Luận văn tốt nghiệp
Đề tài: “Những nhân tố ảnh hưởng tổ chức hệ thống kế
toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng”
PHẦN 1: PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Kế toán trách nhiệm là một nội dung cơ bản của kế toán quản trị. Kế
toán trách nhiệm xuất phát từ sự phân quyền trách nhiệm của nhà quản trị.
Cơ sở của sự phân quyền phụ thuộc vào quyết định của nhà quản trị, thái độ,
quy mô, đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh và các yếu tố khác. Từ khi
được hình thành đến nay, kế toán trách nhiệm đã được vận dụng và có những
đóng góp đáng kể vào sự thành công của nhiều doanh nghiệp, các tập đoàn
kinh tế … trên khắp thế giới. Càng ngày, kế toán trách nhiệm càng có vai trò
và vị trí quan trọng trong quản lý ở các doanh nghiệp trên thế giới.
Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, kế toán quản trị nói chung và kế
toán trách nhiệm nói riêng là một lĩnh vực vẫn còn khá mới mẽ. Tổng công
ty xây dựng là một đơn vị có nhiều công ty thành viên hoạt động trong nhiều
lĩnh vực khác nhau. Phạm vi hoạt động của Tổng công ty xây dựng trải rộng,
cơ chế quản lý tài chính đối với các công ty thành viên cũng khá đa dạng nên
việc đánh giá thành quả quản lý của từng đơn vị, bộ phận, cá nhân ở các
công ty và toàn bộ Tổng công ty vẫn còn nhiều bất cập. Bên cạnh đó, chất
lượng các công trình xây dựng hiện nay có thể nói rất thấp, không đảm bảo
đúng thiết kế và thật đáng báo động. Công trình xây dựng đường mới vừa
làm xong chưa bàn giao đã xuống cấp, Công trình Thủy điện Sông Tranh 2
bị rò rỉ nước ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng 40.000 người dân sinh
sống trong vùng, Công trình Thủy điện Ia Krêl vỡ đập do thấm nước, lỗi kỹ
thuật … những thông tin như vậy tràn lan trên các mặt báo thường ngày.
Thực trạng thất thoát, lãng phí và tiêu cực trong xây dựng cơ bản đã được
1
Luận văn tốt nghiệp
đăng tải nhiều trên các phương tiện truyền thông và tại nhiều diễn đàn, gây
nhức nhối trong toàn xã hội. Thi công không đảm bảo khối lượng theo thiết
chủ động quan tâm, đánh giá trách nhiệm quản lý của các bộ phận có liên
quan đến các vấn đề trên.
Để thực hiện được những vấn đề và các yêu cầu nêu trên, cần thiết
phải có một công cụ kiểm soát hữu hiệu giúp cho nhà quản lý thực hiện việc
kiểm soát quản lý trong môi trường cạnh tranh toàn cầu hiện nay; phù hợp
với xu thế hội nhập, phát triển bền vững. Tổ chức hệ thống kế toán trách
nhiệm trong các tổng công ty xây dựng là một trong những công cụ cần thiết
có thể đáp ứng được các yêu cầu của thực tiễn, phù hợp với xu thế hiện nay.
Xuất phát từ những yêu cầu cần thiết, khách quan đã nêu trên, tác giả đã
quyết định chọn đề tài “Những nhân tố ảnh hưởng tổ chức hệ thống kế
toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng” làm đề tài nghiên cứu
cho luận án của mình.
2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu kế toán trách nhiệm
2.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
Nhu cầu về thông tin để hoạch định và kiểm soát tài chính hoạt động
sản xuất kinh doanh đã thúc đẩy sự hình thành kế toán trách nhiệm
(Responsibility Accounting). Từ khi Robert Anthony giới thiệu quyển sách
kế toán quản trị năm 1956 tập trung vào ba vấn đề chính: giới thiệu kế toán
quản trị là gì, làm thế nào có thể hệ thống và phân tích vấn đề mới để ra
quyết định, giới thiệu các công cụ kiểm soát chi phí thích hợp, các nghiên
cứu tiếp theo sau về kế toán quản trị nói chung, kế toán trách nhiệm nói
riêng được nhiều sự quan tâm, nghiên cứu của các chuyên gia, nhà khoa học.
- Martin N. Kellogg (1962) thông qua công trình “Fundamentals of
Responsibility Accounting” đăng trên tạp chí “National Association of
Accountants” đã trình bày những nghiên cứu về sự phát triển của kế toán
trách nhiệm trong mối quan hệ giữa kế toán trách nhiệm với cơ cấu tổ chức,
kế toán trách nhiệm với kế toán chi phí, kế toán trách nhiệm với ngân sách,
kế toán trách nhiệm với kiểm soát chi phí. Kế toán trách nhiệm có mối quan
3
Luận văn tốt nghiệp
Luận văn tốt nghiệp
Accounting” đăng trên tạp chí “Organization and Society, Vol.6, N4, P 181-
189” đã trình bày những nghiên cứu chuyên sâu về khái niệm, điều kiện thực
hiện kế toán trách nhiệm trong tổ chức với phương pháp nghiên cứu cụ thể.
Nhiều khái niệm mới liên quan đến kế toán trách nhiệm cũng được tác giả
làm rõ như trung tâm trách nhiệm, trung tâm chi phí … Tác giả cũng đã nhấn
mạnh rằng nhân tố con người, nhân tố cá nhân đóng vai trò quan trọng trong
sự thành công của hệ thống kế toán trách nhiệm vì nhà quản lý phải tự chịu
trách nhiệm về hiệu quả của đơn vị mình.
- Bên cạnh các nghiên cứu về lý thuyết, các nghiên cứu thực nghiệm
về kế toán trách nhiệm cũng dần dần được triển khai, ứng dụng. Năm 1992,
các tác giả Brian P.Bloomfield Rod Coombs, David J. Cooper, David Rea đã
nghiên cứu, phân tích hệ thống thông tin quản lý trong bệnh viện tại Anh qua
công trình “Machines and Manoeuvres: Responsibility Accounting and
the Construction of Hospital Information Systems”. Năm 1977, tác giả
Shih, Michael SH đã thực hiện quá trình điều tra làm thế nào các công ty
thiết kế hệ thống đánh giá hiệu năng cho các nhà quản lý cây trồng qua công
trình “Responsibility Accounting and Controllability: Determinants of
Performance Evaluation Systems for Plant Managers in Canada” …
- Bổ sung và nhấn mạnh thêm các nghiên cứu về kế toán trách nhiệm,
các tác giả Rick Antle và Joel S. Demski (1998) thông qua công trình “The
Controllability Principle in Responsibility Accounting” đăng trên tạp chí
“The Accounting review, Vol. 63, No 4, P 700-718” đã làm sáng tỏ nguyên
tắc có thể kiểm soát được trong kế toán trách nhiệm là như thế nào. Tác giả
Emma I. Okoye (2009) thông qua công trình “Improvement of Managerial
Performance in Manufactoring Organizations: An Application of
Responsibility Accounting” đăng trên tạp chí “Journal of Management
Sciences, Vol.9, No. 1, P 1-17” đã trình bày những nghiên cứu về mối quan
hệ giữa kế toán trách nhiệm và thành quả quản lý trong các doanh nghiệp sản
xuất; kế toán trách nhiệm là công cụ để đánh giá trách nhiệm quản lý…
hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động của đơn vị. Các nghiên cứu về kế toán
6
Luận văn tốt nghiệp
trách nhiệm cũng không tách rời xu hướng nêu trên. Nghiên cứu của
Simmons, A (2002) “Turf wars at work” đăng trên tạp chí “Strategic
Finance” (August): P.51-55 (Problems with Relationships between
Responsibility Centers, and how to deal with them); nghiên cứu của Lin, Z.
J. and Z. Yu (2002) “Responsibility Cost Control System in China: A Case
of Management Accounting Application” đăng trên tạp chí “Management
Accounting Research” (December): P.447-467; nghiên cứu của Schoute, M
(2008) “Determinants of Responsibility Centre Choices – An Empirical
Study at the Managerial Level” đăng trên tạp chí “Journal of Applied
Management Accounting Research” (Winter): P.47-58; nghiên cứu của
Garber, M (2011) “Profit Center Accounting: Theory and Practice” đăng
trên “The CPA Journal” (April): P.6-12… Đặc biệt là nghiên cứu của
Verschoor, C. C (2012) “Responsibility Reporting is getting more attention”
đăng trên tạp chí “Strategic Finance” (December): 12, P.14-15 nhấn mạnh
tầm quan trọng của kế toán trách nhiệm cũng như đề nghị kế toán trách
nhiệm cần phải được quan tâm, chú ý nhiều hơn nữa.
Như vậy, trong những năm gần đây, kế toán nói chung và kế toán
trách nhiệm nói riêng đã đi sâu vào những vấn đề về môi trường, trách nhiệm
xã hội và phát triển bền vững. Để đánh giá thành quả của các bộ phận, các
mô hình đánh giá thành quả đã được các nhà khoa học nghiên cứu, đề xuất
thực hiện. Một trong những mô hình đánh giá kết hợp cả 3 vấn đề kinh tế (tài
chính), môi trường và xã hội phục vụ phát triển bền vững đó là mô hình
Knowledge Management Star (KM Star) do Nirmal Pal và các cộng sự công
bố năm 2004 qua nghiên cứu “Knowledge Quoitient
TM
(KQ): A way to
Measure the Knowledge Intensity of your Team” của đại học Penn State. Cụ
pháp xây dựng hệ thống kế toán tài chính và kế toán quản trị trong các doanh
nghiệp Việt Nam. Đây là những đề xuất mang tính sơ khai trong bối cảnh kế
toán quản trị bắt đầu được nghiên cứu. Do đó, những nội dung về kế toán
quản trị được trình bày mang tính cơ bản. Năm 1997, tác giả Phạm Văn
Dược đã nghiên cứu về “Phương hướng xây dựng nội dung và tổ chức vận
8
Luận văn tốt nghiệp
dụng kế toán quản trị vào doanh nghiệp Việt Nam” trong đó so sánh về mặt
lý luận sự giống và khác nhau giữa kế toán quản trị và kế toán tài chính; vai
trò, nội dung và các nghiệp vụ của kế toán quản trị. Tác giả đã có những
nghiên cứu cụ thể và đề xuất các biện pháp ứng dụng kế toán quản trị vào
thực tiễn trong các doanh nghiệp Việt Nam với 5 giải pháp vĩ mô và 6 giải
pháp vi mô. Đây chính là bước khởi xướng cho những nghiên cứu tiếp nối về
kế toán quản trị sau này. Tuy nhiên, do tính mới mẻ của kế toán quản trị và
điều kiện nền kinh tế lúc bấy giờ nên những nghiên cứu này mang tính đính
hướng, chung chung cho tất cả các loại hình doanh nghiệp chứ chưa đi vào
cụ thể từng ngành nghề.
Từ đầu những năm 2000, yêu cầu cấp thiết của xã hội đặt ra là phải
xây dựng mô hình kế toán quản trị theo từng ngành kinh doanh để các doanh
nghiệp trong ngành làm cơ sở xây dựng riêng cho mình. Do đó, đã xuất hiện
một số nghiên cứu về các vấn đề cụ thể của kế toán quản trị áp dụng riêng
cho các loại hình doanh nghiệp. Luận án “Kế toán quản trị và phân tích chi
phí sản xuất trong ngành sản xuất công nghiệp” của Tiến sĩ Lê Đức Toàn,
Luận án “Phương hướng xây dựng hệ thống báo cáo kế toán quản trị và tổ
chức vận dụng vào các doanh nghiệp Việt Nam” của Tiến sĩ Phạm Quang,
Luận án “Tổ chức kế toán quản trị chi phí và giá thành trong doanh nghiệp
sản xuất ở Việt Nam” của Tiến sĩ Trần Văn Dung…đã đi theo xu hướng trên.
Nhìn chung, các nghiên cứu lúc này chỉ mới đi sâu vào nội dung kế toán
quản trị chứ chưa đề cập hoặc chỉ mới đề cập sơ khai về kế toán trách nhiệm.
Tuy vậy, kế toán trách nhiệm đã có những manh nha ban đầu như việc tổ
về mặt lý luận của hệ thống báo cáo kế toán trách nhiệm nói chung, đặc thù
kế toán trách nhiệm trong các công ty cổ phần và mô hình tổ chức kế toán
trách nhiệm trong công ty cổ phần của một số quốc gia phát triển trên thế
giới. Nhằm cung cấp thông tin phục vụ kiểm soát, và đánh giá trách nhiệm
quản trị của các cấp quản lý khác nhau, luận án này cũng đã đưa ra mô hình
cơ cấu tổ chức mang tính phổ biến trong công ty niêm yết, với cơ chế quản
lý theo mô hình Tổng công ty có sự phân cấp và hoạt động trong lĩnh vực
10
Luận văn tốt nghiệp
sản xuất, từ đó đề nghị mô hình chung về xây dựng hệ thống báo cáo đánh
giá trách nhiệm quản trị cho Tổng công ty. Luận án cũng đã xác định được
một số điều kiện để thực hiện quy trình xây dựng hệ thống báo cáo đánh giá
trách nhiệm quản trị trong các công ty niêm yết, như công ty phải xây dựng
rõ động cơ, mục tiêu chung và lựa chọn mô hình tổ chức quản lý phù hợp,
phân cấp quản lý rõ ràng, trên cơ sở đó xác lập cơ chế quản lý thành những
trung tâm trách nhiệm cụ thể; xây dựng hệ thống định mức – tiêu chuẩn liên
quan đến các chỉ tiêu của các báo cáo trách nhiệm; xác lập các phương pháp
phân bổ chi phí gián tiếp và phân tích báo cáo bộ phận; định giá sản phẩm,
dịch vụ chuyển giao nội bộ. Năm 2013, Luận án “Xây dựng mô hình kế toán
trách nhiệm trong các doanh nghiệp sản xuất Sữa Việt Nam” của Tiến sĩ
Nguyễn Thị Minh Phương đã nghiên cứu việc tổ chức hệ thống kế toán trách
nhiệm nhằm cung cấp các thông tin hữu ích cho các nhà quản trị đánh giá
hiệu quả kinh doanh và trách nhiệm quản lý của từng bộ phận trong đặc thù
loại hình doanh nghiệp sản xuất Sữa tại Việt Nam. Đây là một trong những
tài liệu có giá trị về nghiên cứu và tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm
trong doanh nghiệp đặc thù. Như vậy, có thể nói, các nghiên cứu trong nước
về tổ chức kế toán trách nhiệm trong những năm gần đây bắt đầu đã đi vào
cụ thể một số loại hình doanh nghiệp. Đã hệ thống hóa được những lý luận
cơ bản về tổ chức kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp và đã đề cập đến
các mô hình tổ chức kế toán trách nhiệm phù hợp với loại hình doanh nghiệp
trong các tổng công ty xây dựng.
Phạm vi khảo sát là 7 Tổng công ty xây dựng thuộc Bộ GTVT:
- Tổng công ty xây dựng Thăng Long;
- Tổng công ty xây dựng Đường thủy;
- Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 1;
- Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 4;
- Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 5;
- Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 6;
- Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 8.
12
Luận văn tốt nghiệp
4. Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu chính của luận án nhằm đề xuất tổ chức hệ thống kế toán
trách nhiệm cho các tổng công ty xây dựng trong xu thế hội nhập, phát triển
bền vững. Vì vậy, mục tiêu cụ thể được đặt ra là:
- Tổng kết những lý luận cơ bản về kế toán trách nhiệm, các tiếp cận
về tổ chức kế toán trách nhiệm trên thế giới nhằm xây dựng những luận cứ
khoa học về tổ chức kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng.
- Đánh giá thực trạng tổ chức kế toán trách nhiệm trong các tổng công
ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý trong những năm qua.
- Xác lập mô hình tổ chức kế toán trách nhiệm cho các tổng công ty
xây dựng trong thời gian đến.
5. Phương pháp nghiên cứu
- Đề tài vận dụng những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lenin,
các quan điểm của Đảng, Chính phủ và các chính sách của Nhà nước.
- Để đạt được mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ đặt ra, đề tài sử dụng
phương pháp nghiên cứu hỗn hợp. Trong phương pháp này, tác giả đã sử
dụng phương pháp nghiên cứu định tính (Qualitative approach) mà cụ thể là
phương pháp tình huống (case study research) làm phương pháp nghiên cứu
chính; sử dụng phương pháp định lượng hỗ trợ thêm để làm sáng tỏ thêm
Bước 7: Xây dựng mô hình
Luận văn tốt nghiệp
Qua tham khảo các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về tổ
chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp, một số vấn đề mà
các tác giả đã chưa đề cập đến là:
+ Việc tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm cho các doanh nghiệp đặc
thù ngành xây dựng nói chung và các Tổng công ty xây dựng nói riêng.
+ Việc đánh giá thành quả quản lý các trung tâm trách nhiệm trên cả
phương diện định tính và định lượng.
+ Yêu cầu đặt ra cho việc đánh giá thành quả quản lý các trung tâm
trách nhiệm trong tổng công ty xây dựng trong xu thế hội nhập, phát triển
bền vững.
- Bước 2: Xác định câu hỏi nghiên cứu.
Để đạt được các mục tiêu mà đề tài đã đặt ra, cần phải trả lời một cách
thỏa đáng một số vấn đề nghiên cứu sau:
1. Kế toán trách nhiệm là gì? Tình hình nghiên cứu và ứng dụng kế
toán trách nhiệm trong và ngoài nước đã được giải quyết như thế nào?
2. Tình hình tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong các tổng công
ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý trong thời gian qua đã được
thực hiện như thế nào? Những hạn chế và nguyên nhân?
3. Tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm cho các doanh nghiệp ngành
xây dựng nói chung và các Tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận
tải quản lý nói riêng có những điểm đặc thù gì ? và cần phải giải quyết như
thế nào để phù hợp các yêu cầu tăng cao chất lượng và hiệu quả về mặt kinh
tế - môi trường - xã hội ?
4. Trong xu thế hội nhập, phát triển bền vững, yêu cầu đặt ra cho việc
đánh giá thành quả quản lý các trung tâm trách nhiệm trong tổng công ty xây
dựng như thế nào? Các chỉ tiêu sử dụng để đánh giá thành quả quản lý của
các trung tâm trách nhiệm trên cả phương diện định tính và định lượng là các
chỉ tiêu gì?
yêu cầu của xu thế hội nhập, phát triển bền vững … với vai trò là người quan
sát hoàn toàn (The complete observer). Tuy số lượng mẫu khảo sát chưa lớn
16
Luận văn tốt nghiệp
do đặc thù đối tượng khảo sát hạn chế nhưng vẫn đảm bảo được trên mức tối
thiểu trong nghiên cứu thống kê.
- Bước 5. Thu thập dữ liệu.
Số liệu thứ cấp: Tìm hiểu và nghiên cứu các Nghị định của chính phủ,
các Quyết định của Bộ xây dựng, các Quy chế, Điều lệ tổ chức của các tổng
công ty xây dựng, các báo cáo của các công ty xây dựng, các sách tham
khảo, tài liệu nghiên cứu về kế toán trách nhiệm trong và ngoài nước…
Số liệu sơ cấp: tác giả sử dụng bảng câu hỏi và điện thoại để tiến hành
phỏng vấn sâu các nhà quản lý; trực tiếp khảo sát và quan sát thực tiễn về tổ
chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng tại các
Tổng công ty xây dựng do Bộ giao thông vận tải làm chủ sở hữu. Ngoài ra,
tác giả còn tham khảo các bài báo, các đánh giá về chất lượng công trình xây
dựng, những rào cản trong quá trình thi công xây dựng; thái độ của người
dân, của xã hội liên quan đến hoạt động xây dựng và yêu cầu của xu thế hội
nhập, phát triển bền vững hiện nay.
- Bước 6. Phân tích dữ liệu.
Dựa trên số liệu sơ cấp và thứ cấp được thu thập, tác giả tiến hành
phân tích, đánh giá giữa thực trạng với các thách thức, cơ hội, xu thế phát
triển; nhận diện những hạn chế và nguyên nhân ảnh hưởng của công tác phân
cấp quản lý, công tác lập kế hoạch, dự toán, hệ thống thông tin báo cáo, đánh
giá trách nhiệm quản lý … trong các tổng công ty xây dựng. Tác giả sử dụng
phầm mềm SPSS để hỗ trợ trình bày thống kê mô tả và kiểm định sau.
- Bước 7. Xây dựng mô hình
Qua phân tích các dữ liệu kết hợp với những lý luận về tổ chức kế
toán trách nhiệm trong doanh nghiệp, tác giả tiến hành xác lập mô hình tổ
chức kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao
nhập theo mục tiêu phát triển bền vững. Đây chính là điểm mới mà chưa có
tác giả nào trong nước đã công bố.
7. Kết cấu của luận án
18
Luận văn tốt nghiệp
Kết cấu của luận án bao gồm các phần và chương sau:
- Phần 1: Phần mở đầu;
- Phần 2: Nội dung nghiên cứu: (được trình bày trong 3 chương)
Chương 1: Lý thuyết về kế toán trách nhiệm và việc áp dụng kế toán
trách nhiệm ở các doanh nghiệp
+ Lược sử phát triển của kế toán trách nhiệm;
+ Nội dung kế toán trách nhiệm và những vấn đề liên quan đến
việc áp dụng được và có hiệu quả kế toán trách nhiệm vào hoạt
động thực tiễn ở các doanh nghiệp;
+ Tổ chức kế toán trách nhiệm ở một số quốc gia và những bài
học kinh nghiệm cho Việt Nam;
+ Đặc điểm mô hình tổ chức tổng công ty xây dựng và những
ảnh hưởng của nó đến việc tổ chức thực hiện hệ thống kế toán
trách nhiệm;
Chương 2: Thực trạng tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm
trong các Tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý
+ Đặc điểm hoạt động xây dựng và tổ chức hoạt động xây dựng
chi phối đến tổ chức kế toán trách nhiệm.
+ Thực trạng tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm ở các tổng
công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý.
Chương 3: Xác lập mô hình tổ chức kế toán trách nhiệm cho các Tổng
công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý
+ Quan điểm và định hướng;
+ Xác lập điều kiện vận hành cho mô hình được thiết kế;
+ Xây dựng hệ thống các báo cáo;
kế toán trách nhiệm là hệ thống thu thập, xử lý và truyền đạt thông tin có thể
kiểm soát theo phạm vi trách nhiệm của từng nhà quản trị nhằm đạt được
mục tiêu chung của tổ chức. Thông tin có thể kiểm soát của một bộ phận là
những thông tin về doanh thu, chi phí, vốn đầu tư và các thông tin phi tài
chính khác mà nhà quản trị bộ phận đó có thể đưa ra các quyết định tác động
lên nó. Thông tin có thể kiểm soát cụ thể đối với từng nhà quản trị phụ thuộc
vào trách nhiệm quản lý của nhà quản trị đó.
21
Luận văn tốt nghiệp
Kế toán trách nhiệm là một nội dung cơ bản của kế toán quản trị do
vậy quá trình hình thành và phát triển của kế toán trách nhiệm gắn liền với
quá trình hình thành và phát triển của kế toán quản trị. Năm 1989, Liên đoàn
kế toán quốc tế (IFAC) đã ban hành một bản báo cáo tóm tắt về phạm vi,
mục đích của kế toán quản trị và các khái niệm cơ bản của kế toán quản trị
qua ấn phẩm “Management Accounting Concepts”. Một trong những nội
dung quan trọng được trình bày trong ấn phẩm này là sự phân chia tiến trình
phát triển của Kế toán quản trị thành 4 giai đoạn. Việc phân chia quá trình
hình thành và phát triển của kế toán quản trị thành 4 giai đoạn như vậy dựa
trên trọng tâm thông tin mà Kế toán quản trị cung cấp trong từng thời kỳ.
+ Giai đoạn 1 (Trước năm 1956): Thông tin để kiếm soát và định
hướng chi phí, sản xuất;
+ Giai đoạn 2 (Từ năm 1956 đến cuối năm 1980): Thông tin để hoạch
định và kiểm soát tài chính hoạt động sản xuất kinh doanh;
+ Giai đoạn 3 (Từ năm 1980 đến cuối năm 1995): Thông tin để giảm
những tổn thất nguồn lực kinh tế sử dụng của quy trình sản xuất kinh doanh;
+ Giai đoạn 4 (Từ 1995 đến nay): Thông tin để sử dụng có hiệu quả
các nguồn lực kinh tế tạo ra giá trị.
Từ sau cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất vào cuối thế kỷ 18
đến đầu thế kỷ 19 đã đặt ra nhiều thách thức lớn đối với những người hành
nghề kế toán. Vào thời điểm này, nhờ có sự phát triển của khoa học kỹ thuật,
giới thiệu về kế toán quản trị của Robert Anthony thì nhiều công cụ kế toán
quản trị đã được phát triển trong suốt giai đoạn này. Sự quan tâm của kế toán
quản trị đã chuyển biến mạnh mẻ vào việc cung cấp thông tin cho hoạt động
lập kế hoạch và kiểm soát của nhà quản trị, thông qua việc sử dụng các kỹ
thuật như phân tích để ra quyết định và kế toán trách nhiệm (Đoàn Ngọc Quế
và cộng sự, 2011).
Như vậy, kế toán trách nhiệm đã được hình thành trong giai đoạn
trọng tâm của kế toán quản trị đã chuyển sang cung cấp các thông tin cho
mục đích lập kế hoạch và kiểm soát. Kiểm soát quản lý trong giai đoạn này
23
Luận văn tốt nghiệp
được định hướng theo quản trị nội bộ, quản trị sản xuất hơn là cân nhắc theo
môi trường, chiến lược. Kế toán quản trị có khuynh hướng xác định các vấn
đề khi có độ lệch từ kế hoạch kinh doanh với thực tế hoạt động diễn ra.
Chính vì vậy, kế toán quản trị trong giai đoạn này thường tập trung vào các
chủ đề như: khái niệm và phân loại chi phí, kế toán chi phí và tính giá thành
sản phẩm theo công việc hoặc theo quy trình sản xuất, nhận thức cách ứng
xử chi phí và phân tích biến động chi phí, phân tích mối quan hệ chi phí -
khối lượng - lợi nhuận, ảnh hưởng phương pháp chi phí toàn bộ và phương
pháp chi phí trực tiếp trong thiết lập công cụ quản lý, dự toán hoạt động sản
xuất kinh doanh, chi phí tiêu chuẩn và sự cân bằng các nguồn lực kinh tế, dự
toán linh hoạt và phân tích biến động chi phí sản xuất chung, báo cáo bộ
phận và các sự phân quyền trong một tổ chức, chi phí thích hợp cho quyết
định kinh doanh ngắn hạn, dự toán vốn đầu tư dài hạn, phân bổ chi phí bộ
phận trên cơ sở hoạt động, định giá sản phẩm dịch vụ, phân tích báo cáo tài
chính.
Kế toán trách nhiệm là nội dung cơ bản của kế toán quản trị. Kế toán
trách nhiệm cung cấp thông tin có thể kiểm soát của từng bộ phận mà được
nhà quản tri phân quyền trách nhiệm. Từ đó đến nay, vấn đề kế toán trách
nhiệm được quan tâm nhiều với những quan điểm khác nhau, bởi những tác
1.2.2. Nội dung kế toán trách nhiệm
Từ khi Robert Anthony đã công bố những nghiên cứu của mình về kế
toán trách nhiệm vào năm 1956 đến nay, kế toán trách nhiệm đã được nghiên
cứu và vận dụng trên khắp thế giới. Tuy vậy, cho đến thời điểm hiện nay vẫn
chưa có một khái niệm chuẩn, thống nhất về kế toán trách nhiệm.
Hệ thống kế toán trách nhiệm được thiết lập để ghi nhận, đo lường kết
quả hoạt động của từng bộ phận trong tổ chức, trên cơ sở đó lập các báo cáo
thực hiện nhằm phục vụ cho các nhà quản lý kiểm soát được hoạt động và
chi phí của họ. Nói cách khác, kế toán trách nhiệm là một phương pháp kế
toán thu thập và báo cáo các thông tin dự toán và thực tế về các “đầu vào” và
“đầu ra” của các trung tâm trách nhiệm. Như vậy, vấn đề đặt ra là phải lượng
hóa được “đầu vào” và “đầu ra” của các trung tâm trách nhiệm. Trên sơ sở
đó, xác định các chỉ tiêu cụ thể để đánh giá kết quả hoạt động của từng trung
25
Copyright: Tài liệu đại học ©