Gia đình Việt Nam với chức năng giáo dục trong bối
cảnh toàn cầu hóa - Nguyễn Linh Khiếu
Gia đình là tế bào của xã hội, đồng thời cũng là một thiết chế xã hội. Gia đình vừa tạo
dựng nên xã hội, lại vừa biến đổi cùng sự biến đổi của xã hội. Trong thời kỳ quá độ ở
Việt Nam, cùng với sự biến đổi mạnh mẽ của cả xã hội, gia đình cũng đang biến đổi một
cách toàn diện. Do sự thay đổi các quan hệ và các hệ thống giá trị xã hội trong bối cảnh
toàn cầu hóa nên vấn đề thực hiện chức năng giáo dục của gia đình cũng đang đứng trước
rất nhiều cơ hội và thách thức.
Gia đình với chức năng giáo dục
Gia đình là môi trường nguyên thủy mỗi con người sinh ra và trưởng thành. Là một nhóm
xã hội đặc biệt, gia đình được hình thành một cách tự nhiên bởi quan hệ hôn nhân và
huyết thống, mọi thành viên gia đình cùng chung sống và có chung ngân sách. Bài học
đầu tiên mỗi chúng ta học trên cuộc đời này là trong gia đình. Giáo dục gia đình thực sự
là một sự nghiệp diễn ra liên tục trong suốt cả cuộc đời mỗi con người. Giáo dục gia đình
đó là sự tác động một cách kiên trì, thường xuyên, tổng thể và sâu sắc của gia đình đối
với sự hình thành và phát triển nhân cách mỗi con người. Quan niệm, thái độ, lối sống,
cách ứng xử, hành vi đạo đức, tính cách, năng lực, công việc, sự nghiệp… của cha mẹ để
lại dấu ấn sâu nặng đối với con cái mỗi gia đình. Nó tạo nên sản phẩm mà dân gian gọi là
“giỏ nhà ai quai” nhà ấy.
Giáo dục gia đình chủ yếu được thực hiện bằng tình cảm và đó là nền giáo dục vừa toàn
diện, vừa cụ thể và mang tính cá biệt cao. Toàn diện là bởi giáo dục gia đình hướng tới
thúc đẩy sự phát triển đầy đủ mọi phẩm chất con người. Cụ thể là vì giáo dục gia đình
không mang tính chung chung, trừu tượng mà nhằm vào mỗi cá nhân cụ thể và nhằm xây
dựng, phát triển những phẩm chất, năng lực cụ thể của từng người. Giáo dục gia đình
mang tính cá biệt là do đối tượng là những cá thể đặc thù, riêng biệt. Đối với mỗi cá nhân
cụ thể đó thì phải có phương pháp, cách thức và nội dung giáo dục riêng, cụ thể, cá biệt
mới phù hợp và chỉ có như thế mới mang lại hiệu quả của giáo dục gia đình. Như thế, có
thể nói giáo dục gia đình là một dạng giáo dục đặc biệt của xã hội loài người.
Giáo dục gia đình được thực hiện thông qua cách thức tổ chức đời sống gia đình, quá
trình tổ chức các hoạt động của trẻ và cơ bản là dựa trên nền tảng căn bản là sự gương
mẫu, sự nêu gương của các bậc cha, mẹ. Dĩ nhiên, giáo dục gia đình thường sử dụng các

nữ; bất bình đẳng giới; mua bán hôn nhân có yếu tố nước ngoài; xu hướng tôn sùng tiền
bạc trong quan hệ giữa người với người; tình trạng buôn lậu, tham nhũng, hối lộ, mua
quan bán chức diễn ra phổ biến trong xã hội… đang tác động đến từng cộng đồng, tập
thể, cá nhân, từng gia đình ở mọi nơi, mọi lúc, mọi hoàn cảnh, mọi phương diện.
Những tác động này đang tạo ra một môi trường xã hội ô nhiễm nặng nề, hết sức bất lợi
đối với sự bền vững và phát triển của gia đình nói chung và giáo dục gia đình và sự
trưởng thành của trẻ em nói riêng. Cùng với những điều kiện khách quan đó, bản thân các
gia đình hiện nay cũng đang gặp rất nhiều rắc rối, khó khăn. Đó là giá cả thị trường tăng
cao, đời sống kinh tế bấp bênh, các thành viên gia đình gặp nhiều rủi ro, bất thường trong
cuộc sống, trình độ văn hóa, học vấn của cha, mẹ thấp hoặc do dồn hết sức lực vào việc
kiếm sống nên nhiều bậc cha, mẹ không có thời gian gần gũi, chăm sóc, dạy dỗ con…;
mặt khác, do tác động nhiều mặt của xã hội mở cửa, tốc độ phát triển tâm – sinh lý của
trẻ hiện nay diễn ra nhanh, có khi đột biến, bất thường trong khi các bậc cha, mẹ vừa
chưa đủ kiến thức, chưa kịp nhận thức, chưa đủ thời gian, chưa có phương pháp phù hợp
để kịp thời quản lý, điều chỉnh, giáo dục và định hướng phát triển đối với trẻ.
Bên cạnh đó, trong bối cảnh toàn cầu hóa, gia đình không còn là một tổ chức bền vững
mang tính khép kín. Để có được các nguồn thu nhập mới nuôi sống gia đình, nhiều cha,
mẹ phải rời xa tổ ấm tìm việc làm ở các đô thị, các khu công nghiệp, họ không những
không có điều kiện gần gũi chăm sóc, giáo dục con nhỏ mà bản thân cũng gặp rất nhiều
nguy cơ và rủi ro khi sống xa gia đình. Trong điều kiện đó, trong khi, cùng với sự phai
nhạt tình cảm gia đình, sự cố kết giữa các thành viên gia đình trở nên thất thường, lỏng
lẻo thì các thiết chế xã hội từng bước thay thế vai trò của gia đình trong việc chăm sóc và
giáo dục trẻ em. Đây là sự chuyển đổi vai trò vô cùng nguy hiểm trong sự hình thành và
phát triển nhân cách của trẻ em giai đoạn chuyển đổi hiện nay. Nó rất có thể sẽ để lại
nhiều dấu ấn khuyết tật trong nhân cách gốc của thế hệ tương lai. Hậu quả của nguy cơ
này dường như được báo trước.
Giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục gia đình
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, cùng với sự chuyển đổi toàn diện về
kinh tế – xã hội cũng đang diễn ra quá trình chuyển đổi mạnh mẽ về hệ thống giá trị,
trong đó, có cả những giá trị gia đình. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đều thống nhất

cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay./.