Về cơ chế giải quyết tranh chấp thông qua con
đường trọng tài trong Hiệp định thương mại Việt-
Mỹ
LÊ THỊ THÚY HƯƠNG
Thạc sĩ, Giảng viên khoa Luật Dân sự, Trường Đại
học Luật TP. HCM
Sự kiện Hiệp định thương mại Việt- Mỹ được ký kết
và phát sinh hiệu lực đã ghi một dấu mốc đặc biệt
trong tiến trình bình thường hóa quan hệ thương mại
giữa hai nước, đồng thời tạo ra những cơ sở thuận lợi
để nước ta tiến vững chắc hơn trên lộ trình hội nhập
vào nền kinh tế thế giới. Sau thành công này, một
công việc tiếp theo không kém phần quan trọng được
đặt ra cho các nhà kinh doanh Việt Nam: đó là phải
nắm chắc các điều khoản của hiệp định song song với
việc phải tìm hiểu kỹ pháp luật của Hoa Kỳ nếu
muốn tiến hành thành công hoạt động kinh doanh với
bên đối tác Mỹ. Có rất nhiều quy định mà các nhà
kinh doanh của ta cảm thấy xa lạ hoặc chưa có thói
quen sử dụng trước đây thì nay lại được khuyến
khích áp dụng trong hiệp định, trong số đó có thể kể
đến các điều khoản liên quan đến thủ tục giải quyết
tranh chấp thông qua con đường trọng tài.
1. Những loại tranh chấp trong phạm vi áp dụng
trọng tài
Hiệp định thương mại Việt Mỹ đưa ra hai loại tranh
chấp có thể áp dụng thủ tục giải quyết bằng trọng tài,
đó là tranh chấp thương mại và tranh chấp đầu tư.
Tranh chấp thương mại theo quy định tại hiệp định
được hiểu là “các tranh chấp phát sinh từ các giao
dịch thương mại được ký kết giữa các công dân và

trọng. Vậy hình thức này có những ưu thế vượt trội ra
sao so với các hình thức giải quyết tranh chấp khác?
2. Giải quyết tranh chấp bằng con đường trọng tài –
một thủ tục có nhiều ưu điểm
Trong thực tế, để giải quyết những tranh chấp thương
mại và tranh chấp đầu tư, các bên tranh chấp có thể
áp dụng rất nhiều cách thức. Có thể liệt kê ra đây
những hình thức giải quyết tranh chấp như: tự thương
lượng, tiến hành hòa giải, yêu cầu cơ quan tài phán
giải quyết hoặc giải quyết tranh chấp thông qua con
đường trọng tài. Mỗi một cách thức đều có những ưu
điểm và nhược điểm. Các bên thường sẽ dựa trên
những ưu và nhược điểm này để cân nhắc và lựa
chọn cho mình một cơ chế giải quyết tranh chấp phù
hợp và hiệu quả nhất.
Nếu như đối với các nhà kinh doanh nước ta, việc lựa
chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp chưa được
xem là sự lựa chọn phổ biến, đơn giản là vì các nhà
kinh doanh của ta chưa đặt trọn niềm tin tưởng vào
các Trọng tài viên, cũng như chưa hoàn toàn coi
trọng hiệu quả của việc giải quyết tranh chấp bằng
trọng tài và hiệu lực thi hành của những quyết định
trọng tài, nhất là trọng tài trong nước, thì ngược lại,
trong thực tiễn hoạt động giải quyết tranh chấp
thương mại và đầu tư trên thế giới, cơ chế trọng tài
lại được áp dụng rất thường xuyên và càng ngày càng
có xu hướng phát triển mạnh. Thông thường, khi sử
dụng trọng tài để giải quyết tranh chấp, các nhà kinh
doanh và nhà đầu tư hay chú ý đến những ưu điểm
của cơ chế này so với thủ tục giải quyết tranh chấp tại

Thứ ba, các nhà đầu tư hoặc kinh doanh còn có một
lý do nữa để lựa chọn trọng tài vì chi phí để trọng tài
giải quyết tranh chấp cho họ trong đa số các trường
hợp thường thấp hơn so với chi phí họ phải bỏ ra tại
tòa án.
Thứ tư là ưu điểm về tính bảo mật của trọng tài.
Trong nhiều quy tắc trọng tài, tính bảo mật được thể
hiện ở chỗ: quá trình giải quyết tranh chấp sẽ được tổ
chức dưới hình thức họp kín và quyết định giải quyết
tranh chấp chỉ được thông báo công khai khi được sự
đồng ý của các bên. Quy định này làm cho các bên,
nhất là bên thua, không cảm thấy lo ngại vì kết quả
giải quyết tranh chấp có thể có tác động không tốt
đến hoạt động kinh doanh của họ. Song cũng có vài
ngoại lệ: nếu quá trình giải quyết tranh chấp có liên
quan đến lợi ích của bên thứ ba hoặc lợi ích công
cộng thì quyết định giải quyết tranh chấp của trọng
tài tùy trường hợp sẽ được thông báo đến bên thứ ba
hoặc thông báo công khai.
Đặc biệt, ngoài những ưu điểm trên, khi sử dụng
trọng tài thương mại quốc tế để giải quyết tranh chấp,
các bên còn có thể đạt được nhiều sự thuận lợi khác.
Đối với những tranh chấp quốc tế nói chung và các
tranh chấp phát sinh trong khuôn khổ Hiệp định
thương mại Việt Mỹ nói riêng, khi quyết định đưa vụ
việc ra giải quyết tại tòa án, một trong các bên tranh
chấp chắc chắn sẽ không tránh khỏi cảm giác bị bất
lợi. Cảm giác này xuất phát từ việc họ không nắm
được các quy định về thủ tục tố tụng tại một tòa án
nước ngoài, bên cạnh đó rào cản về ngôn ngữ cũng

3. Các loại trọng tài có thể sử dụng để giải quyết
tranh chấp
Với những ưu điểm trên của hình thức trọng tài, việc
Hiệp định thương mại Việt-Mỹ thể hiện quan điểm
khuyến khích sử dụng trọng tài để giải quyết tranh
chấp không phải là điều khó lý giải. Theo tinh thần
của Hiệp định, các bên tranh chấp được quyền tự do
lựa chọn bất cứ hình thức trọng tài nào cũng như luật
được áp dụng trong giải quyết trọng tài và các bên
của hiệp định không được ngăn cấm các bên tranh
chấp thực hiện quyền này của họ (Chương I, Điều 7
khoản 5). Do đó, các nhà kinh doanh và đầu tư của
Việt Nam được quyền thỏa thuận với bên đối tác Mỹ
để lựa chọn bất cứ hình thức trọng tài trong nước hay
quốc tế nào phù hợp. Hiện tại, phía Việt Nam có thể
xem xét lựa chọn một trong những loại trọng tài sau
đây:
3.1. Trọng tài trong nước:
Đối với hình thức trọng tài trong nước, bên Việt Nam
có thể sử dụng trọng tài của Trung tâm trọng tài quốc
tế Việt Nam hoặc Trọng tài kinh tế để giải quyết cả
hai loại tranh chấp thương mại và tranh chấp đầu tư
nếu được sự đồng ý của bên đối tác.
Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) là một
tổ chức trọng tài phi chính phủ được thành lập bên
cạnh phòng Thương mại Công nghiệp Việt Nam theo
Quyết định 204/TTg ngày 28/04/1993. Trung tâm có
thẩm quyền giải quyết “các tranh chấp phát sinh từ
các quan hệ kinh tế quốc tế như các hợp đồng mua
bán ngoại thương, các hợp đồng đầu tư, du lịch, vận

nhất là đến hiệu lực và vấn đề thi hành các quyết định
của trọng tài, từ đó dẫn đến uy tín của các trung tâm
trọng tài trong nước chưa được củng cố một cách
vững chắc3. Đặc biệt, một nhược điểm lớn nhất còn
tồn tại hiện nay là, tuy Việt Nam đã tham gia phê
chuẩn Công ước New York 1958 và đã ban hành
Pháp lệnh công nhận và cho thi hành các quyết định
của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam (theo Lệnh số
42-L/CTN ngày7/9/1995), thế nhưng lại chưa có một
cơ chế công nhận và cho thi hành đối với các quyết
định của trung tâm trọng tài trong nước, điều này trên
thực tế đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả
của việc giải quyết tranh chấp tại các trung tâm trọng
tài4.
Trong khi chờ đợi các quy định về trọng tài trong
nước được xây dựng một cách hoàn thiện hơn, các
nhà kinh doanh và đầu tư Việt Nam có thể thỏa thuận
với bên đối tác Mỹ lựa chọn những cơ chế trọng tài
nước ngoài và quốc tế để tiến hành giải quyết có hiệu
quả các tranh chấp phát sinh trong khuôn khổ của
hiệp định.
3.2. Trọng tài nước ngoài và trọng tài quốc tế:
Hiệp định cho phép các bên tranh chấp được tự do
lựa chọn bất cứ quy tắc trọng tài nào đã được quốc tế
công nhận, kể cả các quy tắc trọng tài UNCITRAL
ngày 15/12/1976 và những sửa đổi của quy tắc này để
giải quyết các tranh chấp thương mại (Chương I,
Điều 7 khoản 3), với điều kiện là phải xác định một
cơ quan chỉ định theo những quy tắc nói trên tại một
nước thứ ba, không phải là Việt Nam hay Mỹ. Tuy

quốc tế Luân đôn LCIA…, song nhìn chung các nhà
kinh doanh và đầu tư Việt Nam nên thuyết phục bên
đối tác Mỹ chọn sử dụng quy tắc của các trung tâm
trọng tài nào vừa đảm bảo có uy tín, có hiệu quả, lại
vừa thuận lợi hơn cho mình về việc di chuyển và chi
phí thấp.
3.3. Các thủ tục trọng tài ràng buộc áp dụng cho
những tranh chấp về đầu tư:
Như ở phần đầu đã đề cập, khi có một tranh chấp đầu
tư phát sinh mà một bên tranh chấp là quốc gia thì
quy mô và mức độ sẽ phức tạp hơn nhiều so với
những tranh chấp thương mại. Chính vì thế, bên cạnh
việc trao cho các bên của quan hệ đầu tư quyền tự
nguyện thỏa thuận trước trong các hợp đồng đầu tư
về cơ chế giải quyết tranh chấp như đối với tranh
chấp thương mại, Hiệp định còn đặt ra những thủ tục
trọng tài ràng buộc, áp dụng trong trường hợp nếu
sau 90 ngày kể từ ngày tranh chấp phát sinh, công
dân và công ty của một bên hiệp định (là một bên
tranh chấp) chưa đưa vụ việc ra giải quyết dưới bất
kỳ hình thức nào (Chương IV, Điều 4 khoản 3A). Có
bốn thủ tục trọng tài ràng buộc mà bên tranh chấp là
công dân và công ty của một bên hiệp định có thể lựa
chọn:
Một là, giải quyết tranh chấp theo Quy chế Trọng tài
ICSID. ICSID là tên viết tắt bằng tiếng Anh của
“Trung tâm quốc tế về giải quyết các tranh chấp đầu
tư”. Trung tâm này được thành lập bởi Công ước
Washington 1965, hiện nay là một trong những tổ
chức trực thuộc Ngân hàng thế giới. Được thành lập

sử dụng quy tắc trọng tài của trung tâm để giải quyết
các tranh chấp đầu tư. Việt Nam nên có kế hoạch xúc
tiến việc phê chuẩn Công ước Washington 1965 để
trở thành một thành viên của công ước, từ đó tạo điều
kiện mở rộng thêm khả năng sử dụng trọng tài cho
các nhà đầu tư Việt Nam theo đúng tinh thần của
Hiệp định thương mại Việt-Mỹ.
Hai là, giải quyết tranh chấp theo quy tắc trọng tài
của cơ chế phụ trợ ICSID. Cơ chế phụ trợ ICSID ra
đời vào năm 1978, không nằm trong phạm vi điều
chỉnh của Công ước Washington 1965 và việc giải
quyết tranh chấp cũng không áp dụng theo các quy
chế trọng tài và các quy chế khác của trung tâm
ICSID. Cơ chế phụ trợ xây dựng một quy chế trọng
tài riêng nhằm giải quyết những tranh chấp không
thỏa mãn các điều kiện về nội dung tranh chấp và về
chủ thể để được giải quyết bằng cơ chế trọng tài
ICSID. Do đó, bên Việt Nam có thể thỏa thuận với
bên đối tác Mỹ sử dụng cơ chế trọng tài này. Tuy
nhiên, không giống với cơ chế trọng tài ICSID lập ra
chỉ để nhằm giải quyết tranh chấp đầu tư, quy tắc
trọng tài của cơ chế phụ trợ ICSID được áp dụng
không những vào việc giải quyết các tranh chấp đầu
tư mà còn cả đối với các tranh chấp thương mại, vì
thế tính chuyên môn trong hoạt động giải quyết một
loại tranh chấp cụ thể, trong trường hợp này là tranh
chấp đầu tư, không thể cao bằng cơ chế trọng tài
ICSID6.
Ba là, giải quyết theo quy tắc trọng tài UNCITRAL.
Quy tắc trọng tài này thường được các bên tranh chấp

quyền lợi của các bên tham gia vào quan hệ đầu tư.
Trên đây là một số phân tích về cơ chế giải quyết
tranh chấp thông qua con đường trọng tài trong hiệp
định thương mại Việt-Mỹ. Thông qua việc phân tích
này, chúng tôi mong muốn đem lại cho các nhà kinh
doanh và nhà đầu tư Việt Nam những hiểu biết rõ
ràng hơn về thể chế trọng tài được ghi nhận trong
hiệp định, từ đó có thể sử dụng chúng một cách có
hiệu quả vào việc bảo vệ quyền lợi của mình trong
những hoạt động kinh doanh mang tầm vóc quốc tế. ·

1 Alan Redfern và Martin Hunter, Luật và thực tiễn
áp dụng trọng tài thương mại quốc tế, Sweet and
Maxwell, Luân Đôn, 1999, tr. 45-48.
2 Pieter Sanders, Sáu mươi năm hoạt động trọng tài,
Kluwer Law International, 1999, tr. 9-10.
3 Hoàng Thế Liên, Giới thiệu chung về các cơ chế
giải quyết tranh chấp ngọai thương và đầu tư nước
ngoài chủ yếu ở Việt Nam, trích từ cuốn Giải quyết
tranh chấp kinh tế có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam,
NXB Chính trị quốc gia 2000, tr. 405-417.
4 Dương Văn Hậu, Trọng tài thương mại Việt Nam
trong tiến trình đổi mới, NXB Chính trị quốc gia,
1999, tr. 184-187.
5 Moshe Hirsch, Cơ chế trọng tài của Trung tâm
quốc tế về giải quyết các tranh chấp đầu tư, Martinus
Nijholf 1993.
6 Carolyn B.Lamm và Abby C. Smutney, Trung tâm
quốc tế về giải quyết các tranh chấp đầu tư: câu trả
lời cho những tồn tại và các yêu cầu thay đổi, Tạp chí