PIRONE VÀ CHỦ NGHĨA HOÀI NGHI CỔ ĐẠI

NGUYỄN VĂN KHƯƠNG (*)
Chủ nghĩa hoài nghi cổ đại không chỉ là một trong những hiện tượng thú vị và
độc đáo nhất trong lịch sử tư tưởng triết học cổ đại, mà còn đóng vai trò quan
trọng trong tiến trình lịch sử tư tưởng triết học phương Tây. Người sáng lập
chủ nghĩa hoài nghi cổ đại là nhà triết học Hy Lạp Cổ đại - Pirone (Pirông,
khoảng 365 - 275 trước công nguyên). Trong bài viết này, tác giả đã đưa ra và
luận giải những nội dung cơ bản của chủ nghĩa hoài nghi cổ đại; đồng thời đưa
ra những nhận xét sơ bộ về đóng góp của Pirone trong việc sáng lập và phát
triển chủ nghĩa hoài nghi cổ đại.

Chủ nghĩa hoài nghi được coi là một trong những hiện tượng thú vị và độc đáo
nhất trong lịch sử tư tưởng cổ đại; nó đóng một vai trò quan trọng trong tiến
trình lịch sử tư tưởng triết học phương Tây. Chính vì vậy, việc nghiên cứu và
giới thiệu nó một cách có hệ thống luôn mang một ý nghĩa quan trọng trong
việc tiếp thu những thành tựu văn minh phương Tây trên bình diện triết học.
Có thể nói, tất cả các hệ thống triết học thời Cổ đại, cả ở thời tiền Socrates lẫn
thời cổ điển, đều là các học thuyết, tức là hệ thống những định đề và những
phán đoán có liên hệ với nhau, có nhiệm vụ giải quyết các vấn đề thế giới quan
cơ bản. Song, chủ nghĩa hoài nghi lại tuyên bố một lập trường khác về nguyên
tắc. Nó phủ định khả năng khẳng định một điều gì đó một cách xác thực. Với
nó, không có cái gì là tuyệt đối và do không biết dựa vào cái gì, nên cần phải
kiềm chế phán đoán và không nên kỳ vọng có thể hiểu được chân lý, thực hiện
được cái thiện(1).
Nói đến chủ nghĩa hoài nghi cổ đại, chúng ta không thể không nhắc đến Pirone
(Pirông, khoảng 365 - 275 TCN.), bởi nhà triết học này được coi là đại diện tiêu
biểu nhất của nó. Không chỉ thế, nhà triết học này chính là người sáng lập ra
chủ nghĩa hoài nghi cổ đại (2). Ông sinh ở Elida (Êlít) - một vùng đất thuộc Hy
Lạp Cổ đại, nơi có đỉnh Olympia nổi tiếng. Thời trẻ, Pirone là một họa sĩ, sau
đó ông trở thành thính giả của nhiều nhà triết học và, ở độ tuổi 30, ông đã hộ

đây cũng chỉ là một trong những phương diện của vấn đề - phương diện phụ
thuộc vào nội dung đạo đức thực tiễn của nó.
Pirone đã đặt ra ba vấn đề mang tính kinh điển đối với chủ nghĩa hoài nghi,
Trước hết là vấn đề hạnh phúc và cái phúc của con người. Chúng ta đều biết,
vấn đề cuộc sống hạnh phúc là vấn đề cơ bản mang tính quyết định đối với tất
cả các nhà triết học ở thời kỳ Hy Lạp hóa. Những luận điểm lý luận trừu tượng
mà họ đưa ra đều hướng đến việc giải quyết vấn đề này. Đi theo khuynh hướng
đó, Pirone cho rằng, mọi con đường nhận thức về hạnh phúc đòi hỏi phải giải
quyết ba vấn đề. Vấn đề thứ nhất: “Sự vật, về thực chất, là gì?”. Vấn đề thứ hai:
“Con người có quan hệ gì với sự vật?”. Và, vấn đề thứ ba: “Có thể rút ra kết
luận gì từ đó?”.
Vấn đề thứ nhất đã được Pirone giải quyết như sau: Chúng ta không thể xác
định được sự vật như nó tồn tại. Sự vật là cái không thể biểu thị được, không ổn
định, thường biến đổi và sinh ra những bất đồng. Cho dù chúng ta có phán xét
về cái gì đi chăng nữa, thì ở đâu cũng có thể có phán đoán khác ở bên cạnh một
phán đoán nào đó. Không có những đặc điểm, những quy luật, những quan hệ
tuyệt đối và bất di bất dịch của sự vật mà chúng ta có thể tin cậy. Do vậy,
không thể xác định khi nào thì phán đoán của chúng ta là đúng, khi nào chúng
ta bị lừa dối, khi nào chúng ta đã hành động vì cái thiện và khi nào chúng ta đã
làm điều ác. Với quan niệm này, Pirone đặt vấn đề: Trên thực tế, chúng ta có
thể tin tưởng vào cái gì trong thế giới này? Lẽ nào lại có một biểu tượng mà
không gì có thể làm thay đổi được nó? Lẽ nào lại có sự chỉ dẫn của những giác
quan mà không thể bị lừa dối? Đâu là những chuẩn mực và những nghĩa vụ mà
vạn vật đều phải tuân thủ một cách tự nguyện? Đâu là đạo luật không thể xâm
phạm? Đâu là sự đảm bảo không thể vi phạm? Nếu cố dựa vào những thuộc
tính của sự vật, thì chúng ta, tất yếu, sẽ vấp phải những thuộc tính khiến cho
chúng ta phải thất vọng. Tuân theo luật pháp và tập quán của nước mình, thì
đương nhiên, chúng ta sẽ nhận thấy chúng là khác nhau đối với người không có
thế lực và người cầm quyền, người nghèo và người giàu, và những quan hệ có
quyền uy tuyệt đối đối với chúng ta thì lại hoàn toàn bị dân tộc láng giềng coi

đạo duy nhất đối với họ là khát vọng thanh thản - tinh thần thanh thản không bị
quấy rầy bởi bất cứ ràng buộc, tình cảm hay hành động nào. Rằng, con người
chỉ thuộc về bản thân mình; tất cả những gì mà họ cần phải làm trên thế gian
này là trải nghiệm cuộc đời mà không tin tưởng vào bất cứ cái gì. Nếu giữ vững
lập trường này, con người sẽ trở nên thanh thản, hoàn toàn tĩnh tâm trước mọi
đau khổ, nguy hiểm. Do vậy, atharaxie (tinh thần thanh thản nhờ epoche) không
chỉ là trạng thái hạnh phúc nhất của con người, mà còn là mục đích sống của
họ.
Như vậy, có thể nói, với Pirone, thái độ không tin tưởng vào thế giới thể hiện ra
là cơ sở của thái độ đối với vạn vật. Con người phải kiềm chế phán đoán
(epoche) bởi họ không biết trông cậy vào cái gì và không thể lấy một tính xác
thực nào làm chỗ dựa. Nhờ kiềm chế phán đoán, con người có được sự thanh
thản về tinh thần. Và, cuối cùng, khi tinh thần được giải phóng, con người sẽ
được giải phóng. Tất cả những điều đó đều là hệ quả tất yếu của sự hoài nghi.
Song, không nên vì thế mà coi chủ nghĩa hoài nghi là một biến tướng của chủ
nghĩa hư vô. Bởi lẽ, khi con người được tự do và không bị trói buộc bởi những
thuộc tính của sự vật, cũng như không bị trói buộc bởi một sự lựa chọn nào đó,
họ mới có thể tự mình lựa chọn để tuân theo một cái gì đó. Với thái độ hoài
nghi, khi tiếp nhận một quan điểm, một lối sống, các chuẩn tắc ứng xử hay một
công việc nào đó, con người luôn ý thức được việc họ làm điều đó không phải
bởi tính chân thực của chúng - cái không thể xác định được, mà vì bởi ý chí của
họ đã mách bảo họ phải làm như thế. Với thái độ hoài nghi, con người có thể
chấp nhận nhiều thứ và tuân thủ nhiều thứ, nhưng không bao giờ họ giao phó
bản thân mình cho một cái gì đó. Thái độ hoài nghi này là bất biến ngay cả khi
có sự biến đổi của thế giới các sự vật bên ngoài(5).
Theo đó, còn có thể nói rằng, với Pirone, hoài nghi không có nghĩa là phủ định
và càng không có nghĩa là phủ định sạch trơn. Hoài nghi, với Pirone, chỉ có
nghĩa là sự kiềm chế. Với nhận thức của con người, thế giới các sự vật tự nó và
bản chất của nó luôn là một điều bí ẩn và do không thể có được những hiểu biết
xác thực về thế giới các sự vật đó, nên cách tốt nhất để tránh sai lầm là tự kiềm