Sáng kiến kinh nghiệm
Sử dụng thiết bị dạy học môn vật lý
trong các giờ lên lớp
A.Đặt vấn đề
Nh chúng ta đã biết vật lý là bộ môn khoa học thực nghiệm với phơng
pháp nghiên cứu là đi từ trực quan sinh động đến t duy trừu tợng.Mọi kết luận
của nó đều rút ra đợc nhờ thực tiễn và kiểm chứng bằng quan sát và thí
nghiệm. Chính vì vậy trong các giờ dạy vật lý cần phải có thiết bị dạy học để
khơi dạy và phát triển năng lực t duy khả năng tự học, hình thành cho các em
biết rõ phơng pháp học và nghiên cứu bộ môn.
Đối với tình hình thực tế của việc đổi mới phơng pháp dạy học và thay
sách giáo khoa cho các lớp 6,7,8,9 với bộ môn vật lý: Thiết bị dạy học có đủ
cho giáo viên và học sinh làm việc:Song vấn đề đặt ra là sử dụng các thiết bị
đó nh thế nào? và làm thế nào để các em có thể tự tay thực hành thành công
các thí nghiệm đó dới sự chỉ đạo của giáo viên từ đó tìm ra kiến thức của bài
học các em áp dụng kiến thức đó vào cuộc sống nhằm đạt kết quả cao đó là
vấn đề mà mỗi giáo viên dạy vật lý đều phải quan tâm.
Mở rộng ra qua tìm hiểu về các kỳ thi Vật lý Olympic Quốc tế chúng ta
bắt đợc một thực trạng ở thí sinh Việt Nam là: Điểm lý thuyết thờng cao nhng
điểm thực hành còn thấp so với các nớc bạn và thực tế học sinh THCS các
em còn đang ở độ tuổi thiếu niên nên còn nô nghịch nhiều, các em thờng tò
mò ham chơi cha xác định đợc mục tiêu học tập cũng nh cha thật sự tự giác
làm các thí nghiệm vật lý để khám phá và chiếm lĩnh kiến thức gây nhiều
khó khăn cho giáo viên.
Nhng bên cạnh đó cũng có rất nhiều em học sinh rất hứng thú khám phá
kiến thức bài học thông qua các giờ dạy có đầy đủ các trang thiết bị dạy học
và dới sự chỉ đạo dẫn dắt có tính khoa học lô gích và khả năng tổ chức tốt các
hoạt động dạy học ở giáo viên.
1
Do đó đòi hỏi ở giáo viên daỵ môn vật lý phải có khả năng sử dụng tốt
các thiết bị dạy học để tạo điều kiện cho việc tiếp thu bài kiến thức của học

phù hợp cho tiết học.Sau đó nhất thiết giáo viên phải làm trớc các thí nghiệm
2
đó để xem mức độ thành công của từng thí nghiệm mà có tính điều chỉnh kịp
thời để phục vụ tốt cho bài dạy, giáoviên chỉ tiến hành các thí nghiệm hoặc
giao các thí nghiệm cho học sinh làm nếu các thí nghiệm đó phải chắc chắn
thành công có nh vậy mới đem lại niềm tin vào khao học của học sinh.Do ch-
ơng trình Vật lý THCS thì thiết bị dạy học chủ yếu dùng cho hai loại bài đó là:
Thiết bị dùng cho bài dạy các thí nghiệm biểu diễn của giáo viên và thí
nghiệm thực hành của học sinh hoặc cả hai.
II.Đối với thí nghiệm biểu diễn
Trớc hết giáo viên phải nắm bắt đợc cấu trúc của thí nghiệm biểu diễn
gồm: -TN đặt vấn đề
-TN chứng minh
-TN kiểm chứng(củng cố)
Vậy trớc tiên vào bài dạy: Giáo viên cần dùng các thiết bị thí nghiệm đã chuẩn
bị và dựa vào mục tiêu của bài dạy mà đa ra đợc thí nghiệm đặt vấn đề để gây
hứng thú học tập cho học sinh cả lớp.
Ví dụ: Nh có thể đa ra các thí nghiệm đặt vấn đề cho bài:"Các chất đợc
cấu tạo nh thế nào" ở Vật lý lớp 8 nh sau:
Giáo viên:Lấy 2 bình chia độ bình 1 đựng 50ml nớc, bình 2 đựng 50ml rợu
sau đó gọi học sinh đọc thể tích của hai bình chứa chất lỏng để gây niềm tin
cho học sinh. Sau đó giáo viên đổ lần lợt hai bình đó với nhau và dùng đũa
khuấy nhẹ đều sau đó cho học sinh lên đọc kết quả hỗn hợp nớc và rợu bây
giờ.
Học sinh nhận xét đợc thể tích hỗn hợp rợu và nớc nhỏ hơn thể tích ban
đầu. Từ đó giáo viên đặt câu hỏi.
Hỏi: Vậy phần thể tích hỗn hợp hao hụt đó đã biến đi đâu?Bài hôm nay chúng
ta trả lời câu này.
Hoặc với bài"Sự khúc xạ ánh sáng" ở lớp 9 giáo viên có thể làm thí nghiệm đặt
vấn đề nh sau:

điện từ học ở lớp 9
+Với phần cách tiến hành thí nghiệm: Yêu cầu giáo viên phải nêu rõ
từng bớc của thí nghiệm để học sinh tiện quan sát.
Đôi khi với một số thí nghiệm đơn giản thì có thể cho học sinh đọc cách tiến
hành thí nghiệm trong sách giáo khoa sau đó thảo luận nêu nêncách tiến hành
thí nghiệm. Cuối cùng giáo viên nhấn mạnh cách tiến hành thí nghiệm
4. Cách bố trí thí nghiệm:
-Nếu các thiết bị trong phòng đồ dùng mà phù hợp với thiết bị theo sách giáo
khoa thì giáo viên có thể tiến hành theo phơng án của sách giáo khoa.
4
-Nếu các thiết bị trong phòng đồ dùng mà không có hoặc còn thiếu so với các
đồ dùng bố trí ở sách giáo khoa thì giáo viên tìm cách thay thế các đồ dùng
khác.
Nh: Chúng ta có thể lợi dụng các thiết bị của môn công nghệ(ở phần điện) để
phục vụ môn Vật lý.
Ví dụ: Máy biến thế xoay chiều, các loại bóng đèn
có nh thế mới thực hiện tốt mục tiêu bài học
5. Bắt đầu tiến hành thí nghiệm
-Trớc khi bắt tay vào làm thí nghiệm giáo viên phát cho các nhóm phiếu học
tập để các em ghi lại các hiện tợng, số liệu, kết quả mà các em quan sát đợc
qua thí nghiệm đó nhằm giúp cho quá trình thảo luận nhóm và từ đó sử lý kết
quả thí nghiệm đợc tốt hơn
-Giáo viên: Cần thực hiện các thao tác khi tiến hành thí nghiệm phải thật rõ
ràng, không lúng túng để hoc sinh tiện theo dõi.
-Và để đạt đợc hiệu quả cao trong khi tiến hành thí nghiệm thì giáo viên cần
chú ý một số điều sau:
-Giáo viên có thể đặt các câu hỏi khắc sâu về các tình huống trong thí nghiệm
nhằm tạo cho học sinh những tình huống có vấn đề để các em cùng suy nghĩ
tháo gỡ từ đó các em hiểu sâu hơn về thí nghiệm đang làm.
Ví dụ: ở bài"Tính chất ảnh tạo bởi gơng phẳng" giáo viên sau khi làm xong thí

nghiên cứu
Ví dụ: Để học sinh phân biệt đợc hai cực của một thanh nam châm thì giáo
viên có thể sơn xanh thẫm nửa thanh nam châm về cực bắc sơn đỏ nửa còn lại.
6
-Hoặc ở thí nghiệm quan sát các tia sáng chuyền qua thấu kính hội tụ và thấu
kính phân kỳ để quan sát rõ hơn các tia sáng thì giáo viên có thể cho thêm ít
khói hơng vào sẽ có kết quả tốt hơn
+Chỉ bày ra trớc mắt học sinh những dụng cụ cần thiết để minh họa
hoặc làm thí nghiệm không đợc bày la liệt trớc mắt học sinh những dụng cụ
đã dùng xong hoặc cha dùng tới nhằm tránh trờng hợp học sinh không tập
chung vào thí nghiệm của giáo viên.
+Các thiết bị dùng để tiến hành trong bài yêu cầu cần phải đợc kiểm tra
và làm trớc từ 4 ngày trở nên để đảm bảo giờ thực hành thành công và gây đợc
niềm tin vào khoa học ở học sinh
+ Khi các thí nghiệm xảy ra nhanh giáo viên cần lặp lại thí nghiệm để
học sinh có thể theo dõi đợc
Ví dụ nh:Thí nghiệm phần nhiệt học ở lớp 6 với bài sự nở vì nhiệt của chất
lỏng hoặc chất khí giáo viên cần đổ nớc nóng khoảng 50
o
c và đổ từ từ thì học
sinh có thể quan sát tốt hiện tợng nở vì nhiệt của chất lỏng có nh vậy mới tạo
điều kiện cho học sinh quan sát tốt hiện tợng cần nghiên cứu nhằm giúp các
em rút ra các nhận xét và kết luận đúng.
6. Sử lý các hiện tợng và kết quả thí nghiệm
Sau khi tiến hành thí nghiệm xong giáo viên treo bảng phụ để cho các nhóm
lần lợt báo cáo hiện tợng hoặc kết quả thí nghiệm mà học sinh thu thập đợc
qua thí nghiệm của giáo viên.
Sau đó dựa vào bảng kết quả của giáo viên giáo viên hớng dẫn học sinh phân
tích kết quả thí nghiệm và rút ra kết luận.
Chú ý: Trong phần này nếu kết quả thí nghiệm có sự sai số nhỏ thì giáo viên

tế có liên quan đến thí nghiệm vừa làm để kắc sâu kết luận tìm đợc.
B Đối với loại bài trong đó có thí nghiệm thực hành của học sinh:
Để thực hiện dạy tốt đợc loại bài này thì trớc hết giáo viên phải hiểu đợc thế
nào là thí nghiệm thực hành của hoc sinh, cách tổ chức nh thế nào và tác dụng
của nó ra sao?
+ Thí nghiệm thực hành vật lý: Là thí nghiệm do học sinh tiến hành dới
sự chỉ dẫn của giáo viên để từ đó khám phá kiến thức của bài và nắm bắt kiến
thức đó.
+Thí nghiệm thực hành có tác dụng:Giúp học sinh nắm vững hơn nội
dung môn Vật lý vì thí nghiệm thực hành thì học sinh đợc tự tay gây ra hiện t-
ợng vật lý, đo lơng các đại lợng, tìm ra quy luật, hiện tợng hoặc kiểm tra lại
định luật, hiện tợng, do đó học sinh sẽ tăng cờng chú ý hơn, tin tởng hơn và
hiểu vấn đề một cách cụ thể và sâu sắc hơn.
-Thí nghiệm thực hành rèn luyện cho học sinh kỹ năng kỹ xảo sử dụng những
dụng cụ đo lờng cơ bản nh thớc, cân, lực kế, ampe kế, vôn kế do đó có tác
dụng rất lớn trong việc giáo dục kỹ thuật tổng hợp đối với học sinh.
8
-Thí nghiệm thực hành tạo điều kiện cho học sinh tự lực quan sát, phân tích,
phán đoán để đi đến kết luận, do đó có tác dụng lớn trong việc phát triển năng
lực t duy của học sinh và giúp các em làm quen với phơng pháp nghiên cứu
khoa học vật lý.
-Thí nghiệm thực hành còn kích thích ở học sinh óc tò mò khoa học, lòng ham
muốn học vật lý, lòng ham muốn vận dụng kiến thức vật lý vào đời sống và rèn
luyện cho học sinh ý thức tổ chức, ý thức làm việc có kế hoạch, ý thức bảo vệ
của công.
-Vì thí nghiệm thực hành có tác dụng rất lớn nh đã phân tích ở trên nên với
giáo viên dạy vật lý để tổ chức thành công đợc loại bài này thông qua các thiết
bị dạy học thì cần phải thực hiện các công việc sau:
-Việc chuẩn bị cho bài dạy: Trớc hết giáo viên phải đọc trớc nội dung bài dạy
để xác định đợc chính xác và đủ mục tiêu của bài học. Từ đó kết hợp với đồng

hiện tợng có thể xảy ra khi tiến hành thí nghiệm theo hớng dẫn của sách giáo
khoa. Nhằm tạo cho các em có cảm giác, hứng thú muốn tiến hành các thí
nghiệm đó ngay để kiểm tra nhận xét lý thú trên.
3 Giáo viên nêu mục đích của thí nghiệm cho học sinh nắm chắc để tiến
hành thí nghiệm theo đúng hớng với các thí nghiệm dễ có thể cho học sinh
thảo luận nêu nên mục đích thí nghiệm sau đó giáo viên chốt lại.
4 Giới thiệu dụng cụ và cách bố trí thí nghiệm
-Với dụng cụ thí nghiệm thì giáo viên cũng cần nêu rõ nh phần dụng cụ ở thí
nghiệm biểu diễn của giáo viên nh đã phân tích.
-Cách bố trí thí nghiệm có thể tiến hành nh phần chuẩn bị nêu trên.
5 Tiến hành thí nghiệm:
-Nếu thí nghiệm nào khó thì giáo viên có thể làm thao tác trớc cho các nhóm
Giáo viên: Cho các nhóm làm thí nghiệm theo kế hoạch đã vạch các nhóm ghi
nhanh những số liệu, hiện tợng quan sát vào một bảng thống kê(mẫu báo cáo
thí nghiệm).
-Khi tiến hành thí nghiệm giáo viên cần theo dõi uốn nắn sai sót nếu có cho
các em và đảm bảo cho mọi học sinh trong các nhóm đều đợc làm thí nghiệm,
quan sát, nhận xét, thảo luận.Nếu các nhóm khi làm thí nghiệm có gặp khó
khăn nào đó thì giáo viên yêu cầu toàn bộ lớp tạm ngừng và hớng dẫn bổ sung
thêm: Nh giáo viên có thể trực tiếp làm lại thí nghiệm đó cho học sinh theo dõi
hoặc kiểm tra lại cách lắp thí nghiệm, cách đọc, đo kết quả thí nghiệm của
từng nhóm từ đó đảm bảo cho thí nghiệm đợc thành công.
6 Sử lý kết qaủ thí nghiệm thảo luận đa ra kết luận của từng phần hoặc
cả bài.
10
-Sau khi làm thí nghiệm xong từng phần giáo viên hớng dẫn học sinh nhận xét
để đi đến kết luận của phần đó hoặc cả bài.
Tới đây giáo viên chú ý sử dụng hệ thống bảng phụ hoặc phiếu học tập để giúp
các nhóm cùng tìm ra nhận xét một cách chính xác.
-Giáo viên cần tôn trọng các nhận xét của từng nhóm.

tính chất lý, hóa của các thiết bị.
-Với các nguyên nhân dẫn đến kết quả thí nghiệm có sai số nh đã nêu thì giáo
viên phải bám sát vào đó để giúp đỡ các em sửa chữa có nh vậy mới giúp học
sinh tin tởng vào khoa học và có ý thức, kinh nghiệm hơn khi sử lý các kết quả
thí nghiệm.
*Với ngời phụ trách thiết bị dạy học:
-Cần kết hợp chặt chẽ với giáo viên vật lý để lập kế hoạch sử dụng thiết bị dạy
học và cùng làm trớc các thí nghiệm theo từng bài của chơng trình.
-Cùng giáo viên dạy vận chuyển đồ dùng lên lớp khi cha có phòng học bộ
môn. Có thể trực tiếp hớng dẫn học sinh cùng với giáo viên dạy để quản lý học
sinh một cách chặt chẽ hơn.
-Đồng chí phụ trách phải thờng xuyên kiểm tra lại các thiết bị sau mỗi giờ dạy
để có thể đa ra phơng án kịp thời mua bổ sung cho các năm học tiếp theo.
III Kết thúc vấn đề
Sau 5 năm giảng dạy theo phơng pháp với:"Sử dụng các thiết bị dạy học trong
các giờ lên lớp" nh đã nêu ở trên.Tôi thấy học sinh đã đợc tự tay gây hiện tợng,
phán đoán và từ đó hoàn thành tốt mục tiêu của bài học đồng thời các em rất
hứng thú khám phá khoa học bộ môn, yêu thích bộ môn và muốn chiếm lĩnh
các kiến thức đó bằng chính năng lực của mình dới sự dẫn dắt của giáo viên,
để từ đó sử dụng hiệu quả các kiến thức đó vào thực tế cuộc sống.
Một tác dụng lớn hơn cả là các em đã biết, hiểu đợc và học đợc phơng pháp
học của bộ môn"đó là phơng pháp thực nghiệm".
Sáng kiến đã phần nào đáp ứng đợc yêu cầu đổi mới phơng pháp dạy học nhng
để hòan thiện hơn tôi rất mong nhận đợc ý kiến đóng góp của các đồng nghiệp.
Tôi xin chân thành cám ơn!
D Kiến nghị
Để đáp ứng đợc mục tiêu của đổi mới phơng pháp dạy học đặc biệt là
với môn vật lý tôi có một số kiến nghị sau:
-Để các thí nghiệm vật lý đạt hiệu quả cao chúng ta cần có một phòng học bộ
môn thích hợp theo tiêu chuẩn quy định: Để đảm bảo cho học sinh có thể quan