Lời mở đầu
Trong xu hớng toàn cầu hóa kinh tế hiện nay, sự di chuyển các nguồn lực
(vốn, tài nguyên, kỹ thuật, lao động ) giữa các quốc gia trên thế giới ngày
càng gia tăng và phát triển. Sự di chuyển đó đợc quyết định bởi đầu t quốc tế
(bao gồm đầu t gián tiếp và đầu t trực tiếp ). Trong đó đầu t trực tiếp đóng vai
trò quan trọng. Dòng đầu t này đang vận động theo nhiều chiều, dới nhiều
hình thức và ngày càng có xu hớng tự do hóa. Đây là một tất yếu khách quan.
Các nớc đều phải chấp nhận tính tất yếu này dù là nớc phát triển hay nớc đang
phát triển. Nớc nào nhận thức đợc nó và tạo điều kiện cho nó vận động thì nớc
đó sẽ phát triển lớn mạnh.
Đối với các nớc đang phát triển, đầu t trực tiếp nớc ngoài đợc coi là nhân tố
quan trọng của sự tăng trởng kinh tế. Muốn tăng trởng nhanh các nớc này cần
phải lợi dụng u thế về vốn, công nghệ, thị trờng, lao động của nhiều n ớc.
Song nguồn vốn đầu t trực tiếp nớc ngoài trên thế giới là có hạn, mà nhu cầu
về nó ngày càng lớn. Nó càng trở nên bức thiết trong điều kiện cách mạng
khoa học công nghệ hiện đại và phân công lao động quốc tế sâu rộng ngày
nay. Làm thế nào để thu hút đợc nguồn vốn này là vấn đề còn nan giải ở các n-
ớc đang phát triển bởi lẽ dòng vốn đầu t trực tiếp khi chảy vào các nớc này th-
ờng gặp nhiều trở ngại do trình độ kinh tế xã hội của họ còn thấp, nền kinh tế
hàng hóa kém phát triển, trình độ kỹ thuật và quản lý lạc hậu, cơ sở hạ tầng
yếu kém, môi trờng đầu t không hấp dẫn.
Việt Nam đang trong quá trình đổi mới nền kinh tế của mình từ nền kinh tế
kế hoạch hóa tập trung chuyển sang nền kinh tế thị trờng; quá trình chuyển đổi
này Việt Nam cần vốn đầu t nớc ngoài để bù đắp sự thiếu hụt về vốn, kỹ thuật,
kinh nghiệm quản lý nhằm tăng năng suất lao động, tạo công ăn việc làm
trong nớc. Nh vậy, đầu t trực tiếp nớc ngoài đã thực sự có vai trò quan trọng
đối với sự nghiệp cải cách và đổi mới cũng nh công cuộc CNH-HĐH của Việt
Nam.
Trên cơ sở đó chúng tôi đã thực hiện đề tài:
Vai trò của đầu t trực tiếp nớc ngoài với công cuộc công nghiệp hóa,
vào Việt Nam vốn bằng tiền nớc ngoài hoặc bất kỳ tài sản nào đợc Chính phủ
Việt Nam chấp nhận để hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng hoặc thành lập
doanh nghiệp liên doanh hay doanh nghiệp 100% vốn nớc ngoài.
2. Các lý thuyết đầu t nớc ngoài
Sau chiến tranh thế giới thứ hai, FDI tăng lên nhanh chóng và trở thành
hiện tợng nổi bật trong các hoạt động kinh tế quốc tế. Vì thế, đã thu hút đợc
nhiều sự chú ý của giới nghiên cứu giải thích hiện tợng này. Với các phơng
pháp tiếp cận khác nhau, các tác giả đã đa ra nhiều quan điểm lý thuyết về
nguyên nhân hình thành đầu t nớc ngoài và phân tích tác động của nó đến kinh
tế thế giới, trong đó đặc biệt là đối với thúc đẩy quá trình CNH của các nớc
đang phát triển. Những lý thuyết về đầu t nớc ngoài có ảnh hởng quan trọng,
3
làm cơ sở lý luận cho việc xây dựng chính sách thu hút FDI của những nớc
đang phat triển.
Cho đến nay, có nhiều lý thuyết khác nhau về đầu t nớc ngoài. Tuy
nhiên, có thể chia thành hai nhóm lý thuyết chủ yếu:
2.1. Các lý thuyết kinh tế vĩ mô
Trong các tài liệu đầu t nớc ngoài, các lý thuyết kinh tế vĩ mô về lu
chuyển dòng vốn đầu t quốc tế thờng chiếm vị trí quan trọng. Các lý thuyết
này giải thích và dự đoán hiện tợng đầu t nớc ngoài dựa trên nguyên tắc lợi thế
so sánh của các yếu tố đầu t (vốn, lao động, công nghệ) giữa các nớc, trong đó
đặc biệt là giữa các nớc phát triển và đang phát triển. Các lý thuyết kinh tế vĩ
mô dựa trên mô hình cổ điển 2ì2(hai nớc, hai hàng hóa, hai yếu tố sản xuất)
để so sánh hiệu quả vốn đầu t hoặc tỷ suất lợi nhuận giữa các nớc.
Theo Richard S. Eckaus
Trên cơ sở mô hình lý thuyết thơng mại quốc tế của Heckcher-Ohlin-
Samuelson (HOS), Richard S. Eckaus đã loại bỏ giả định không có sự di
chuyển các yếu tố sản xuất giữa các nớc để mở rộng phân tích nguyên nhân
hình thành đầu t nớc ngoài. Theo ông, mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận ở phạm vi
toàn cầu nhờ vào sử dụng có hiệu quả vốn đầu t là nguyên nhân chủ yếu làm
2
, trong đó vốn ở nớc đầu t (I) là O
1
Q, tơng tự ở n-
ớc nhận đầu t là O
2
Q. Năng suất cận biên của vốn ở nớc(I) là O
1
M, tơng tự ở nớc(II)
là O
2
m. Các đờng MN và mn là giới hạn năng suất cận biên của vốn ở hai nớc ( nớc I
thấp hơn nớc II ) và đều có xu hớng giảm dần. Trớc khi có di chuyển vốn giữa hai n-
ớc, tổng sản lợng của nớc I là O
1
MNQ và tổng sản lợng của nớc II là O
2
muQ. Do có
sự chênh lệch năng suất cận biên của vốn ở hai nớc, vốn nớc I chuyển sang nớc II là
SQ đến khi năng suất cận biên của vốn ở hai nớc cân bằng tại điểm P
(SP=O
1
E=O
2
e). Kết quả làm tăng sản lợng hai nớc là PuN, phần dôi ra ngoài tổng
sản lợng của hai nớc trớc khi có sự dịch chuyển vốn.
Theo Krugman; Dunning và Narula
Họ cho rằng, sở dĩ có đầu t nớc ngoài là do có sự thay đổi các chính sách
kinh tế vĩ mô nh tài chính, thuế, ngoại hối ở các n ớc tham gia đầu t.
Theo K.Kojima
này là những giải thích khác nhau về nguyên nhân hình thành của các công ty
xuyên quốc gia và đánh giá tác động của chúng đối với nớc nhận đầu t, trong
đó chủ yếu là các nớc đang phát triển.
Theo Stephen Hymer: tác giả cho rằng, do kết cấu của thị trờng độc quyền đã
thúc đẩy các công ty mở rộng thị trờng ra nớc ngoài để khai thác lợi thế của
mình về công nghệ, kỹ thuật quản mà các công ty trong cùng ngành công
nghiệp ở nớc nhận đầu t không có đợc.
Theo Robert Z. Aliber: Ông đã giải thích hiện tợng FDI trên cơ sở phân tích
nguyên nhân đầu t ra nớc ngoài của các công ty độc quyền từ yếu tố thuế quan
và qui mô thị trờng. Theo lý thuyết này, vì thuế quan làm tăng giá nhập khẩu
6
nên các công ty phải di chuyển sản xuất ra nớc ngoài để giảm chi phí giá
thành.
Theo Vernon: Ông đã lý giải hiện tợng FDI trên cơ sở phân tích các
giai đoạn phát triển của sản phẩm từ đổi mới đến tăng trởng (sản xuất hàng
loạt) đạt mức bão hòa và bớc vào giai đoạn suy thoái. Theo tác giả, giai đoạn
đổi mới chỉ diễn ra ở những nớc phát triển, vì ở đó mới có điều kiện để nghiên
cứu và phát triển. Đồng thời, cũng chỉ ở những nớc này thì kỹ thuật sản xuất
tiên tiến với đặc trng sử dụng nhiều vốn mới phát huy đợc hiểu quả sử dụng
cao. Do vậy, sản phẩm đợc sản xuất ra hàng loạt với giá thành hạ và đã nhanh
chóng đạt tới điểm bão hòa.
Để tránh lâm vào suy thoái và khai thác hiệu quả sản xuất theo quy mô,
công ty phải mở rộng thị trờng tiêu thụ ra nớc ngoài, nhng các hoạt động xuất
khẩu đã gặp trở ngại bởi hàng rào thuế quan và cớc phí vận chuyển. Vì thế
công ty di chuyển sản xuất ra nớc ngoài để vợt qua những trở ngại này. Nh
vậy, theo cách giải thích của Vernon, thì FDI là kết quả tự nhiên từ quá trình
phát triển của sản phẩm theo chu kỳ.
Theo Akamatsu: Phát triển lý thuyết chu kỳ sản phẩm, Akamatsu đã
xây dựng lý thuyết chu kỳ sản phẩm bắt kịp để giải thích nguyên nhân của
FDI. Theo lý thuyết này, sản phẩm mới đợc phát minh và ra đời ở nớc đầu t,
3
). Lúc đầu, nhập khẩu sản phẩm mới làm tăng nhu cầu nội
địa và sản xuất trong nớc, sau đó tất cả lại giảm xuống do nhu cầu thị trờng nội địa bị
b o hòa. Vì thế, nhu cầu xuất khẩu xuất hiện. Các bã ớc tiếp theo lại lập lại trình tự nh
trớc và phát triển theo hình chữ V úp xuống. Con đờng phát triển này dẫn đến hình
thành FDI.
Theo lý thuyết trên, chu kỳ của sản phẩm đợc bắt đầu từ nhập khẩu sản
phẩm mới với chất lợng tốt hơn. Sau đó, những sản phẩm này làm cho nhu cầu
nội địa tăng lên và dẫn đến quy mô thị trờng đợc mở rộng. Vì thế, đã xuất hiện
nhu cầu sản xuất trong nớc để thay thế nhập khẩu với sự trợ giúp về kỹ thuật
và tiền vốn của các nớc phát triển. Bằng con đờng này, nớc nhập khẩu học đợc
kinh nghiệm quản lý tiên tiến, cải tiến kỹ thuật và mở rộng sản xuất. Nhờ
đó, đã đạt đợc hiệu quả kinh tế theo qui mô tăng năng suất lao động, cải tiến
chất lợng sản phẩm và hạ đợc giá thành. Do đó, làm xuất hiện nhu cầu xuất
khẩu. Nh vậy, lý thuyết chu kỳ sản phẩm bắt kịp đã giải thích FDI qua quá
trình phát triển liên tục của sản phẩm đi từ nhập khẩu đến sản xuất nội địa và
di chuyển sang xuất khẩu.
8
3. Bản chất và đặc điểm của FDI.
3.1. Bản chất của FDI
Trong hợp tác đầu t quốc tế thờng có nhiều nguồn vốn khác nhau. Nhìn
chung, vốn nớc ngoài đầu t vào trong nớc bằng hai con đờng: đờng công cộng
(official) và đờng t nhân hoặc thơng mại (commercial). Hình thức chủ yếu
trong đờng công cộng là viện trợ, bao gồm viện trợ không hoàn lại và cho vay
dài hạn với lãi suất thấp từ các tổ chức quốc tế hoặc chính phủ các nớc tiên
tiến. Viện trợ không hoàn lại không trở thành nợ nớc ngoài, nhng quy mô nhỏ
và thờng chỉ giới hạn trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục và cứu trợ.
Các hình thức chủ yếu trong đầu t quốc tế là đầu t trực tiếp, đầu t qua thị
trờng chứng khoán (Portfolio), cho vay của các định chế kinh tế và các ngân
hàng nớc ngoài (vay thơng mại) và nguồn vốn Viện trợ phát triển chính thức
ngăn trở điều đó.
Cũng với hai lý do chính đó, ta có thể giải thích đợc xu hớng tăng lên
của FDI ở các nớc công nghiệp mới (Nics), các nớc ASEAN và Trung Quốc,
ấn Độ. Qúa trình tự do hóa kinh tế, chuyển sang kinh tế thị trờng ở các nớc
này cũng nh khu vực Đông Âu và Liên Xô đã tạo nên những khoảng trống mới
cho đầu t. Mặt khác, các nhà đầu t lớn nhất có xu hớng củng cố khu vực lân
cận của mình. Lấy ví dụ đầu t nớc ngoài của Nhật Bản. Vào đầu những năm
1980, Nhật Bản đầu t mỗi năm khoảng 1,2 tỷ USD cho toàn bộ khu vực châu
á. Đến năm 1990 con số này tăng gấp 6 lần.
Nh vậy, xu hớng tự do hóa và mở cửa nền kinh tế các nớc đang phát
triển trong những năm gần đây đã góp phần đáng kể vào sự thay đổi dòng chảy
FDI. Năm 1990, các nớc đang phát triển nhận đợc 19% tổng số vốn FDI, năm
1991 là 25% và năm 1992 khoảng 30%. Trong những năm gần đây tỷ lệ này
vẫn có xu hớng tăng lên.
3.2.3. Cơ cấu và phơng thức FDI trở nên đa dạng hơn.
Trong những năm gần đây, cơ cấu và phơng thức đầu t nớc ngoài trở
nên đa dạng hơn so với trớc đây. Điều này liên quan đến sự hình thành hệ
thống phân công lao động quốc tế ngày càng sâu rộng và sự thay đổi môi trờng
kinh tế thơng mại toàn cầu.
Về cơ cấu FDI, đặc biệt là FDI vào các nớc công nghiệp phát triển có
những thay đổi sau:
10
Vai trò và tỷ trọng của đầu t vào các ngành có hàm lợng khoa học cao tăng
lên. Hơn 1/3 FDI tăng lên hàng năm là tập trung vào các ngành then chốt
nh điện tử, chế tạo máy tính, chất dẻo, hóa chất và chế tạo máy. Trong khi
đó, trong nhiều ngành công nghiệp truyền thống dùng nhiều vốn và lao
động, FDI giảm tuyệt đối hoặc không đầu t. Các công ty xuyên quốc gia
của Mỹ đã đóng cửa các chi nhánh của mình ở Tây Âu và Canada trong các
ngành dệt, da, sản xuất các đồ dùng và thực phẩm. Các nguồn vốn thu hồi
này đợc chuyển về Mỹ và sử dụng để cải tạo và hiện đại hóa các cơ sở sản
vốn và kỹ thuật trên phạm vi quốc tế. Nhiều nớc đã đạt đợc thành công trong
việc hấp thụ các yếu tố bên ngoài để phát triển kinh tế trong nớc là nhờ chú ý
đến điều này. Hồng Kông, Xingapo và Đài Loan rất tích cực khuyến khích các
công ty xuyên quốc gia chuyển giao công nghệ cùng với quá trình đầu t. Hơn
nữa, chuyển giao công nghệ giúp nâng cao năng lực công nghệ bản địa. Kinh
nghiệm của các nớc cho thấy rằng, sự tách rời công nghệ với thơng mại quốc
tế, trớc hết là xuất khẩu đã làm cho năng lực công nghệ quốc gia không đợc
cải thiện, ngợc lại có nguy cơ tụt hậu do thiếu sức cạnh tranh. ấn Độ là thí dụ
điển hình về mặt này dù chi phí cho nghiên cứu triển khai phát triển công nghệ
ở nớc này không phải thấp, song do tách rời với xuất khẩu nên vẫn là một nớc
lạc hậu về công nghệ.
Sự gắn bó giữa FDI và các nguồn viện trợ và vay nợ khác cũng là một
đặc điểm nổi bật của sự lu chuyển các nguồn vốn và công nghệ trên phạm vi
quốc tế trong những năm gần đây. Hơn nữa, xu hớng này sẽ ngày càng trở nên
mạnh hơn. Lý do là trớc đây, các nguồn viện trợ và cho vay thờng nhằm vào
mục đích quân sự và chính trị, do đó hiệu quả của nó đối với thúc đẩy sự phát
triển kinh tế của các nớc nhận và nớc cho vay vốn là rất thấp. ở các nớc chậm
phát triển nhất hiện nay viện trợ và cho vay chiếm đến 90% các nguồn vốn tù
bên ngoài. Viện trợ và cho vay trong nhiêu trờng hợp dẫn đến sự phụ thuộc
một chiều hơn là giúp cho các nớc nhận có đợc sự phát triển tự thân và tham
gia có hiệu quả vào phân công lao động quốc tế. Vì vậy, các nguồn vốn này đã
đợc các chính phủ, các tổ chức quốc tế đặt trong mối quan hệ với các nguồn
vốn t nhân nhằm nâng cao hiệu quả của việc sử dụng chúng.
12
4. Các hình thức của đầu t trực tiếp nớc ngoài.
Căn cứ vào tính pháp lý của đầu t trực tiếp nớc ngoài có thể chia FDI
thành các loại:
4.1. Hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng hợp tác kinh doanh
Là văn bản ký kết giữa hai hay nhiều bên (gọi tắt là các bên hợp doanh )
quy định trách nhiệm và phân chia kết quả kinh doanh cho mỗi bên ( nớc
nhuận hợp lý) sau đó chuyển giao không bồi hoàn toàn bộ công trình cho nớc
chủ nhà.
Đặc trng của hình thức này:
+ Cơ sở pháp lý là hợp đồng
+ Vốn đầu t của nớc ngoài
+ Hoạt động theo dạng doanh nghiệp 100% vốn nớc ngoài hoặc xí
nghiệp liên doanh
+ Đối tợng hợp đồng thờng là các công trình cơ sở hạ tầng.
Các dạng thức của BOT:
BTO đợc hình thành cũng tơng tự nh BOT, nhng sau khi xây dựng xong
công trình, nhà đầu t nớc ngoài lại giao lại cho nớc chủ nhà, chính phủ nớc chủ
nhà dành cho nhà đầu t nớc ngoài quyền kinh doanh công trình đó trong một
thời gian nhất định để thu hồi vốn đầu t và có lợi nhuận hợp lý.
BT đợc hình thành cũng tơng tự nh BOT, nhng sau khi xây dựng xong,
nhà đầu t nớc ngoài bàn giao lại công trình cho nớc chủ nhà, chính phủ nớc
chủ nhà trả cho nhà đầu t nớc ngoài chi phí liên quan tới công trình và một tỷ
lệ thu nhập hợp lý.
II - công nghiệp hoá, hiện đại hoá
1. Khái niệm
Theo quan niệm của Liên hợp quốc: Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là
một quá trình phát triển kinh tế trong đó một bộ phận quốc gia ngày càng lớn
đợc huy động để xây dựng cơ cấu kinh tế nhiều ngành với công nghệ hiện đại
để chế tạo ra t liệu sản xuất, hàng tiêu dùng, có khả năng bảo đảm một nhịp độ
tăng trởng cao trong toàn bộ nền kinh tế và bảo đảm sự tiến bộ kinh tế xã hội.
14
Kết hợp quan điểm truyền thống với quan điểm hiện đại và vận dụng
vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, hội nghị lần thứ VII ban chấp hành T.W
Đảng khoá VII đã đa ra quan niệm mới về công nghiệp hoá, hiện đại hoá và
đây cũng chính là quan niệm đợc sử dụng phổ biến ở nớc ta trong giai đoạn
hiện nay. Theo t tởng này, công nghiệp hoá, hiện đại hoá là quá trình chuyển
thuẫn, vừa có mặt tích cực vừa có mặt tiêu cực, vừa có hợp tác vừa có đấu
tranh Những nét mới ấy trong tình hình thế giới và khu vực tác động mạnh
mẽ đến tình hình nớc ta. Trớc mắt nhân dân ta có cả cơ hội lớn và thách thức
lớn.
2.1. Thuận lợi và thời cơ.
Thời cơ lớn đợc tạo ra trớc hết là do những thành tựu của công cuộc
đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc, đồng thời cũng do sự tác động của
nhiều xu thế tích cực trên thế giới.
Thứ nhất, chúng ta tiến hành CNH, HĐH trong bối cảnh cách mạng
khoa học và công nghệ tiếp tục phát triển với trình độ ngày càng cao, thúc đẩy
quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế thế giới, quốc tế hóa nền kinh tế và đời
sống xã hội. Trong những năm gần đây, những thành tựu khoa học và công
nghệ ngày càng tăng lên cả về số lợng và chất lợng, đặc biệt là công nghệ
thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới Những thành thành
tựu ấy ngày càng tác động trực tiếp và mạnh mẽ đến sản xuất và các quá trình
xã hội, thúc đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đồng thời làm
tăng nhanh tính chất xã hội hoá và quốc tế hoá nền kinh tế và đời sống xã hội.
Đó là điều kiện thuận lợi cho phép chúng ta có thể triển khai, kết hợp đồng
thời công nghiệp hoá với hiện đại hoá nhằm tạo thành một quá trình thống
nhất thúc đẩy xã hội phát triển. Đó cũng là thời cơ lớn để chúng ta có thể tránh
đợc nguy cơ tụt hậu xa hơn về kinh tế so với các nớc trong khu vực và trên thế
giới.
Thứ hai, hoà bình, ổn định và hợp tác để cùng phát triển đã và đang
trở thành xu thế chung của hầu hết các nớc trên thế giới. Trong những năm gần
đây, nhiều quốc gia lớn, nhỏ đều giành u tiên cho phát triển kinh tế, và do vậy
ngày càng tham gia vào nhiều các quá trình liên doanh, liên kết, hợp tác song
phơng và đa phơng, khu vực và quốc tế Đây chính là điều kiện thuận lợi để
các dân tộc xích lại gần nhau hơn, trao đổi, học tập kinh nghiệm và giúp đỡ
lẫn nhau Chúng ta chủ tr ơng tiếp tục thực hiện nhất quán đờng lối đối
ngoại độc lập, tự chủ, mở rộng, đa phơng hoá, đa dạng hoá các quan hệ quốc
Thứ t, chúng ta chủ trơng đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá ,
phát triển nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa. Cùng với đó chúng
ta thực hiện chính sách chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực theo
tinh thần phát huy tối đa nội lực và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế , đảm
bảo độc lập tự chủ và định hớng xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích dân tộc, an
ninh quốc gia, giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc và bảo vệ môi trờng. Điều đó
không chỉ phản ánh tính quy luật tất yếu trong sự phát triển của nớc ta hiện
17
nay, mà còn thể hiện một cách sâu sắc nhu cầu, lợi ích và khát vọng của nhân
dân ta là dân giàu, nớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Chính
điều này đã và đang khơi dậy, thu hút những nguồn lực to lớn cho sự phát
triển. Chúng ta không chỉ nhận đợc sự hợp tác, giúp đỡ về nhiều mặt của cộng
đồng quốc tế, mà còn động viên đợc mọi tiềm lực của nhân dân cả nớc và kiều
bào ở nớc ngoài cho sự nghiệp đẩy mạnh CNH,HĐH đất nớc.
Thứ năm, nớc ta có nguồn đất đai và tài nguyên thiên nhiên phong
phú, đặc biệt chúng ta có nguồn lao động dồi dào với cơ cấu khá trẻ. Trình độ
của các chủ thể phát triển con ngời thuộc mọi tầng lớp xã hội (tri thức,
quản lý, doanh nhân, ngời lao động và nhà nớc ) - đợc nâng cao. Đây là cơ sở
để phát triển nguồn nhân lực có chất lợng cao- yếu tố quyết định sự tăng trởng
nhanh và bền vững của đất nớc. Cùng với cơ chế phân bổ nguồn lực mới,
nguồn nhân lực đó sẽ có tác dụng thúc đẩy phát triển mạnh mẽ hơn. Hơn nữa,
chúng ta còn kế thừa đợc cả những kinh nghiệm CNH, HĐH của các nớc đi
trớc, cùng với kinh nghiệm đổi mới ở nớc ta. Đó là những yếu tố góp phần
không nhỏ vào thắng lợi của sự nghiệp đổi mới ở nớc ta trong 15 năm qua.
Nh vậy, có thể nói, xu thế tích cực vì hoà bình, ổn định, hợp tác và
phát triển của các nớc trong khu vực và thế giới, những thành tựu ngày càng to
lớn của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, cùng với những thành tựu của
công cuộc đổi mới đất nớc trong 15 năm qua đã và đang tạo ra thế và lực mới,
cả ở bên trong và bên ngoài để chúng ta bớc vào một thời kỳ phát triển mới -
đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc. Nhiều tiền đề cần thiết cho
trạng tham nhũng và sự suy thoái về t tởng chính trị, đạo đức lối sống của một
bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên đang cản trở việc thực hiện đờng lối, chủ
trơng, chính sách của Đảng, gây bất bình và giảm lòng tin trong nhân dân.
Ba là, sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nớc ta đợc thực
hiện trong tình hình thế giới diễn biến nhanh chóng, phức tạp và chứa đựng
những yếu tố khó lờng. Trên thực tế, vẫn còn những thế lực sử dụng những
chiêu bài dân chủ, nhân quyền để m u toan thực hiện diễn biến hoà
bình nhằm xoá bỏ những thành quả cách mạng của Đảng và nhân dân ta.
19
Ngay cả tình hình ở khu vực Đông Nam á, châu á -Thái Bình Dơng sau cuộc
khủng hoảng tài chính, kinh tế có khả năng phát triển, năng động nhng vẫn
tiềm ẩn những nhân tố gây mất ổn định, vẫn có những diễn biến phức tạp,
nhiều vấn đề diễn biến phức tạp, nhiều vấn đề nảy sinh một cách bất ngờ,
chúng ta khó có thể lờng hết và những ảnh hởng của chúng đối với nớc ta là
không nhỏ.
Bốn là, trình độ văn hoá chung, trình độ tri thức về khoa học và công
nghệ, về chính trị xã hội, luật pháp, về tổ chức quản lý của đa số cán bộ,
đảng viên và nhân dân ta còn khá thấp so với các nớc trong khu vực và còn xa
mới đáp ứng đựoc yêu cầu phát triển của đất nớc. Thực trạng yếu kém này
cũng là một nguy cơ lớn. Đảng ta khẳng định: Hiện nay, ở nớc ta, hệ thống
luật pháp, cơ chế chính sách cha đồng bộ và nhất quán, thực hiện cha
nghiêm Năng lực và hiệu quả lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lý, điều hành
của nhà nớc ch a nâng lên kịp thời so với đòi hỏi của tình hình Năng lực và
phẩm chất của đội ngũ cán bộ cha tơng xứng với yêu cầu của nhiệm vụ. Điều
đáng lo ngại là không ít cán bộ, Đảng viên phai nhạt ý tởng cách mạng, tha
hoá về phẩm chất đạo đức; sức chiến đấu của một số cơ sở Đảng suy yếu.
Chính vì vậy mà trong quá trình thực hiện đờng lối đổi mới trong 15 năm qua,
chúng ta đã phạm một số khuyết điểm, lệch lạc lớn và kéo dài, dẫn đến chệch
hớng ở lĩnh vực này hay lĩnh vực khác, ở mức độ này hay mức độ khác. Nếu
không khắc phục kịp thời và có hiệu quả những khuyết điểm, lệch lạc này,
cách tụt hậu. Nói khác đi, trên quan điểm mô hình và bớc đi của công nghiệp
hoá, hiện đại hoá, cần và có thể tính đến con đờng công nghiệp hoá, hiện đại
hoá rút ngắn của Việt Nam. Việc tận dụng lợi thế này là nhiệm vụ cấp bách
đang đặt ra cho nớc ta trong chiến lợc phát triển có giới hạn rõ ràng về thời
gian, cụ thể trong vòng 10 và 20 năm tới.
Nhng ẩn sau cơ hội phát triển ngàn năm có một nh Đặng Tiểu Bình
đã nói là những thách thức to lớn. Ngay cả sự phong phú và sẵn có của các mô
hình, kinh nghiệm và tri thức phát triển cũng chứa đựng những thách thức cho
việc lựa chọn ( phải quyết chọn những gì phù hợp nhất cho mình khi các điều
kiện quốc tế đã thay đổi mạnh mẽ ). Bản chất của mâu thuẫn ở đây là: cơ hội
lớn nhng thời gian và cơ hội nắm bắt, tận dụng lại rất có hạn đối với các nớc đi
sau. Ngoài ra, trong môi trờng quốc tế thờng xuyên biến đổi, rủi ro phát triển
đối với các nớc đi sau cũng tăng lên. Trong nhiều trờng hợp, khía cạnh này
thậm chí còn nổi bật hơn và chi phối nhiều hơn mặt thuận lợi. Tất cả những
luận đề nêu trên nhằm khắc hoạ rõ nét hơn tơng quan giữa cơ hội và thách thức
phát triển đặt ra trớc chúng ta trong giai đoạn phát triển tới. Nắm bắt đúng cơ
hội, vợt qua thách thức để có đợc sự phát triển nhanh, có hiệu quả và bền vững
21
trong thời kỳ đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá - đó thực sự
là vấn đề có ý nghĩa sống còn với Đảng và nhân dân ta.
3. Tính đặc thù của công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở n-
ớc ta hiện nay
Công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nớc ta hiện nay không chỉ khác với các
nớc đã tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá về nội dung, hình thức, quy
mô, cách thức tiến hành mà cả mục tiêu chiến lợc. Chính sự khác biệt này làm
nên tính đặc thù của sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá mà
chúng ta đang tiến hành.
Một trong những đặc điểm lớn của thời đại ngày nay là sự phát triển
mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và cùng với nó là quá trình
toàn cầu hoá nền kinh tế Trong điều kiện này, công nghiệp hoá, hiện đại hoá
hiện xong công nghiệp hoá, sau đó mới triển khai hiện đại hoá, mà nhất thiết
và cần phải triển khai đồng thời và đồng bộ cả hai quá trình này. Chỉ có cách
làm nh vậy mới có cơ hội đẩy lùi nguy cơ tụt hậ xa hơn về kinh tế so với các n-
ớc trong khu vực và trên thế giới, nhanh chóng đa nớc ta tiến kịp các nớc trong
khu vực dần hội nhập vào sự phát triển chung của của khu vực và thế giới.
Thứ hai, công nghiệp hoá, hiện đại hoá là quá trình trang bị và trang bị
lại những công cụ, thiết bị, phơng tiện hiện đại và áp dụng công nghệ tiên tiến
cho toàn bộ nền kinh tế quốc dân, đặc biệt cho các ngành then chốt, để trớc
hết, làm tăng tỷ trọng của công nghiệp và dịch vụ trong nền kinh tế quốc dân.
Thứ ba, trên cơ sở của quá trình nói trên, diễn ra quá trình chuyển dịch
cơ cấu kinh tế và cơ cấu xã hội, trớc hết là từ cơ cấu nông nghiệp - công
nghiệp - dịch vụ sang cơ cấu kinh tế công nghiệp - dịch vụ - nông nghiệp.
Thứ t, công nghiệp hoá, hiện đại hóa ở nớc ta vừa là quá trình xây dựng
cơ sở vật chất - kỹ thuật, vừa là quá trình kinh tế - xã hội, văn hoá giáo dục
Nó tác động một cách tổng hợp, đa diện, đa cấp độ đến mọi ngời, mọi gia đình
và mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Thứ năm, công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nớc ta cũng chính là quá
trình mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế về các mặt kinh tế xã hội, khoa học
và công nghệ, văn hoá
Thứ sáu, ở nớc ta hiện nay, công nghiệp hoá, hiện đại hoá không phải là
mục tiêu tự thân, mà là phơng thức để đa nền kinh tế từ tiểu nông lên nền sản
xuất công nghiệp hiện đại. Phơng thức này đựơc thực hiện một cách linh hoạt
bằng bớc đi tuần tự từ thấp đến cao( thủ công - cơ giới - tự động hoá) kết hợp
23
với việc tranh thủ những điều kiện, thời cơ thuận lợi, đi tắt, đón đầu, rút
ngắn thời gian để nhanh chóng tạo ra những ngành kinh tế mũi nhọn.
Thứ bảy, công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nớc ta hiện nay, về thực chất,
là quá trình sử dụng những công cụ, phơng tiện hiện đại cùng những thành tựu
khoa học và công nghệ tiên tiến và nhng kinh nghiệm lịch sử để đổi mới toàn
diện, triệt để mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế xã hội, đa nớc ta lên trình độ
và xây dựng
22,7 28,7 36,73 37,83 38,3
Dịch vụ 38,6 44,1 38,74 38,55 38,1
(Nguồn: Bộ kế hoạch và đầu t)
Trong những năm qua, cơ cấu kinh tế tiếp tục chuyển dịch theo hớng
tích cực, phù hợp với công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc. Tỷ
trọng khu vực nông- lâm ng nghiệp giảm từ 38,7% năm 1990 xuống còn
23,6% năm 2002. Tỷ trọng khu vực công nghiệp và xây dựng tăng từ 22,7%
lên 38,3% và khu vực dịch vụ giữ ở mức trên dới 38%. Trong những năm vừa
qua, tốc độ tăng trởng của khu vực công nghiệp và xây dựng tăng nhanh và
cao hơn nhiều so với tốc độ tăng bình quân của nền kinh tế, trong khi khu vực
nông- lâm- ng nghiệp tăng chậm nên cơ cấu ngành kinh tế tăng trởng theo h-
ớng giảm tỷ trọng khu vực khu vực nông- lâm- ng nghiệp và tăng tỷ trọng khu
vực công nghiệp và xây dựng.
4.1.1.1. Trong lĩnh vực công nghiệp
Công nghiệp đã có sự chuyển dịch theo hớng: Tiết kiệm và khai thác
đúng mức tài nguyên thiên nhiên, tăng dần tỷ trọng công nghiệp chế biến và
công nghiệp năng lợng là hớng đi đúng của tiến trình CNH, HĐH. Công
nghiệp chế biến đã đợc coi trọng, nhất là chế biến các sản phẩm từ nông, lâm
nghiệp và thuỷ sản. Tỷ trọng giá trị sản xuất chế biến nông, lâm, thuỷ sản
25
Copyright: Tài liệu đại học ©