Điều tra tỉ lệ trẻ em và vị thành niên ở miền
Bắc có các vấn đề sức khỏe tâm thần

Nguyễn Cao Minh

Trường Đại học Giáo dục
Luận văn Thạc sĩ ngành: Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên
Người hướng dẫn: TS. Đặng Hoàn Minh, GS. Bahr Weiss
Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Tìm hiểu tỉ lệ các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em miền Bắc, tập trung
tìm hiểu ở các tỉnh Hà Nội, Hải Phòng, Thái Nguyên, Hòa Bình. Nghiên cứu mối
tương quan giữa một số thông tin nhân khẩu và các vấn đề sức khỏe tâm thần như: độ
tuổi, giới tính, vùng miền. Từ đó, xây dựng những chính sách và chương trình phòng
ngừa và can thiệp các vấn đề sức khỏe tâm thần ở cho trẻ em miền Bắc.

Keywords: Tâm lý học; Tâm lý học lâm sàng; Tâm lý học trẻ em; Trẻ vị thành niên

Content
MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Chăm sóc và bảo vệ trẻ em luôn là một trong những mối quan tâm hàng đầu của xã
hội. Chăm sóc sức khỏe thể chất tạo điều kiện cho trẻ em phát triển thể lực, chiều cao, cân
nặng, hoàn thiện dần các chức năng của cơ thể, giảm khả năng mắc bệnh tật và tránh được
nguy cơ tử vong do bệnh tật. Chăm sóc sức khỏe tâm thần lại đóng vai trò quan trọng trong sự
phát triển khả năng trí tuệ, phát triển mặt xã hội, tạo ra một sự cân bằng về tâm lý tình cảm,
phát triển tính tự lập, sự tự tin, tình yêu cuộc sống và các giá trị đạo đức căn bản nhất của con
người, giúp xây dựng và hình thành một nhân cách lành mạnh sáng tạo và chủ động. Để giúp
trẻ có được sự phát triển toàn diện, trẻ cần phải được chăm sóc cả sức khỏe thể chất lẫn sức
khỏe tâm thần. Tuy nhiên, “so với việc chăm sóc sức khỏe thể chất, việc chăm sóc sức khỏe

kết quả giáo dục cho các em học sinh.
2. Mục đích nghiên cứu
- Tìm hiểu tỉ lệ các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em miền Bắc.
- Tìm hiểu tương quan giữa một số thông tin nhân khẩu và các vấn đề sức khỏe tâm
thần như: độ tuổi, giới tính, vùng miền.
- Từ đó, xây dựng những chính sách và chương trình phòng ngừa và can thiệp các vấn
đề sức khỏe tâm thần ở cho trẻ em miền Bắc.
3. Đối tượng, khách thể nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Tỷ lệ trẻ có các vấn đề sức khỏe tâm thần ở miền Bắc.
3.2. Khách thể nghiên cứu
240 trẻ vị thành niên tuổi từ 12-16 ở các tỉnh thành phố: Hà Nội, Thái Nguyên, Hải
Phòng, Hòa Bình. Nam nữ có tỉ lệ cân bằng nhau.

3
4. Giả thuyết khoa học
Tỉ lệ các vấn đề sức khỏe tâm thần mắc phải ở trẻ em miền Bắc là khoảng từ 13% đến
20%.

5. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hóa các vấn đề lý luận về các vấn đề sức khỏe tâm thần.
- Xác định tỷ lệ trẻ có các vấn đề sức khỏe tâm thần.
6. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
6.1. Về khách thể nghiên cứu chính
- Trẻ em từ 12 đến 16 tuổi.
6.2. Về giới hạn nghiên cứu
- Trẻ em trong độ tuổi từ 12 đến 16 tuổi.
6.3. Về địa bàn nghiên cứu
Dữ liệu sẽ được thu thập ở ba tỉnh (Hà Nội, Hải Phòng, Thái Nguyên, Hòa Bình) trên
miền Bắc. Các tỉnh được phân ra theo loại thành phố: đặc biệt, loại 1 đến loại 3.

tinh thần, không có các biểu hiện rối loạn về tâm thần, một trạng thái đảm bảo cho sự điểu
khiển hành vi, hoạt động phù hợp với môi trường” [32, Trg.719].
Ở Việt Nam, khái niệm sức khỏe tinh thần và sức khỏe tâm thần thường được dùng lẫn
lộn với nhau nhưng với ý nghĩa như nhau và cùng có từ tương đương trong tiếng Anh là
“mental health”. Trong Tiếng Việt, từ tâm thần mang rất nhiều định kiến vì nó gắn liền với
những bệnh tâm thần nặng như tâm thần phân liệt, động kinh (điên, cuồng, lên cơn giật...) nên
những nhà tâm lý thường sử dụng từ sức khỏe tinh thần nhằm làm giảm nhẹ những định kiến
xã hội với sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên để thống nhất với chung với các nghiên cứu trong y
học, chúng tôi xin sử dụng thuật ngữ tâm thần trong luận văn này.
1.1.3.2 Khái niệm vấn đề sức khỏe tâm thần:
Tổ chức Y tế thế giới cho rằng các vấn đề sức khỏe tâm thần bao gồm rất nhiều các
vấn đề khác nhau từ nhẹ đến nặng với nhiều triệu chứng phong phú. Tuy nhiên, một cách khái
quát, những triệu chứng này là sự kết hợp của những suy nghĩ cảm xúc, hành vi lệch lạc và
mối quan hệ với người khác lệch lạc, ví dụ như trầm cảm, lo âu, stress đến chậm phát triển và
những rối loạn liên quan đến việc lạm dụng chất gây nghiện [36]. Vấn đề sức khỏe tinh thần
rất phổ biến với con người nói chung.
Khi đề cập đến khái niệm các vấn đề sức khỏe tâm thần, có một số thuật ngữ hay được
sử dụng kèm là rối loạn tâm thần, bệnh tâm thần. Rối loạn tâm thần là thuật ngữ dùng để chỉ
những suy nghĩ, cảm xúc, hành vi lệch lạc ở mỗi cá nhân và những biểu hiện này ảnh hưởng
đến chức năng cuộc sống hiện tại của cá nhân đó. Một người có thể có vấn đề về sức khỏe
tâm thần những chưa chắc đã bị rối loạn tâm thần nếu như vấn đề đó không ảnh hưởng đến
cuộc sống (gia đình, công việc, xã hội, v.v) của họ. Ví dụ một người sợ độ cao, người đó có
vấn đề về sức khỏe tâm thần nhưng sẽ không được coi là mắc rối loạn tâm thần nếu chứng sợ
độ cao của họ không cản trở họ sống bình thường. Trong trường hợp nếu người đó làm xây
5
dựng nhà cao tầng, chứng sợ độ cao sẽ cản trở họ thực hiện công việc, ảnh hưởng đến cuộc
sống. Trường hợp này sẽ được xác định là có rối loạn tâm thần.
Bệnh tâm thần là một tình trạng sức khỏe do bị rối loạn các chức năng nhận thức, cảm
xúc, xã hội. Một người được coi là có bệnh tâm thần khi được những người có chuyên môn y
tế công nhận như bác sĩ tâm thần, cán bộ tâm lý lâm sàng. Các bệnh tâm thần nặng là: tâm

1.2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.2.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu dịch tễ học các rối loạn sức khỏe tâm thần trên thế giới
Sự phát triển dịch tễ học tâm thần chia ra 4 giai đoạn. Đáng lưu ý là, trước đây, trong
quá trình lịch sử, cách hiểu về các vấn đề tâm thần đã có nhiều thay đổi rất đáng kể. Sự thay
đổi các hiểu đó ảnh hướng trực tiếp lên kết quả nghiên cứu về tỉ lệ phân bố bệnh trong từng
giai đoạn.
a. Giai đoạn thứ nhất:
Giai đoạn này bắt đầu từ thời gian đầu xuất hiện dịch tễ học và kéo dài đến giữa thế kỷ 20
(năm 1950). Những nghiên cứu trong giai đoạn này dựa trên số liệu của người bệnh ở bệnh
viện, nên nghiên cứu đã bỏ qua những người có bệnh những không đến bệnh viện. Kết quả là
những số liệu thống kê trong giai đoạn này thường đơn lẻ và không mang tính đại điện, không
thể hiện được tỉ lệ bệnh tâm thần trong cộng đồng [24].
b. Giai đoạn thứ hai từ nhăm 1950 đến 1980:
Sau chiến tranh thế giới thứ hai, có nhiều quân nhân bị bệnh tâm thần, tỷ lệ bệnh tâm
thần ở trong quân đội được quan tâm và nghiên cứu, nhiều cuộc điều tra trong quân đội được
tiến hành. Từ đây, khái niệm điều tra trong cộng đồng bắt đầu được sử dụng. Trong dân sự,
các nhà tâm thần học bắt đầu nghiên cứu bệnh tâm thần trong cộng đồng và bắt đầu điều tra
bệnh tâm thần trong cộng đồng. Trong giai đoạn này, các nhà nghiên cứu cũng bắt đầu sử
dụng các bảng câu hỏi để nghiên cứu tại cộng đồng [24]. Sau đây là một vài thí dụ:
Những nghiên cứu trong giai đoạn này đã cung cấp được số liệu về tỉ lệ các vấn đề
trong cộng đồng, nhờ sử dụng bảng câu hỏi mà kết quả có tính chất thống nhất và khách quan.
Tuy nhiên, phương pháp chẩn đoán và thu thập số liệu chưa được thống nhất giữa các cuộc
điều tra. Bên cạnh đó các công cụ nghiên cứu trong giai đoạn này không dựa vào các tiêu
chuẩn chẩn đoán. Số liệu từ những cuộc điều tra cộng đồng trên diện rộng sử dụng các bảng
hỏi tự thuật về các dấu hiệu căng thẳng, đau buồn những không dựa trên các tiêu chuẩn chẩn
đoán tổ chức hợp lý [4, Trg 221 – 223].

c. Giai đoạn thứ ba từ 1980 đến 1980:
Trong giai đoạn này, các bảng câu hỏi vẫn được sử dụng trong các điều tra, nhưng với

phân liệt do Nguyên Văn Siêm thực hiện [33], nghiên cứu trên một phường tại Thành Phố Đà
Nẵng, khảo sát toàn bộ các hộ trong phường với tổng số hộ dân là 23758. Kết quả: tỷ lệ mắc
chung là 0,52 – 0,61% dân số. Tỷ lệ mắc điểm là 0,49 – 0,53%. Một số nghiên cứu dịch tễ khác
về trầm cảm như của Nguyễn Văn Siêm (2010) cho biết tỉ lệ mắc bệnh trầm cảm của một làng
ven sông Hồng là 8,35%; Bùi Hồng Tâm, Cao Tiến Đức [34] khảo sát tại Quảng Ninh, cho
biết tỉ lệ mắc tâm thần phân liệt là 0,21%; động kinh là 0,12%, chậm phát triển tâm thần là
0,15%, nghiện rượu là 0,25), sa sút trí tuệ là 0,05%.
Nhìn chung những nghiên cứu dịch tễ theo hướng này đã cho thấy sự quan tâm của
giới chuyên môn về các vấn đề sức khỏe tâm thần. Phương pháp nghiên cứu sử dụng theo hai
hướng: a) đào tạo các nghiên cứu viên để có thể sử dụng bảng hỏi phỏng vấn sâu, b) sử dụng
các bảng hỏi điều tra. Cả bảng hỏi phỏng vấn sâu và bảng hỏi điều tra đều dựa trên các tiêu
chuẩn chẩn đoán của hai bảng phân loại bệnh quốc tế DSM IV và ICD 10. Tuy vậy, không