Bảng 2: Bảng tóm tắt dạng quĩ đạo

Cơ năng
tồn phần
Dạng quĩ
đạo
Vận tốc ban đầu Tâm sai Bán trục lớn
E
o
< 0 Tròn
2
G(M m)
v
r
τ
+
=

e=0 a = r
E
o
< 0 Elip
2
e
21
vG(Mm)
ra
⎛⎞
=+ −
⎜⎟

⎝
⎠

e>1 b) Định luật 2 :
Định luật 2 của Kepler về tốc độ diện tích của bán kính vectơ là tương đương với định
luật bảo tồn mơ men động lượng.
Thật vậy, từ định luật 2 Kepler ta có :

ω=
ϕ
=
ϕ
=
dt
d
vì
const
dt
d
r
dt
dS
2
2

D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c

c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m

- Khi mô men động lượng được bảo toàn (vectơ L) = const thì vật chuyển động trên
một mặt phẳng cố định đi qua tâm lực và vuông góc với vectơ L. Đây chính là mặt phẳng
quĩ đạo chuyển động của các hành tinh quanh Mặt trời.
c) Định luật 3 : Khi xét bài toán 2 vật định luật 3 có thể phát biểu một cách chính xác
hơn như sau :
Tỷ số giữa tích của bình phương chu kỳ chuyển động của một thiên thể quanh một
thiên thể khác với tổng khối lượng của chúng và lập phương bán trục lớn là một đại lượng
không đổi (bằng
2
4
G
π
) và đối với mọi cặp vật đều có giá trị như nhau :

const
G
a


- Vận tốc vũ trụ cấp 2 : là vận tốc Parabol, giúp vật thoát khỏi thiên thể :

22
PT
GM
v2 2v
r
==

hay
2
Tp
vv =
- Việc tính các vận tốc vũ trụ làm cơ sở cho việc du hành vũ trụ và phóng vệ tinh. (Ta
sẽ xét lại ở phần Trái đất). Trong thực tế có phức tạp hơn vì còn phụ thuộc nhiều yếu tố
khác.
- Dựa vào vận tốc vũ trụ ta có thể xác định được thiên thể có khí quyển hay không.
Thiên thể muốn giữ được các phân tử khí để trở thành khí quyển của nó thì vận tốc chuy
ển
động nhiệt trung bình vpt của phân tử khí phải thỏa mãn điều kiện :
v
pt
< 0,2 v
IITrong đó :
2
3

a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!

c
k
.
c
o
m

- a : bán trục lớn quĩ đạo hành tinh
-
a1 : Bán trục lớn quĩ đạo vệ tinh
Áp dụng định luật 3 ta có :

3
1
3
1
2
1
2
a
a
)mm(T
)mM(T
=
+
+

hay
23
1

i
lượng Trái đất không quá lớn so với khối lượng Mặt trăng nên tỷ số
M
m
sẽ mắc sai số lớn.
Và do chênh lệch khối lượng không quá lớn như vậy nên dưới tác dụng của lực tương hỗ
Mặt trăng và Trái đất sẽ chuyển động quanh khối tâm 0.
Ta có :

11
2
m
m
r
r
=
Hình 14
Bằng quan trắc người ta có thể xác định được r1 = 4635km
Người ta cũng xác định được khoảng cách từ Trái đất đến Mặt trăng 384.400km. Từ đó
r2 = 384.4000(4635=379.765km.
Do đó :
2
11
379.765
81.5
4635
rm
mr
== = lần
Vậy biết khối lượng của Trái đất (sẽ tính ở chương sau) sẽ tính được khối lượng của

⎛
⎟
⎟
⎠
⎞
⎜
⎜
⎝
⎛
=
+
+
T
T
a
a
mm
mM2
1
3
1
1
1
1
⎟
⎠
⎞

P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a

o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m

32
11
12
2
6
6
MmaT
11
mmaT
1 149.10 27,32
11
81,5 0,38.10 365,25
330000
⎛⎞⎛⎞
⎛⎞
=+ −


VII. BÀI TOÁN NHIỀU VẬT (NHIỄU LOẠN).
Bài toàn 2 vật vừa xét là bài toán lý tưởng. Trong thực tế vạn vật hấp dẫn lẫn nhau nên
dù ít hay nhiều chuyển động của vật sẽ bị biến dạng so với bài toán 2 vật. Ví dụ: Từ bài
toán 2 vật suy ra chuyển động của Mặt trăng quanh Trái đất theo qũi đạo hình Elip. Nhưng
ngoài bị Trái đất hút, Mặt trăng còn chịu lực hấp dẫn từ phía Mặt trời và các hành tinh khác
v.v Những lực đó gọi là nhi
ễu loạn và làm qũi đạo Mặt trăng trở nên phức tạp hơn. Trong
cơ học ta biết để giải một bài toán một hệ n vật ta phải lập một hệ gồm 3 bậc tự do cho mỗi
vật, tức hệ 3n phương trình. Việc giải hệ nhiều phương trình là rất phức tạp. Trong cơ học
thiên thể người ta có thể giải gần đúng bằng cách phân cấp các nhi
ễu loạn, xem cái nào ảnh
hưởng nhiều đến chuyển động của thiên thể để từ có thể giải bài toán theo mức độ chính
xác khác nhau. Ví dụ, trong bài toán chuyển động của một số hành tinh thì sự tương tác
giữa hành tinh và Mặt trời là chính yếu. Nhiễu loạn do các hành tinh khác gây ra có hệ số
nhỏ hơn nhiều nên có thể bỏ qua. Quĩ đạo của hành tinh có thể coi hoàn toàn như các định
luật Kepler. Trong một số trường hợp khác do tính toán k
ỹ nhiễu loạn mà người ta đã tìm
ra các hành tinh mới (xem phần sau). Nhìn chung, bài toán nhiễu loạn là một bài toán phức
tạp. Ngay bài toán 3 vật người ta cũng chưa thể giải quyết được triệt để. Tuy vậy, không
phải là không thể tính được. Bằng chứng là có thể dự đoán được Nhật, Nguyệt, Thực, một
hiện tượng có được do chuyển động tương đối của 3 vật là Mặt trời, Mặt tră
ng, Trái đất.
Ngày nay nhờ có sự hỗ trợ của máy tính người ta có thể giải quyết được chính xác và mau
lẹ hơn các bài toán nhiễu loạn, thể hiện trong việc phóng thành công các tàu vũ trụ lên các
hành tinh.

VIII. SỰ PHÁT HIỆN THÊM CÁC THÀNH VIÊN TRONG HỆ MẶT TRỜI. VẤN ĐỀ SỰ
BỀN VỮNG CỦA HỆ.
1. Sự phát hiện tiểu hành tinh.

o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w

52 100
Có điều trong dãy số trên con số 28 không ứng với hành tinh nào. Mãi đến cuối thế kỷ
XVIII nhà thiên văn Ý là Piazzi đã quan sát thấy thiên thể này. Và nhà toán học Gauss đã
tính toán thấy quĩ đạo của nó ứng với khoảng cách đến Mặt trời bằng 2,77 đvtv. Thiên thể
này có kích thước rất bé nên được gọi là tiểu hành tinh (Asteroid). Ngày này người ta đã
tìm được trên hai ngàn hành tinh tí hon như vậy ở vùng giữa Hỏa tinh và Mộc tinh. Người
ta cho rằng chúng là do một hành tinh lớn bị
vỡ ra.
2. Sự phát hiện các hành tinh mới.
Năm 1781 nhà thiên văn người Anh là Hershell đã phát hiện thêm hành tinh thứ 7 nằm
ngoài Thổ tinh và đặt tên là Thiên vương tinh. Giải quyết bài toán nhiễu loạn của chuyển
động của hành tinh này nhà toán học Pháp Le Verrier đã chỉ ra được quĩ đạo của hành tinh
mới gây ra nhiễu loạn đó. Vào năm 1846 người ta đã quan sát được hành tinh mới này và
đặt tên nó là Hải vương tinh. Năm 1930 người ta đã tìm ra hành tinh xa nhất của hệ Mặt
trời là Diêm Vương.

3. Sao chổi - Một thành viên của hệ Mặt trời. (Comet)
Từ rất xa xưa của con người đã nhiều dịp chứng kiến sự xuất hiện của sao chổi. Đó là
một ngôi sao lạ, sáng và có đuôi dài - như dấu hiệu báo trước nhiều tai họa khủng khiếp.
Ngày nay con người đã biết sao Chổi cũng là một thiên thể trong hệ Mặt trời nhưng có
khối lượng rất bé và quĩ đạo rất dẹt, vì vậy viễn điể
m thường lọt ra ngoài phạm vi của Hệ
Mặt trời nên thỉnh thoảng ta mới quan sát được sao chổi như một vị khách lạ từ Vũ trụ tới.
4. Vành đai Kuiper.
Ngày nay người ta còn phát hiện được một vành đai các tiểu hành tinh chuyển động
quanh Mặt trời ở khoảng cách xa hơn Diêm vương. Như vậy, phạm vi của hệ Mặt trời có
thể được mở rộng ra xa hơn. Người có công phát hiện là nhà thiên văn Mỹ Kuiper và nữ
thiên văn người Mỹ gốc Việt Lưu Lệ Hằng (Luu Jean) vào những năm 90 của thế kỷ này.
5. Vấn đề sự bền vững của hệ Mặt trời.
Hệ Mặt trời là hệ gồm Mặt trời và rất nhiều nhân vật khác là 9 hành tinh, tiểu hành tinh,

a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!

c
k
.
c
o
m