CÁC LÝ THUYẾT VỀ NGUỒN GỐC CỦA VĂN HÓA
P.X.Gurevits
Hoàng Vinh dịch

Hiện nay tồn tại một số lý thuyết về nguồn gốc của văn hóa: lý
thuyết tâm lý học, lý thuyết nhân học và lý thuyết xã hội - văn
hóa. Ngày nay phần lớn các nhà nghiên cứu thừa nhận rằng: tìm
hiểu các lý thuyết trên đây là hoàn toàn cần thiết.
1. Lý thuyết công cụ lao động
Thông thường tiếp cận hoạt động đối với văn hóa được giải thích theo
truyền thống mácxít, trong khuôn khổ của quan niệm này, cho rằng: sự khác biệt
giữa con người và động vật trước hết là ở khả năng lao động như một hoạt động
hướng đích hợp lý.
Có thể giả định rằng, nguồn gốc của xã hội và văn hóa gắn liền với sự hình
thành lao động của con người, quá trình lao động đó đã làm cho vượn biến thành
người, bầy đàn trở thành xã hội, và tự nhiên thì trở thành môi trường văn hóa. Con
người, đó là kẻ sáng tạo văn hóa, là một thực thể có lý trí, khôn ngoan và có tính
xã hội.
Dựa theo khái niệm công cụ lao động để giải thích nguồn gốc văn hóa, thì
con người trong hoạt động lao động đã tách mình ra khỏi thế giới động vật. Lý
thuyết về nguồn gốc con người do F.Engels (1820-1895) nêu ra trong bài báo Vai
trò của lao động trong quá trình chuyển biến từ vượn thành người công bố vào
những năm 1873-1876. Bài báo này là một chương trong tác phẩm Phép biện
chứng tự nhiên. Phân tích các dữ kiện của nhiều nhà khoa học trước ông nói về
nguồn gốc loài người, F.Engels đã đi đến kết luận: “lao động đã sáng tạo ra con
người”. Ông hiểu thuật ngữ lao động là hoạt động hợp lý có mục đích, bắt đầu từ
việc chế tác ra những công cụ bằng đá, xương và gỗ. Theo ý kiến K.Marx và
F.Engels thì trong quá trình lao động, ý thức ở con người xuất hiện, và cùng với ý
thức là xuất hiện nhu cầu muốn nói điều gì đó với nhau. Thế là, tiếng nói ra đời
như là phương tiện giao tiếp trong quá trình cùng nhau hoạt động. Hệ quả của
những tiên đề trên đây là rất lớn - quá trình lao động và tiếng nói ra đời. Vấn đề

của con người trong trạng thái nguyên thủy ở trình độ như nhau, như Mars (con
trai thần Zeus) và Orphée, như Prométhée và Kêphêutx, như thần - thợ rèn.
Hơn nữa, Mamphord còn nhấn mạnh rằng, sự miêu tả con người, chủ yếu
về phương diện sử dụng và chế tác công cụ lao động bắt đầu từ giữa thế kỷ XIX
được thừa nhận chung trong truyền thống khoa học tại các nước Âu Mỹ, nhất là
trong nhân học. Mamphord khẳng định rằng, sự phối kết của các giác quan là điều
kiện cần thiết để tạo ra những công cụ lao động sơ đẳng làm bằng đá hoặc gỗ,
không đòi hỏi phải có bất cứ sự sắc sảo đáng kể nào về ý tưởng. Ngoài ra, ông còn
cho rằng, nếu các phẩm chất trí năng của con người gắn liền với hoạt động công
cụ, với sự trau dồi kỹ thuật, thì tất yếu phải bác bỏ sự kiện nói rằng, những công
cụ của người tối cổ như: răng, xương, nắm đấm của nó - được làm ra cũng giống
như công cụ của những động vật linh trưởng khác. Vì vậy, cho đến nay vấn đề vẫn
còn tiếp tục bàn cãi , trong khi con người hãy còn chưa thành thạo trong việc tạo
ra những công cụ đá, vận hành có hiệu quả hơn, là tạo ra các cơ quan tự nhiên
thiên bẩm của nó tốt hơn. Nhà bác học nhấn mạnh: Tôi cho rằng: tài năng thoát
hiểm (vượt thoát) không cần đến các công cụ khác lạ, đã cung cấp cho con người
tối cổ một thời gian vừa đủ để phát triển những yếu tố phi vật thể của văn hóa của
nó, các yếu tố phi vật thể này, trong chừng mực cần thiết, đã làm phong phú thêm
kỹ thuật của nó.
Không chỉ con người, mà còn có nhiều loài sinh vật khác đã và đang tạo ra
vô số thiết bị tự tạo. Có thể nhận thấy loài kiến và loài ong đã tạo ra sự kỳ diệu của
nghệ thuật kiến trúc. Những con hải ly đã khá thành thạo trong việc xây dựng
những cái đập (bờ chắn nước), những con nhện biết tết thành các tấm mạng (nhện).
ở đây, một vài loài sinh vật dường như đã biểu thị tài năng sáng tạo khéo léo hơn
con người. Nếu sự hiểu biết về kỹ thuật được coi là đầy đủ để khẳng định trí tuệ
tích cực của loài người, thì con người trong một thời gian dài đã được xem như kẻ
hoàn toàn không may mắn, nếu đem so nó với các loài sinh vật khác. Và chỉ về
sau này khi sự sản xuất ra các biểu tượng đã vượt trội hẳn việc sản xuất ra công cụ,
khi ấy nó mới thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ khả năng kỹ thuật của con người.
Chính vì vậy, nếu xem xét con người chủ yếu như một động vật chế tác

trong mọi biến dạng của hiện tượng văn hóa có thể xem xét như là một đột biến cơ
bản trong sự phát triển con người, nhân loại và lịch sử.
4. Về những khởi nguyên của văn hóa
Có không ít nhà khoa học đã viện dẫn nguồn gốc của từ văn hóa xuất phát
từ từ cổ thờ cúng (culte). Họ cho rằng, văn hóa đi song hành với tính chất tinh thần,
trong đó có tôn giáo. Đương nhiên, ở các dân tộc khác nhau có những quan niệm
khác nhau về các vị thần, cho nên cũng có những hình thức thờ cúng khác nhau,
tuy vậy trong đó có nhiều điểm chung. Một số nhà văn hóa học xem hình thái tôn
giáo đầu tiên là bái vật giáo - thờ cúng những vật thể vô tri như đá, cây dường
như ở các vật thể này có mang các thuộc tính siêu nhiên. Theo ý kiến của các nhà
khoa học, thì bái vật giáo (vật tổ) có ở khắp các dân tộc nguyên thủy. Một số biểu
hiện tàn dư của nó còn được bảo trì trong các tôn giáo hiện đại như: sự thờ cúng
tảng đá đen tại thánh địa Islam ở Mecca, thờ cúng cây thập tự và các sức mạnh
trong Thiên chúa giáo,
Bên cạnh sự thờ cúng các vật thể vô tri, chúng khó được thừa nhận là sở
thuộc thần linh, vì rằng các ấn tượng thực tế về khúc gỗ hoặc tảng đá xù xì không
gợi ra hình ảnh vị thần linh trong ý thức con người; sự thần linh hóa các vì sao,
mặt trời, mặt trăng, biển, sông, các lực lượng tự phát trong tự nhiên (bão, dông,
động đất ) đã tồn tại thực sự trong đời sống khiến cho sự thờ cúng ngày càng sâu
đậm thêm. Các bậc cha mẹ đã trở thành đối tượng của sự thờ cúng người sống, tuy
vậy trong thời mẫu hệ thì đối tượng thờ cúng là phụ nữ, còn trong thời phụ hệ - thì
đối tượng là đàn ông. Theo dẫn chứng của nhà triết học Nga V.X. Soloviev thì dân
tộc Trung Hoa đương thời (nửa sau thế kỷ XIX) là dân tộc có tôn giáo thờ cúng tổ
tiên. Hơn nữa, khi tình cảm tôn giáo hướng về các vị tổ tiên đã khuất, thì những
yếu tố đạo đức trong tình yêu của lớp con cháu sẽ gắn liền với việc thờ cúng ông
bà, tổ tiên.
Lịch sử loài người đã biết đến nhiều dạng thờ cúng khác khau. Phần trên
chúng tôi đã nói về những thờ cúng của người nguyên thủy. Trong thời cổ đại các
tục thờ cúng này ngày càng trở nên phức tạp hơn, vì thế nhà nước, thượng đế, con
người, đền miếu đã trở thành đối tượng của sự thờ cúng trong tôn giáo. Các hành

Tuy vậy, cho đến nay vấn đề trên đây vẫn là một trong những vấn đề gay
cấn nhất của văn hóa học.