Một vài suy nghĩ về
BẢO HỘ PHẦN MỀM MÁY TÍNH Ở VIỆT
NAM
NGUYỄN ĐÌNH HUY
Tiến sĩ, GV khoa Luật Dân sự - ĐH Luật TP.HCM
Quyền tác giả là một bộ phận của quyền sở hửu trí
tuệ, một loại quyền sở hửu đối với tài sản vô hình -
thành quả của hoạt động sáng tạo của con người.Tài
sản vô hình là tài sản không nhìn thấy được song trị
giá được bằng tiền và có thể trao đổi trong giao lưu
dân sự. Vì vậy, những đối tượng của quyền tác giả rất
dễ bị xâm phạm từ phía người sử dụng, gây ra những
hậu quả xấu, ảnh hưởng đến quyền lợi của người
sáng tạo ra tác phẩm nói riêng và của toàn xã hội nói
chung. Xét từ góc độ lý luận, quan hệ quyền tác giả là
một loại quan hệ pháp luật tuyệt đối, là quan hệ vật
quyền mà đối tượng (khách thể) của nó là những tác
phẩm khoa học, văn học, nghệ thuật là món ăn tinh
thần không thể thiếu được của cuộc sống con người,
phản ánh mức độ phát triển của một đất nước.
Phần mềm máy tính (PMMT) là một trong số các loại
hình tác phẩm văn học, khoa học, nghệ thuật được
pháp luật bảo hộ (Điều 747 BLDS) là một đối tượng
có những đặc thù riêng so với các đối tượng khác.
PMMT là một hoặc một nhóm chương trình được
biểu hiện dưới dạng chuỗi lệnh viết theo một ngôn
ngữ lập trình nào đó và các tập dữ liệu liên quan, chỉ
dẫn cho máy tính hoặc hệ thống tin học biết phải làm
gì để thực hiện nhiệm vụ đã đề ra. PMMT có thể
được cài đặt ngay trong máy tính hoặc được lưu trữ ở
ngoài máy tính dưới các hình thức khác nhau như văn

nhất, bởi vì PMMT dù được viết dưới dạng mã nguồn
hay đã được chuyển thành mã máy đều là hình thức
thể hiện ý tưởng của con người; mà như chúng ta đã
biết, quyền tác giả không bảo hộ ý tưởng, chỉ bảo hộ
hình thức thể hiện ý tưởng mà thôi. Bảo hộ PMMT
bằng quyền tác giả rất đơn giản và mang lại hiệu quả
cao nhất vì không phải đăng ký tác phẩm, thời gian
bảo hộ quyền tác giả dài hơn so với quyền sở hữu
công nghiệp.
Theo quy định của pháp luật nước ta, PMMT bao
gồm chương trình máy tính, tài liệu mô tả chương
trình, tài liệu hỗ trợ và cơ sở dữ liệu. Đây là một quy
định mang tính chung chung, chúng ta chỉ biết
PMMT bao gồm những gì nhưng thế nào là chương
trình máy tính, tài liệu mô tả chương trình, tài liệu hỗ
trợ, cơ sở dữ liệu thì không có sự giải thích cụ thể.
Theo thống kê của hãng Microsoft và các công ty
phần mềm Việt Nam thì các PMMT bị ăn cắp bản
quyền ở nước ta chiếm tới hơn 98% - một con số quá
lớn so với tỷ lệ trung bình trên thế giới là khoảng
50% PMMT bị sao chép lậu. Con số đó đã đặt ra cho
các nhà làm luật, các cơ quan có thẩm quyền trong
việc bảo hộ quyền tác giả cũng như tất cả mọi người
trong xã hội nhiều câu hỏi, nhiều vấn đề bức xúc cần
phải được giải quyết một cách nhanh chóng và hợp
lý.
Một câu hỏi luôn được đặt ra là tại sao ở nước ta hiện
nay tình trạng xâm phạm quyền tác giả nói chung và
đặc biệt là đối với PMMT lại diễn ra với mức độ trầm
trọng đến như vậy? Và đâu là hướng giải quyết tình

nước với nhu cầu sử dụng rất lớn. Như vậy, có nên
quy định đối với những phần mềm đã được công bố,
phổ biến ,việc sao chép không vì mục đích kinh
doanh thì không phải trả tiền thù lao mà chỉ phải xin
phép tác giả?
Pháp luật nước ta quy định thời hạn bảo hộ quyền tác
giả đối với PMMT là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm
sau khi tác giả chết (Đ.766 BLDS). Quy định này phù
hợp với các Nghị quyết của Tổ chức sở hữu trí tuệ
thế giới (WIPO) về bảo hộ PMMT và được hầu hết
các nước áp dụng. Như vậy, nếu thử làm một phép
tính nhỏ chúng ta thấy rằng thời hạn bảo hộ trung
bình đối với một PMMT là trên dưới một trăm năm.
Ví dụ, nếu một người sáng tạo ra một PMMT vào lúc
30 tuổi; người đó chết lúc 80 tuổi thì thời hạn bảo hộ
PMMT của người đó là 100 năm. Có điều gì bất hợp
lý ở đây, khi mà một PMMT được bảo hộ như một
tiểu thuyết, một bài thơ hay một bài hát?
Có lẽ không nên đặt ra vấn đề về sức lực, thời gian,
trí tuệ mà tác giả đã bỏ ra để sáng tạo ra một PMMT,
một tiểu thuyết, một bài thơ… bởi vì không ai dám
chắc rằng để sáng tác một tiểu thuyết phải tốn sức
lực, thời gian, trí tuệ nhiều hơn so với PMMT. Vấn
đề là ở chỗ khác. Thực tế cho thấy rằng PMMT mà
cụ thể là các chương trình máy tính rất nhanh “cũ”
sau một thời gian ngắn, thậm chí không còn được sử
dụng.Theo đánh giá của các chuyên gia về phần mềm
thì “tuổi thọ” trung bình của chương trình máy tính là
từ 8 đến 12 năm.Vậy phải chăng thời hạn bảo hộ
PMMT mà pháp luật quy định là quá dài? Chúng tôi

thù lao cao…. Ngược lại, người sử dụng muốn được
tự do sử dụng phần mềm, trả tiền thù lao thấp, thậm
chí không phải trả càng tốt…. Do vậy, nếu quyền lợi
của một bên được chú trọng và bảo vệ một cách thái
quá thì quyền lợi của bên còn lại sẽ bị ảnh hưởng.
Từ những vấn đề trên có thể rút ra một kết luận rằng
vấn đề cân bằng lợi ích giữa chủ sở hữu và người sử
dụng phần mềm là một trong những yếu tố quyết định
đem lại hiệu quả cho việc bảo hộ PMMT. Nghĩa là
pháp luật phải có những quy định làm giao thoa hài
hòa lợi ích của chủ sở hữu và người sử dụng; phải tìm
ra một cơ chế bảo hộ thích hợp nhất để một mặt vừa
khuyến khích được tác giả đầu tư sáng tạo ra nhiều
phần mềm có giá trị, đảm bảo được lợi ích vật chất
cũng như tinh thần của họ; mặt khác, tạo điều kiện
cho người sử dụng được tiếp cận với phần mềm, khai
thác phần mềm một cách hợp pháp và có hiệu quả;
góp phần vào sự phát triển văn hóa, khoa học của đất
nước. Một khi lợi ích được cân bằng dù chỉ là tương
đối thì chắc chắn việc xâm phạm quyền tác giả sẽ
giảm đi đáng kể. Cân bằng lợi ích ở đây hoàn toàn
không đồng nghĩa với ngang bằng lợi ích vì lợi ích
của chủ sở hữu và người sử dụng không thể nào
ngang bằng được.
Để bảo hộ có hiệu quả quyền tác giả đối với phần
mềm máy tính, ngoài việc ban hành các văn bản pháp
luật phù hợp, chính xác, có khả năng thực thi cao còn
phải cần đến nhiều điều kiện khác như công tác quản
lý nhà nước, quản lý xã hội quyền tác giả, hoạt động
của các cơ quan bảo vệ pháp luật và quan trọng nhất