KHÁI NIỆM VÀ NHỮNG NGUYÊN TẮC CỦA TIỀN LỆ PHÁP –
HÌNH THỨC PHÁP LUẬT ĐẶC THÙ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT
ANH - MỸ

Tiền lệ pháp là hình thức pháp luật đặc thù trong luật pháp của những quốc gia
thuộc hệ thống pháp luật Anh - Mỹ. Đặc trưng của tiền lệ pháp thể hiện ở tính chất
khuôn mẫu bắt buộc của nó. Việc áp dụng tiền lệ pháp đòi hỏi sự đối chiếu các
tình tiết của vụ việc đang xem xét với tình tiết tương tự đã giải quyết để từ đó có
thể áp dụng hình phạt hoặc cách giải quyết đã có. Án lệ cũng đã được áp dụng
trong thời kỳ đầu của Nhà nước cách mạng Việt Nam. Tuy nhiên, hình thức pháp
luật chủ yếu mà hiện nay chúng ta sử dụng là văn bản quy phạm pháp luật. Hai
nguồn pháp luật tập quán pháp và tiền lệ pháp không được sử dụng về nguyên tắc.
Trong những năm gần đây, chúng ta đã có những cách nhìn mới, khách quan hơn
về hai loại nguồn pháp luật này[1]. Theo chiến lược phát triển hệ thống pháp luật
Việt Nam đến 2010, Nhà nước ta cũng đang nghiên cứu để áp dụng tiền lệ pháp
như một nguồn luật chính thức ở Việt Nam[2]. Nhằm phục vụ yêu cầu chung đó,
việc tìm hiểu và nhận thức được khái niệm về tiền lệ pháp, những nguyên tắc và
cách thức ban hành hình thức pháp luật này là vô cùng cần thiết và đây cũng chính
là nội dung được đề cập trong bài viết này.

1. Khái niệm và các nguyên tắc về tiền lệ pháp
Theo Black’s Law Dictionary thì khái niệm tiền lệ pháp (precedent) được ghi nhận
như sau:
 Tiền lệ pháp là việc làm luật của tòa án trong việc công nhận và áp dụng
các nguyên tắc mới trong quá trình xét xử;
 Vụ việc đã được giải quyết làm cơ sở để ra phán quyết cho những trường
hợp có tình tiết hoặc vấn đề tương tự sau này ”[3].
Cũng tương tự như vậy, pháp luật nước Anh cũng cho rằng tiền lệ pháp chỉ xuất
phát từ phán quyết của thẩm phán tòa án cấp trên. “Khi đưa ra quyết định cho một
vụ việc, thẩm phán phải tuân theo các quyết định đã được đưa ra bởi tòa án cấp
trên cho vụ việc tương tự”[4]. Tuy nhiên, để đưa ra phán quyết cho một vụ án,

 Những quyết định của tòa án thuộc hệ thống khác chỉ có giá trị tham khảo;
 Chỉ có những phần quyết định dựa trên chứng cứ pháp lý (ratio decidendi)
của vụ án thì mới có giá trị bắt buộc để ra quyết định cho vụ án sau này;
 Những nhận định hoặc quyết định của tòa án trước đó đối với một vụ án
không dựa trên cơ sở pháp lý mà chỉ dựa trên cơ sở bình luận của thẩm
phán (obiter dictum) sẽ không có giá trị bắt buộc tòa án cấp dưới phải tuân
thủ;
 Yếu tố thời gian không làm mất đi tính hiệu lực của tiền lệ.
Như vậy, không phải tất cả những phần nêu ra trong một bản án đều bắt buộc trở
thành tiền lệ pháp. Sẽ có những phần bắt buộc và những phần không bắt buộc (tuy
rằng phần không bắt buộc này vẫn thuyết phục các bên tham gia vụ án tuân thủ).
Theo sự giải thích về tiền lệ pháp trong luật so sánh[8], “ranh giới cơ bản khi giải
thích tiền lệ pháp theo luật Anh là giữa cơ sở pháp lý (ratio decidendi) và sự giải
thích thêm - phần bình luận của thẩm phán (obiter dictum)”. Cơ sở pháp lý là
nguyên tắc pháp lý để tòa quyết định vụ việc và nó mang tính chất bắt buộc. Còn
phần bình luận chỉ là việc nêu ra những lý lẽ, giải thích thêm của thẩm phán về vụ
việc đã qua và do đó nó không mang tính bắt buộc cho những trường hợp sau này.
Những lý do mà các thẩm phán đưa ra để giải thích thêm nằm ngoài phạm vi của
cơ sở pháp lý và họ cũng không cần kiểm tra cũng như xem xét đến hậu quả của
nó. Mục đích của việc đưa ra luận cứ này chỉ mang tính chất là giải thích hay minh
họa để phân biệt giữa vụ việc này với vụ việc khác mà thôi.
Theo các nhà làm luật Anh thì tiền lệ pháp có rất nhiều ưu điểm [9].
Thứ nhất, các đối tượng liên quan trong vụ án có thể biết trước các hậu quả pháp
lý của vụ việc vì họ biết các quyết định này không phải là các quyết định tùy tiện
của các thẩm phán mà các thẩm phán đã dựa vào các quyết định của các vụ việc
trước đó.
Thứ hai, tiền lệ được đưa ra từ thực tiễn, trong khi các đạo luật lại ít nhiều căn cứ
vào lý thuyết và suy luận mang tính lô gích; tiền lệ hình thành từ các hoàn cảnh
khác nhau trong đời sống do đó nó điều chỉnh được hầu hết các quan hệ xã hội
phát sinh.

lệ có thể được hiểu theo hai nghĩa. Theo nghĩa rộng, án lệ là những nguyên tắc
không theo luật định được đưa ra từ các quyết định tư pháp. Theo nghĩa hẹp, án lệ
là việc đưa ra những nguyên tắc là nền tảng cho những vụ việc xảy ra sau này[11].
Như vậy, về mặt bản chất, án lệ cũng chính là tiền lệ pháp vì đều xuất phát từ cơ
quan tư pháp và được hình thành qua quá trình xét xử [12]. Trước thời kỳ chinh
phục nước Anh của người Norman, những vùng khác nhau trên nước Anh lại áp
dụng các hệ thống pháp luật khác nhau. Luật Dane được áp dụng ở miền bắc, luật
Mercian ở miền trung và luật Wessex ở miền tây và miền nam. Đến khi William
lên ngôi vua nước Anh năm 1066, ông đã thiết lập một chính quyền tập trung và
bắt đầu tiêu chuẩn hóa luật. Các đại diện của Nhà Vua đi đến các địa phương và
giải quyết các tranh chấp theo luật lệ địa phương. Sau đó họ bắt đầu thảo luận về
các tập quán khác nhau của các địa phương cũng như những kinh nghiệm trong
quá trình xét xử. Cuối cùng họ chọn lọc những vụ việc hợp lý và xây dựng nguyên
tắc tiền lệ - stare decisis (“let the decision stand”). Theo nguyên tắc này, bất kỳ nơi
nào phát sinh những vấn đề mang tính chất pháp lý thì khi đưa ra quyết định phải
tuân theo những trường hợp tương tự đã giải quyết trước đây. Và nguyên tắc này
đã dẫn đến sự hình thành thông luật (common law) năm 1250, tức luật hình thành
từ các quyết định tư pháp chứ không phải do cơ quan lập pháp ban hành. Những
nguyên tắc của thông luật đã được sử dụng cho đến ngày nay trong đó có án lệ
(được biết đến như thông luật). Và như vậy, trên cơ sở tiền lệ (stare decisis) được
hình thành này, hệ thống thứ bậc của tiền lệ cũng hình thành và áp dụng cho các
hệ thống tòa án. Theo đó, thẩm phán khi đưa ra phán quyết phải tuân thủ theo các
phán quyết của tòa án cấp trên trong cùng hệ thống. Đây chính là án lệ hay cũng
chính là tiền lệ pháp.
Như vậy, tiền lệ pháp và án lệ là hai tên gọi chỉ cùng một khái niệm. Theo đó, tiền
lệ pháp (hay án lệ) chỉ do tòa án ban hành theo những trình tự nhất định.

3. Tiền lệ pháp - việc thừa nhận chỉ các quyết định của cơ quan tòa án hay
còn bao gồm các quyết định của cả cơ quan hành chính?
Theo các Giáo trình Lý luận Nhà nước và pháp luật của Trường Đại học Luật Hà

[2] Xem Báo cáo đánh giá nhu cầu cải cách pháp luật đến 2010 của Chính phủ.
[3] Bryan A. Garner, Black’s Law Dictionary, West Group 1999. Precedent: 1)
The making of law by a court in recognizing and applying new rules while
administering justice; 2) A decided case that furnishes a basis for determining later
cases involving similar facts or issues.
[4] Catherin Elliott and Frances Quinn, English Legal System, Longman 2000 -
P.8 “In deciding a case, a judge must follow any decision that has been made by a
higher court in a case with similar facts ”.
[5] Richard Chisholm and Garth Nettheim, Understanding Law, R v. Elizabeth
Manley, decided in 1933 by the Court of Criminal Appeal, Butter Worths 1997.
[6] Richard Chisholm and Garth Nettheim, sđd.
[7] Catherin Elliott and Frances Quinn, sđd.
[8] Michael Bogdan, Comparative Law, University of Lund, Faculty of Law,
1994
[9] Catherin Elliott and Frances Quinn, sđd.
[10] Bryan A. Garner, sđd.
[11] Peter de Cruz, Comparative Law in a Changing World, Cavendish
Publishing Limited 1999, p. 243
[12] Catherine Elliott and Frances Quinn, English legal system, Case law,
Longman 2000. Th.S PHAN NHẬT THANH
Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
Bài viết đăng trên Tạp chí Khoa học pháp lý số 5/2006