Nghiên cứu triết học

Đề tài: " THẾ NÀO LÀ MỘT BÀI VIẾT
CÓ TÍNH TRIẾT HỌC? "
THẾ NÀO LÀ MỘT BÀI VIẾT CÓ TÍNH TRIẾT HỌC?

NGUYỄN HỮU ĐỄ (
*
)
Thông qua bài viết này, tác giả đưa ra những ý kiến trao đổi xoay quanh vấn
đề đánh giá tính triết học của một bài viết. Sau khi phân tích một số điểm cần
có sự thống nhất, tác giả đã luận giải để làm rõ rằng, một bài viết được coi là
có tính triết học phải thể hiện được ít nhất một trong những nội dung sau: 1)
Đề cập đến những vấn đề triết học chung; 2) Nêu lên những vấn đề triết học

sắc hơn.
Luận điểm thứ hai chúng ta cần nhất trí là, khi nói một bài viết nào đó có tính
triết học, trước hết bài viết ấy phải dựa trên cơ sở triết học Mác - Lênin. Như
chúng ta biết, cho đến nay, triết học Mác - Lênin vẫn là đỉnh cao của tư duy
triết học loài người và bản thân triết học Mác – Lênin đã bao chứa trong nó
toàn bộ tinh hoa tư tưởng triết học của nhân loại trước đó. Vì thế, khi xây dựng
đường lối xây dựng xã hội mới ở nước ta hiện nay, Đảng Cộng sản Việt Nam
đã lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, trong đó có triết học, và tư tưởng Hồ Chí Minh
làm cơ sở lý luận.
Tất nhiên, ai đó có thể phủ nhận điều này mà bài viết của người đó vẫn có thể
có tính triết học (vì rất nhiều nhà tư tưởng trước C.Mác, Ph.Ăngghen và
V.I.Lênin cũng như các tác gia triết học hiện đại sau này đều là những nhà triết
học và không thể nói các tác phẩm của họ không có tính triết học), nhưng đó là
triết học xa rời thực tế và ít nhiều không phản ánh đúng hiện thực khách quan.
Giả sử sau này có một hệ thống triết học khác cao hơn triết học Mác - Lênin
thì trong trường hợp như vậy, một bài viết từ lập trường triết học Mác - Lênin
cũng vẫn được coi là có tính triết học. Tất nhiên, ở đây, chúng ta đề cập đến
vấn đề từ một lập trường được coi là duy nhất đúng đắn, tuy nó vẫn cần tiếp
tục có sự bổ sung và phát triển. Xa rời lập trường đó, bài viết đã coi như bị loại
bỏ mà không cần xét thêm gì nữa.
Một luận điểm nữa mà chúng ta cũng cần có sự nhất trí, đó là xem xét triết học
Mác - Lênin theo phân tầng cấu trúc của nó. Có thể xem xét nó như là triết học
chung, triết học xã hội, triết học chính trị, triết học văn hoá, triết học đạo đức,
v.v Điều này liên quan đến vấn đề vận dụng triết học Mác - Lênin để giải
quyết các vấn đề cụ thể hay là mở rộng triết học Mác - Lênin sang các lĩnh vực
khác của đời sống xã hội, hoặc là nghiên cứu các lĩnh vực khác đó theo cách
tiếp cận triết học. Bởi vì, dù những vấn đề đó được lý giải theo phương diện
nào thì một bài viết thể hiện được một trong những phương diện ấy cũng đã
mang tính triết học rồi. Về ý này, tác giả biên soạn cuốn Những kiến giải về
triết học khoa học đã viết: “Triết học là tinh hoa của tinh thần thời đại nên nó

dân tộc, một quốc gia hay nhiều quốc gia mà khi phân tích nó, tác giả phải dựa
vào hệ thống lý luận cơ bản của triết học mácxít nhằm rút ra được những quan
điểm hoặc hệ thống quan điểm mang tính lý luận, chỉ đạo hoạt động thực tiễn
của con người.
- Thứ hai, toàn bộ nội dung bài viết toát lên một luận điểm, một nguyên lý nào
đó của triết học Mác - Lênin. Nó khác với ví dụ minh họa cho luận điểm triết
học ở tính hệ thống, tính lôgíc, tính nhất quán của vấn đề được trình bày.
- Thứ ba, những bài viết đề cập đến một tư tưởng, một quan điểm nào đó của
Đảng ta hoặc của một lãnh tụ cách mạng nhằm chỉ ra cơ sở lý luận, cơ sở triết
học của tư tưởng, quan điểm đó. Hoặc bài viết phân tích tính đúng đắn về mặt
triết học của các tư tưởng, quan điểm đó (chúng thể hiện nội dung của các
quan điểm triết học Mác - Lênin). Khía cạnh này lại được thể hiện ở các cấp độ
sau:
+ Thuyết minh cho đường lối của Đảng. Đó là những bài viết luận chứng cho
các quan điểm của Đảng, chỉ ra cơ sở triết học – khoa học của chúng.
+ Đưa ra cơ sở lý luận nhằm phát triển hơn nữa quan điểm của Đảng.
+ Xây dựng cơ sở lý luận cho việc hình thành những quan điểm mới của Đảng.
Qua những nội dung trên, ta thấy triết học có mặt ở tất cả các lĩnh vực của đời
sống xã hội, ở mọi phương diện đời sống tinh thần của con người. Vì vậy, đề
tài cho triết học nghiên cứu là rất rộng, rất đa dạng và phong phú. Đó chính là
triết học cuộc sống.
3/ Bài viết đề cập đến những vấn đề của các khoa học khác từ góc độ triết học.
Nếu bài viết thể hiện được sự giao thoa giữa triết học và các ngành khoa học
khác thì bài viết đó mang tính triết học. Đó là những bài viết thuộc các ngành
triết học khác nhau, như triết học đạo đức, triết học môi trường, triết học tôn
giáo, v.v Ngoài ra, đó có thể là những bài viết bàn về vấn đề nhận thức luận
và phương pháp luận của các khoa học khác hoặc dựa trên cơ sở những thành
tựu của các khoa học khác để làm sâu sắc hơn, hoàn thiện hơn và phát triển
hơn những luận điểm của triết học Mác - Lênin. Về phương diện này, một bài
viết được coi là có tính triết học cần đạt những yêu cầu sau:

+ Đánh giá một cách chủ quan, cảm tính.
+ Không có sự thống nhất trong Hội đồng hoặc nhóm những người đánh giá.
Người này dựa vào tiêu chí này đánh giá là “không”, nhưng người khác lại nói
là “có”. Về vấn đề này, ta có thể nêu thí dụ sau để minh họa. Chẳng hạn, một
bài viết về quan hệ giữa giáo dục - đào tạo và vấn đề phát huy nguồn lực con
người. Nội dung bài viết trình bày vai trò của giáo dục - đào tạo đối với việc
xây dựng nguồn lực con người có chất lượng cao, phân tích khá sâu những vấn
đề thuộc giáo dục - đào tạo, chẳng hạn như vốn đầu tư, công nghệ giáo dục và
một loạt các thành tựu giáo dục - đào tạo của các nước như Singapo, Đài Loan,
Hàn Quốc, v.v. được đưa ra làm dẫn chứng. Khi đánh giá bài viết này, có ý
kiến cho rằng, bài viết ít tính triết học mà thiên về ngành giáo dục - đào tạo.
Nhưng lại có ý kiến khác cho rằng, triết học chính là mối liên hệ biện chứng và
bài viết đã phân tích được mối quan hệ giữa giáo dục - đào tạo và phát huy
nguồn lực con người, nên có tính triết học. Tất nhiên, đây chỉ là thí dụ, song nó
khá điển hình trong việc đánh giá các bài viết, luận văn, luận án những năm
gần đây. Một bài viết triết học, một luận văn, luận án triết học mà dung lượng
khá lớn dành cho những vấn đề cụ thể; trong khi chức năng thế giới quan,
phương pháp luận của triết học không hề được xét đến thì có thể coi là bài viết
thuộc lĩnh vực triết học được chăng? Còn mối liên hệ, có khoa học nào hoặc sự
kiến giải khoa học nào lại không đề cập đến? Khoa học nói chung có thể
nghiên cứu cái gì ngoài những mối liên hệ? Trên thực tế, chính vì không có
tiêu chí rõ ràng về vấn đề này nên nhiều học trò hay người viết đã phải hứng
chịu sự đánh giá chủ quan của người thẩm định. Hệ quả là người ta phải cố tạo
nên “quan hệ tốt” với người đánh giá. Đây cũng chính là một trong những
nguyên nhân sinh ra tiêu cực trong quan hệ giữa người được đánh giá và người
bị đánh giá.
Hiện nay, còn có tình trạng người viết thuộc lĩnh vực triết học chỉ chú trọng
đến những vấn đề cụ thể do xã hội đặt ra, mà quên đi cơ sở lý luận triết học
Mác - Lênin. Vì thế, để bài viết “có tính triết học”, tác giả cố gắng có nhiều
trích dẫn C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin. Theo họ, như thế sẽ đảm bảo tính

luận; hoặc từ thế giới quan, phương pháp luận triết học, bài viết phân tích vấn
đề nhằm chỉ ra bản chất, nguyên nhân của sự vật, hiện tượng đó.
Thứ ba, phần giải pháp. Đây là hệ quả của sự phân tích trên, được thể hiện ở
việc khẳng định những luận điểm, quan điểm của triết học Mác - Lênin hoặc
đưa ra những luận điểm, quan điểm mới mang ý nghĩa thế giới quan, phương
pháp luận. Bài viết phải tránh đi vào những giải pháp cụ thể, bởi như thế, vô
hình trung, triết học lại làm thay các khoa học khác hoặc các ngành khác. Trên
thực tế, triết học không bao giờ có thể làm thay những công việc cụ thể đó và
không bao giờ đạt được những kết luận như các khoa học cụ thể trực tiếp đưa
ra. Chúng ta không bao giờ được quên chức năng chính của triết học là thế giới
quan và phương pháp luận. Đưa ra các giải pháp cụ thể là chức năng của các
ngành khoa học cụ thể có liên quan. Cũng vì lý do đó mà chủ nghĩa Mác được
chia thành ba bộ phận cấu thành là triết học, kinh tế chính trị học và chủ nghĩa
cộng sản khoa học. Trong đó, chủ nghĩa cộng sản khoa học là hệ quả tất yếu
của hai bộ phận kia. Vì vậy, nhiều tác phẩm của Mác thuộc chủ nghĩa cộng sản
khoa học hơn là tác phẩm triết học.
Tất nhiên, để đạt được những điều này, ít nhất người viết phải có kiến thức
triết học căn bản. Đây là một yếu tố có ảnh hưởng quyết định đối với tính triết
học của bài viết.
Có thể có rất nhiều người không đồng ý hoặc phản bác toàn bộ những kiến giải
trên đây. Bởi lẽ, vấn đề tiêu chí của một bài viết có tính triết học và làm thế
nào để bài viết có tính triết học không đơn giản chỉ như những nội dung mà tôi
đã trình bày. Để có được cách lý giải thật sự thuyết phục và có tính khoa học,
chúng ta cần đi sâu tìm tòi, tổng kết, tập hợp nhiều hơn nữa ý kiến của các
chuyên gia trong lĩnh vực này. Mục đích của tác giả bài viết này chỉ nhằm nêu
ra vấn đề tưởng như rất cũ, rất đơn giản (vì xưa nay chúng ta vẫn làm và làm
thường xuyên) để góp vào việc xác định một hệ thống tiêu chí cụ thể, vừa giúp
người thẩm định bài viết thuộc lĩnh vực triết học có cơ sở để đánh giá chuẩn
xác, vừa giúp người viết khỏi lạc đề khi viết bài về lĩnh vực triết học và cũng
là cơ sở để họ có thể tranh luận với người thẩm định. Với mục đích đó, tôi mong