Không gian nghệ thuật trong văn học
LÍ LUẬN CHUNG VỀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG VĂN
HỌC
Vũ Minh Đức - k48 ĐHSP Ngữ Văn
“Nếu hiểu thơ ca là sự cảm nhận thế giới và con người thì thời gian,
không gian chính là hình thức để con người cảm nhận thế giới và con
người” (Trần Đình Sử). Mọi sự vật, hiện tượng đều được gắn với hệ tọa độ
không - thời gian xác định, nên những cảm nhận của con người về thế giới
đều bắt đầu từ sự đổi thay của không gian, thời gian. Và từ sự đổi thay của
không gian - thời gian, con người nhận ra sự đổi thay trong chính mình.
Theo tác giả Nguyễn Xuân Kính trong cuốn Thi pháp ca dao thì:
“thời gian và không gian là những mặt của hiện thực khách quan được phản
ánh trong tác phẩm tạo thành thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Thời gian
nghệ thuật, không gian nghệ thuật một mặt thuộc phương diện đề tài, mặt
khác thể hiện nguyên tắc cơ bản của việc tổ chức tác phẩm của từng tác giả,
từng thể loại, từng hệ thống nghệ thuật” [6.tr.287].
1.1. Khái niệm không gian nghệ thuật
1.1.1. Khái niệm không gian
Trong cuốn Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê đã cắt nghĩa, lí giải về
không gian như sau: “Không gian là khoảng không bao la trùm lên tất cả sự
vật hiện tượng xung quanh đời sống con người” [16.tr.633].
Như vậy, không gian chính là môi trường chúng ta đang sống với sự
tồn tại của các sự vật. Không gian chính là hình thức tồn tại của vật chất với
những thuộc tính như cùng tồn tại và tách biệt, có chiều kích và kết cấu.
1.1.2. Khái niệm không gian nghệ thuật
Để hiểu được khái niệm không gian nghệ thuật một cách cơ bản và
khái quát nhất, tôi xin được viện dẫn cách hiểu của Lê Bá Hán trong cuốn
Từ điển thuật ngữ văn học: “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong
của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” [4.tr.162].
Trần Đình Sử lí giải thêm: “không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại
cùng thế giới nghệ thuật” [21.tr.88].Ông còn khẳng định một cách hết sức

Trăng vàng đêm ấy bờ đê
Có người ngồi gỡ lời thề cỏ may
(Lời thề Cỏ may- Phạm Công Trứ)
Thật vậy, đêm trăng chỉ là đêm trăng sáng vằng vặc hay hao khuyết
như bản thân nó tồn tại không một chút cảm xúc, tâm trạng nếu không được
“thẩm thấu” qua tâm hồn tác giả, không mang suy nghĩ chủ quan của người
nghệ sĩ. Nhà thơ Phạm Công Trứ hồi tưởng lại không gian đêm trăng ở bờ
đê mà nuối tiếc cho tình yêu không thành.
1.2.2. Không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có một ranh giới
phân biệt với không gian vật chất bên ngoài, nhưng không dễ thấy như cái
khung của một bức tranh, cái sân khấu của một vở diễn. Mà có lẽ ranh giới
ấy chỉ mờ nhạt mong manh như “sợi tóc” (chữ của Thạch Lam), một làn
khói mơ hồ, giống như cái sân khấu của chèo sân đình không gian chiếu
chèo và thế giới bên ngoài dường như không có khoảng cách mà đôi khi lại
hoà làm một. Như không gian đồng quê và không gian phố thị đan quyện
vào nhau qua nỗi nhớ của Hồ Huy Sơn trong bài thơ Ở Hà Nội nghe hát
dân ca:
Tháng Ba Hà Nội
Những nàng Bân không còn cặm cụi đan áo
Tôi lúi húi nơi góc giường tự sưởi ấm mình bằng nỗi nhớ
quê
Bắt gặp cánh cò kiếm ăn về mệt mỏi
Mùa hanh - bàn chân mẹ nẻ toác…
Kí ức trải dài khiến lòng tôi thăn thắt
Nỗi nhớ không thể ngồi yên một chỗ
Tôi với tay lấy chiếc phone và gắn vào tai
Điệu dân ca loang chảy
Tôi chuếnh choáng
Giật mình
Những bản nhạc Pop, Rock không thể che đậy tôi.

bạn đọc thì đã dính máu. Do cảm nhận bằng tâm trạng nên không gian trong
thơ có cách biểu hiện riêng không giống với không gian vật chất bên ngoài.
Trong tác phẩm văn học có nhiều không gian được tổ chức như vậy:
Chàng thì đi cõi xa mưa gió
Thiếp thì về buồng cũ chiếu chăn
hay :
Trong cánh cửa đã đành phận thiếp
Ngoài chân mây há kiếp chàng vay
(Chinh phụ ngâm- Đoàn Thị Điểm)
Không gian trong văn học chia thành những ranh giới giá trị thể hiện
quan niệm về trật tự thế giới và sự lựa chọn của con người. Đó là sự tách
biệt về ranh giới của không gian, giữa không gian bên trong và không gian
bên ngoài, giữa ranh giới bất biến và khả biến:
Người giai nhân: bến đợi dưới cây già
Tình du khách: thuyền qua không buộc chặt
(Lời kĩ nữ - Xuân Diệu)
Nó có thể là sự phân chia giữa cuộc sống bên ngoài theo đúng nghĩa
của nó và “địa ngục trần gian” như trong tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô
Hoài. Hình ảnh lỗ vuông ô cửa sổ trong tác phẩm chính là ranh giới phân
biệt thành hai không gian đối lập nhau hoàn toàn. Trong cảm nhận của Mị:
“Ở cái buồng Mị nằm, kín mít, có một chiếc cửa sổ một lỗ vuông bằng bàn
tay. Lúc nào trông ra cũng chỉ thấy trăng trắng, không biết là sương hay là
nắng” [10.tr.92], là hình ảnh của ngục thất tinh thần, địa ngục chốn trần gian
đã cầm cố tuổi xuân của cuộc đời người con gái bản cao. Chúng ta cũng dễ
dàng nhận diện được kiểu không gian này trong các truyện ngắn của
M.Gorki. Đó là không gian tầng hầm, là không gian của những con người
chân đất, nó luôn là không gian chật chội, tù túng và ẩm thấp như chính cuộc
sống của những con người “khốn nạn” này nằm trong sự đối lập với không
gian rộng lớn, bao la ngoài xã hội, như các truyện: Vợ chồng Ốrlov, Hai
mươi sáu và một…

Cũng như cứ nhắc đến quê hương là người ta lại nhắc tới hai từ
“hương quan”. Nghĩa ban đầu của hai từ này là để chỉ cánh cửa và chiếc
then cài, bởi ngày xưa mỗi làng thường có cổng làng, nó như là biểu tượng
của làng quê.
Không gian biểu thị bằng các từ chỉ không gian vốn đã mã hoá sẵn
trong đời sống, như: trên cao, dưới thấp, nghiêng. Về tính chất thì có thể là:
rộng - hẹp, dài - ngắn, phóng khoáng…:
Nắng xuống trời lên sâu chót vót
Sông dài trời rộng bến cô liêu
(Tràng giang - Huy Cận)
Không gian nghệ thuật trong văn học mang tính tượng trưng và mang
tính quan niệm. Tính quan niệm này xuất phát từ nguyên tắc mô phỏng thiên
nhiên trong hội hoạ, đó là luật thấu thị - nhìn sự vật theo tỉ lệ xa gần, sáng tối
trong hội hoạ phương Tây. Vì thế trong văn học cổ, con người nhìn không
gian theo cách hiểu chứ không theo cái nhìn thấy. Ví dụ như trong tranh đời
Đường, nhân vật quan trọng thì vẽ to, nhân vật phụ thì vẽ nhỏ.
Chính khoảng cách xa - gần trong cách nhìn cũng góp phần thể hiện
quan niệm, tư tưởng nghệ thuật của nhà văn. Hình tượng chiếc thuyền ngoài
xa trong truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nguyễn Minh Châu được khám
phá dần cũng theo khoảng cách xa gần. Ban đầu khi chiếc thuyền ở ngoài xa
thì người nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng nhìn thấy đó là cảnh tượng đẹp, thơ mộng
giống như một bức tranh cổ, một “cảnh đắt”. Nhưng Nguyễn Minh Châu đã
thật sâu sắc, ông kéo con thuyền nghệ thuật lại gần hơn để tìm hiểu. Cảnh
tượng diễn ra khi chiếc thuyền không còn ở ngoài xa nữa thật đối lập với
cảnh tượng ban đầu, thì ra đằng sau vẻ đẹp ấy lại là hiện thực cuộc sống đầy
cay đắng của con người, là những “vết xước trong tâm hồn con người”.
Tất cả các cặp đối lập không gian trong thế giới đều hàm chứa nội
dung tư tưởng- đạo đức. Ví dụ: cao - thấp, khép kín - mở ra, trái - phải, trước
- sau, thẳng - cong, chật - rộng… Những hình ảnh giàu ý nghĩa biểu tượng
thường hay sử dụng trong văn học, như: con đường, ngã ba, ga tàu, rừng

Núi ấp ôm mây, mây ấp núi
Nếu hiểu rõ về điểm nhìn ta có thể thấy sự khác biệt về ý nghĩa giữa
bản dịch thơ với nguyên tác. Hiểu theo bản dịch thơ thì nhà thơ đứng ở vị trí
dưới thấp mà nhìn lên cao hơn mới thấy núi trước rồi thấy mây sau. Bởi thế
trình tự mây đến núi không phải là sự sắp xếp ngẫu nhiên mà nó chịu sự chi
phối bởi điểm nhìn của chủ thể, nhà thơ đứng ở vị trí cao hơn nhìn xuống
thấy mây tầng tầng lớp lớp bao phủ lấy núi.
1.3. Các hình thức không gian nghệ thuật trong văn học
Như ở trên đã trình bày, bao phủ lên không gian nghệ thuật là quan
niệm của nhà văn. Điều đó mới làm không gian vật chất trở thành không
gian nghệ thuật. Mà quan điểm của nhà văn lại luôn biến đổi theo thời đại,
giống như nước triều dâng nó mang đi những gì là cũ, và sau mỗi lần trở về
lại làm cho bờ cát thêm mới. Vì vậy mà việc tổ chức không gian nghệ thuật
trong tác phẩm luôn chịu sự chi phối và tác động trực tiếp từ quan niệm thời
đại và yếu tố thể loại.
1.3.1 Không gian nghệ thuật trong văn học dân gian
Những tác phẩm văn học dân gian là những suy nghĩ hồn nhiên, là
tình cảm chân thật của những con người lao động hàng ngày. Bởi thế cái
nhìn mang tính quan niệm của họ cũng rất đơn giản, ít phức tạp hơn so với
các giai đoạn sau - khi tư duy con người đã phát triển ở mức cao. Đặc điểm
chung của không gian văn học trong những sáng tác dân gian là mô hình ba
giới, ba tầng, ba cõi: Thượng giới, trần gian và địa ngục với thần linh, người,
ma quỷ. Ở đó, con người có thể tự do đi lại trong ba cõi mà ít gặp sự trở ngại
nào (nếu như không muốn nói là không hề có sự trở ngại). Đó chính là tính
chất tôn giáo của không gian nghệ thuật trong văn học dân gian.
Tuy nhiên ở mỗi thể loại khác nhau, thì không gian nghệ thuật lại có
những nét khác biệt so vớí thể loại khác. Cụ thể:
Không gian thần thoại: Không gian có tính chất đặc thù là tính nguyên
sơ, hoang dã của nơi xuất phát đầu tiên của sự kiện (như trời đất chưa phân,
trời sụp phía Đông Nam…). Điều này có thể lí giải bởi: thần thoại là một

với lời ru của bà của mẹ. Trong lời ru, ta bắt gặp hình ảnh của con cò, của
dòng sông, của “thời gian đằng đẵng, không gian mênh mông” (Nguyễn
Khoa Điềm). Không gian trong ca dao không còn yếu tố hư ảo như các thể
loại trước đó, mà thay vào đó là không gian sinh hoạt, không gian lao động
của con người:
Bao giờ cho đến tháng hai
Con gái làm cỏ, con trai be bờ
Qua những bài ca dao đó, chúng ta thấy được những sắc thái, những
cung bậc tình cảm khác nhau của người lao động.
1.3.2. Không gian nghệ thuật trong văn học viết trung đại
Trung đại là một phạm trù văn học lớn, sự đa dạng của không gian
nghệ thuật trong các thể loại với các tác giả khác nhau. Song về mặt tư
tưởng - thế giới quan của các tác gia trung đại lại tương đối thống nhất. Cho
nên, không gian nghệ thuật cũng có tính thống nhất. Nền văn học Trung
Quốc và Việt Nam do chịu ảnh hưởng từ những học thuyết Nho, Phật, Đạo
nên có chung một mô hình vũ trụ. Vì vậy, nét chung của không gian nghệ
thuật là không gian vũ trụ, gắn liền với tính bất biến của không gian. Không
gian vũ trụ được tạo thành bởi nhật, nguyệt, mây, sao, sông, núi, chim,
muông, cây cỏ. Mỗi khi “con người bất đắc chí thì tìm về thiên nhiên, vũ trụ
như tìm về nguồn cội. Khi ngắm cảnh trời mây, giang hồ họ cũng như mơ
màng về nguồn cội” (Trần Đình Sử). Bởi quan niệm của con người thời kì
này xem vũ trụ là căn bản tồn tại của cá thể. Há chẳng phải Nguyễn Trãi,
một đại thần của triều Lê, cũng đã từng về núi Côn Sơn để ở ẩn những mong
thoát khỏi vòng lợi danh chốn quan trường với những bon chen đố kị, ghen
ghét. Ở đây, ông sống chan hoà với thiên nhiên cảnh vật với tâm trạng thoải
mái, thanh thản. Thông qua đó ông cũng chiêm nghiệm về lẽ sống ở đời: Dù
các hạng hạng người “hiền”, “ngu” với những sở dục khác nhau thì sau khi
chết đi đều trở về với cỏ cây:
Trăm năm trong cuộc nhân sinh
Người như cây cỏ thân hình nát tan

Quê hương khuất bóng hoàng hôn
Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai
(Hoàng Hạc lâu- Thôi Hiệu)
Theo dòng chảy của thời gian, không gian vũ trụ trong văn học trung
đại đã dần được “trần tục hoá”, “thế tục hoá” gắn với không gian sinh hoạt
đời thường. Có thể nói, khi trước, con người ta phóng tầm mắt vào vũ trụ
bao la rộng lớn để chinh phục vũ trụ thì khi xã hội với những biến động
mạnh mẽ, cuộc sống của con người đang rên siết trong những cảnh đói khổ,
chết chóc đã kéo các nhà thơ trở về với cuộc sống hiện thực, yêu cầu họ phải
là những người sáng tác ra những tác phẩm văn chương bám rễ vào cuộc
đời. Trong trường hợp này có thể thấy rõ nhất ở nhà thơ Đỗ Phủ, người được
coi là chiếc gạch nối của hai thời kì thịnh Đường và suy Đường, là nhà thơ
hiện thực sớm nhất của Trung Quốc, thơ của ông nóng bỏng tính thời sự.
Nói như tác giả Tiêu Điều Phi, “máu và nước mắt của nhân dân đã tưới đẫm
cho vườn thơ của Đỗ Phủ” [3.tr.21].
Không gian “trần tục hoá” trong thơ Hồ Xuân Hương đã được thể
hiện thông qua việc miêu tả những địa danh trong cảm quan “văn hoá phồn
thực”, như đèo Ba Dội, hang Cắc Cớ, hang Thánh Hoá… Và không gian
“thế tục hoá” trong thơ của Nguyễn Khuyến, Tú Xương với không gian làng
quê yên tĩnh cùng những cảnh phố xá, cao lâu, nơi buôn bán sinh hoạt chợ
búa:
Quanh năm buôn bán ở mom sông
Nuôi đủ năm con với một chồng
Lặn lội thân cò khi quãng vắng
Eo sèo mặt nước buổi đò đông
Một duyên hai nợ âu đành phận
Năm nắng mười mưa dám quản công
Cha mẹ thói đời ăn ở bạc
Có chồng hờ hững cũng như không
(Thương vợ - Tú Xương)

Đèo leo ngon thác, cầu treo mặt ghềnh
…
Đường lên đỉnh núi Đắc Lay
Heo heo gió lạnh, sương dày vắng chim
(Tiếng hát đi đày - Tố Hữu)
Không gian nghệ thuật mang tính cá nhân, văn học trong thời đại này
đã đi sâu phản ánh cuộc sống, số phận của từng cá nhân, trong mối quan hệ
hữu cơ với cuộc sống nhân dân. Vì vậy không gian văn học mang đậm dấu
ấn cá nhân. Đến với các tác giả Thơ mới, chúng ta được đắm chìm trong
những không gian cá nhân nhỏ hẹp, quẩn quanh bế tắc. Với Xuân Diệu thì
không gian luôn gắn với tình yêu và nỗi buồn, với Chế Lan Viên lại là
không gian nghệ thuật đầy hư ảo mộng mị, ma quái, kinh dị với những máu,
tuỷ, sọ dừa cùng những tiếng rỉ rên than…, hay lạc vào không gian của
những cơn say trong thơ Vũ Hoàng Chương, về lại chốn quê bình yên thơ
mộng trong thơ Nguyễn Bính với hoa cỏ may, giậu mồng tơi, những đàn
bướm lượn vòng, những ngày mưa xuân cùng nụ cười mong mùa xuân của
tình yêu:
Bữa ấy mưa xuân phơi phới bay
Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy
Khi tình yêu lỡ dở không thành, không gian mưa xuân ấy lại mang một nỗi
buồn đến tái tê:
Bữa ấy mưa xuân đã ngại bay
Hoa xoan đã nát dưới chân giày
(Mưa xuân - Nguyễn Bính)
Không gian nghệ thuật trở về gần hơn với cuộc sống của con người,
phản ánh cuộc sống khổ cực của những con người lao động, những số phận
kém may mắn. Hình ảnh con người hiện lên với vai trò là nhân vật trung tâm
của bức tranh cuộc sống xã hội. Nhà văn đã bám sâu vào hiện thực cuộc
sống để phản ánh chân thật những nỗi nhọc nhằn vất vả của cuộc sống con
người trên hành trình mưu sinh và kiếm tìm hạnh phúc đầy nhọc nhằn. Tác

riêng làm nên dấu ấn thời đại trong không gian nghệ thuật. Không gian nghệ
thuật trong văn học dân gian mang đậm màu sắc tôn giáo huyền bí với mô
hình không gian ba giới, ba tầng, ba cõi. Đến văn học Trung đại, không gian
nghệ thuật mang tính rộng lớn bất biến của kiểu không gian vũ trụ, sau đó
không gian được trở về gần hơn với cuộc sống của con người, đó là kiểu
không gian trần tục hóa, không gian thế tục hóa. Chỉ đến văn học hiện đại,
không gian nghệ thuật mới thực sự gần gũi với cuộc sống của cá nhân con
người, đi sâu phản ánh hiện thực cuộc sống đầy nhọc nhằn vất vả, không
gian nghệ thuật được cá thể hóa.