SKKN: Dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm trong môn sinh học lớp 6

A- ĐẶT VẤN ĐỀ:
Như chúng ta đã biết cấu trúc, nội dung cách trình bày của sách giáo
khoa học mới THCS theo hướng đổi mới cách viết từ thông báo kiến thức
chuyển sang tổ chức hoạt động để học sinh tìm tòi khám phá kiến thức mới,
SGK góp phần thực hiện mục tiêu chung của cấp học với ưu tiên giúp hình
thành và phát triển phương pháp tự học của học sinh, nâng cao năng lực độc
lập, tính sáng tạo, có quan tâm đúng mức tới tính phân hoá, phù hợp với các
trình độ học tập của học sinh, hỗ trợ có hiệu quả cho việc đổi mới phương
pháp, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của HS. Vì vậy
việc đổi mới phương pháp dạy học thụ động sang phương pháp dạy học tích
cực là điều cần thiết, trong đó phương pháp tổ chức hoạt động nhóm của học
sinh là cách tiếp cận để dạy học tích cực có hiệu quả.
- Tổ chức hoạt động nhóm là một hình thức trong phương pháp dạy học
tích cực trong đó những người tham gia được hướng dẫn bởi một người tổ
chức thông qua một chuỗi các hoạt động học tập, được khuyến khích để trao
đổi các kinh nghiệm và tạo cơ hội để chỉ huy và bị chỉ huy bởi các bạn cùng
tuổi thông qua quá trình học tập. Qua thảo luận nhóm các thành viên của
nhóm có thể được nhận thêm thông tin từ bạn bè, được biểu lộ qua các quan
điểm khác nhau và phát triển các kĩ năng giao tiếp. Hoạt động nhóm được tổ
chức sẽ làm tăng không khí học tập gắn bó. Trong từng nhóm, các ý kiến của
mỗi cá nhân được đánh giá và chấp nhận, có sự cảm thông chia sẻ, tin cậy và
ủng hộ giữa học sinh với nhau, giúp các em hình thành và phát triển khả năng
làm việc hợp tác. Đây là một kĩ năng quan trọng của người lao động tương
lai. HS học theo nhóm HS có cơ hội thể hiện hiểu biết, những kĩ năng, những
quan điểm, thái độ trước một vấn đề nêu ra. Tính cách cá nhân được bộc lộ,
phát triển tình bạn bè, ý thức cộng đồng. Dạy học theo nhóm giúp GV thu
nhận những kinh nghiệm, sự sáng tạo của học sinh, cũng là phương pháp có
tính hiệu quả cao tạo điều kiện để học sinh tham gia vào quá trình dạy học,
giúp phát triển hành vi xã hội và phát triển tư duy.

2
SKKN: Dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm trong môn sinh học lớp 6
B- GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
I- THỰC TRẠNG :
- Thực tế hiện nay do yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở bậc trung học
cơ sở nên việc dạy học bằng hợp tác nhóm là rất cần thiết, nhưng việc thực
hiện chưa được tốt ở trong các tiết học, mang tính qua loa nên chưa kích thích
được tính tò mò ham học của HS bằng hình thức này.
- Khả năng dạy học của một số GV còn hạn chế nên việc áp dung dạy học hợp
tác nhóm còn khó khăn, như khi quản lí học trò không tốt thì việc tổ chức
nhóm không thành công.
- Qua giảng dạy của bản thân và đồng nghiệp trong phân môn và thông tin của
các đồng nghiệp ở các trường thì việc dạy học hợp tác nhóm nói chung chưa
thực hiện được hoàn hảo, vấn đề này cũng do một số nguyên nhân sau:
+ Do cơ sở vật chất của nhà trường chưa đáp ứng việc dạy học của giáo
viên, ví dụ như: bàn ghế phải đúng theo quy cách, bàn ghế phải làm sao cho
HS dễ dàng trong hoạt động nhóm.
+ Nhiều giáo viên đã quen thuộc với cách dạy truyền thống nên khi tổ
chức cho các em sinh hoạt theo nhóm cảm thấy khối lượng công việc của một
tiết dạy nó tăng lên, bất tiện, sợ dạy không hết bài.
+ Trong một bài học có khi nội dung kiến thức dài sợ dạy không hết
bài, nên cứ nghĩ làm sao để dạy cho hết lượng kiến thức là được còn cách
thức tổ chức thì như thế nào cũng được.
+ Do trong quá trình giảng dạy không thường xuyên tổ chức cho các
em làm quen hoạt động theo nhóm, HS cũng không quen, từ đó giáo viên sợ
mất thời gian nên cũng không tổ chức cho các em thực hiện được.
+ Do trong quá trình dạy học các đồ dùng dạy học, mẫu vật thực tế
không đủ phân phát cho tất cả các nhóm nên trong quá trình thảo luận giữa
các nhóm không đạt hiệu quả.
II- Giải pháp:

*Khi tổ chức hoạt động nhóm, phân chia nhóm HS trong các nhóm làm
sao năng lực phải đồng đều, và nhóm phải phân chia ngay từ đầu vào năm học
và cố định nhóm luôn trong các tiết học phải thực hiện theo sự phân công đó,
chỉ thay đổi nhóm trưởng và thư kí.
4
SKKN: Dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm trong môn sinh học lớp 6
2- Các bước tiến hành hoạt động nhóm:
a- Giao nhiệm vụ:
+ Nêu mục tiêu của hoạt động nhóm: giáo viên thông báo rõ ràng mục tiêu
của hoạt động. Sau hoạt động nhóm, học sinh cần thu nhận được những kiến
thức, kĩ năng gì.
+ Tóm tắt khái quát toàn bộ hoạt động: GV mô tả khái toàn bộ hoạt động, có
những công việc gì, làm như thế nào.
+ Nêu câu hỏi, vấn đề: GV nêu nhiệm vụ thảo luận cho cả lớp ( nếu cả lớp có
cùng nhiệm vụ ) hoặc cho mỗi nhóm ( nếu các nhóm có nhiệm vụ khác
nhau ).
b- Thành lập nhóm:
+ Chia nhóm: Thông báo số nhóm, mỗi nhóm có bao nhiêu người và cách
chia nhóm.
+ Cung cấp thông tin và các điều kiện đảm bảo cho hoạt động nhóm. Nơi làm
việc của nhóm, bao nhiêu thời gian, kết quả cuối cùng, ai sẽ chỉ đạo nhóm,
tiến hành ra sao, nguồn vật tư, dụng cụ …
+ Dành thời gian để học sinh tự nghiên cứu mẫu vật, trao đổi thống nhất với
nhau, kiểm tra lại xem các em đã rõ nhiệm vụ chưa, hoặc các em có thắc mắc
gì nữa không.
c- Làm việc theo nhóm:
+ Bắt đầu làm việc theo nhóm: sau khi hoàn thành các bước trên GV yêu cầu
các em tiến hành làm việc theo nhóm. Các nhóm thảo luận nhiệm vụ dưới sự
điều khiển của nhóm trưởng. Thư kí ghi chép những ý kiến thảo luận, kết quả
thí nghiệm …

3- Thái độ: + Giáo dục ý thức bảo vệ thực vật, yêu thích thiên nhiên.
+ Có ý thức tinh thần cao trong học tập hợp tác nhóm.
II- ĐỒ DÙNG DẠY HỌC:
- GV: + Mẫu: cành xương rồng, cành mây, đậu hà lan(nếu có), cây hành có lá
xanh, củ dong ta, củ riềng,
+ Tranh: cây nắp ấm, cây bèo đất, cây đậu hà lan.
6
SKKN: Dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm trong môn sinh học lớp 6
+ Kẻ bảng tr
85
SGK vào giấy khổ lớn để trống nội dung và phiếu học
tập
+ Các tấm bìa có ghi đặc điểm, chức năng, tên lá biến dạng của một số
loại cây có trong bảng tr
85
- HS: + Chuẩn bị mẫu theo nhóm đã phân công
+ Kẻ bảng SGK tr
85
vào vở bài tập
III- PHƯƠNG PHÁP: Quan sát tìm tòi + hoạt động nhóm nhỏ
VI-HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC:
1- Bài cũ: ? Nêu đặc điểm bên ngoài của phiến lá? lá có chức năng gì?
( HS nêu được: phiến lá thường có hình bản dẹt, đa số lá có màu xanh, chức
năng chính tham gia quang hợp chế tạo chất hữu cơ. )
2- Bài mới: Dựa vào câu hỏi bài cũ đó bắt đầu vào bài mới.
- Vào bài: GV cho học sinh quan sát một lá bình thường, phiến lá thường
có hình bản dẹt, chức năng chính của lá là chế tạo chất dinh dưỡng cho cây.
Nhưng có một số loại cây do thực hiện chức năng khác nên lá có sự biến
dạng. Vậy có những loại lá biến dạng nào? bài học hôm nay ta sẽ đi tim
hiểu.

màu sắc.
? Vảy đó có chức năng gì đối với chồi
của thân rễ.
? Quan sát củ hành phần phình to
thành củ do bộ phận nào của lá biến
thành và có chức năng gì.
? Lấy một số ví dụ các cây có lá biến
dạng thành lá vảy.
- GV: treo tranh cây bèo đất, cây nắp
ấm cho HS quan sát, yêu cầu HS đọc
và ghi nhớ thông tin tr
83
.
? Em hãy mô tả đặc điểm và chức
năng lá của cây nắp ấm.
nhóm  thống nhất câu trả lời.
- Yêu cầu:
-HS: + Lá xương rồng có dạng gai
+ Làm giảm sự thoát hơi nước
-HS: + Đậu hà lan lá dạng tua cuốn
+ Lá mây dạng tay móc

+ Chúng đều giúp cây leo cao
- HS: lá của cây chanh leo.
- HS: + Lá dạng vảy màu nâu nhạt

+ Che chở và bảo vệ cho chồi
-HS: + Do bẹ lá phình to thành vảy
dày màu trắng.
+ chứa chất dự trữ.

biến dạng gắn vào bảng tr
85
.( Phần
này giáo viên chuẩn bị chu đáo ở nhà,
đặc biệt bảng và các tấm bìa).
- GV: + Cho các nhóm lên bốc thăm
câu hỏi của nhóm mình.
+ Cho 3 nhóm lên tham gia bốc
+ Có chức năng bắt và tiêu hoá
mồi.
- HS: Lá cây có nhiều lông tuyến,
những lông này tiết ra chất dính bắt
sâu bọ.
+ Có chức năng bắt và tiêu hoá mồi.
- HS: Nghe và ghi nhớ kiến thức.
Hình: Cơ quan bắt mồi cây rong li
- Đại diện nhóm trả lời câu hỏi. Nhóm
khác nhận xét bổ sung nếu cần.
- HS: Các nhóm đem bảng đã kẻ sẵn
ra hoàn thành (hoặc lam trên phiếu
học tập GV chuẩn bị và phát cho HS).
-HS: + Cử đại diện lên bốc thăm câu
hỏi của nhóm mình.
+ Nhận tấm bìa theo nội dung
câu hỏi của nhóm mình.
9
SKKN: Dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm trong môn sinh học lớp 6
thăm câu hỏi nội dung như 3 cột
trong bảng ( Đặc điểm, chức năng,
tên lá biến dạng ).

gai
2
Lá
đậu hà lan
Lá có dạng tua cuốn Giúp cây leo cao Tua cuốn
3 Lá cây mây Lá có dạng tay móc Giúp cây leo cao Tay móc
4 Củ dong ta Lá phủ trên thân rễ,
có dạng vảy mỏng,
màu nâu nhạt.
Che chở bảo vệ cho
chồi của thân rễ
Lá vảy
5 Củ hành
Bẹ lá phình to thành
vảy dày, màu trắng.
Chứa chất dự trữ
cho cây
Lá dự trữ
6 Cây bèo đất Trên lá có nhiều
lông, tuyến tiết chất
dính bắt sâu bọ.
Bắt và tiêu hóa sâu
bọ
Lá bắt mồi
7 Cây nắp ấm Gân lá phát triển
thành cái bình có nắp
đậy thành bình có
Bắt và tiêu hóa sâu
bọ chui vào bình.
Lá bắt mồi

+ Lá bình thường có màu xanh có
hình bản dẹt, lá biến dạng nó biến đổi
và có nhiều hình dạng khác nhau như:
lá gai, lá tua cuốn, tay móc….
- HS: một vài HS trả lời  lớp bổ
sung.
-HS: phát biểu rút ra kết luận
* Kết luận: Lá của một số loại cây
biến đổi hình thái thích hợp với chức
năng ở những điều kiện sống khác
nhau.
11
SKKN: Dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm trong môn sinh học lớp 6
- GV: Cho HS đọc kết luận chung * Kết luận chung: HS đọc kết luận
SGK trang 85.
3- Kiểm tra đánh giá:
- GV: qua bài học này em biết được những điều gì?
- GV: cho HS làm bài trắc nghiệm sau:
* chọn câu trả lời theo em là đúng nhất:
1- Biến dạng của lá có ý nghĩa đối với cây là:
a- Giúp cây leo cao
b- Giúp cây dự trữ chất hữu cơ.
c- Giúp cây thực hiện các chức năng khác ngoài quang hợp, phù hợp với môi
trường cây sống.
d- Giúp cây lấy được nhiều chất dinh dưỡng.
2- Những nhóm cây nào sau đây toàn cây có lá biến dạng:
a- Cây xương rồng, cây đậu hà lan, cây ngô.
b- Cây xương rồng, cây hành, cây khoai tây.
c- Cây bèo đất, cây su hào, cây bầu
d- Cây nắp ấm, cây hành, cây riềng.

HS
Loại giỏi Loại khá Loại TB Yếu - Kém
SL % SL % SL % SL %
6A 37 8 21,6 19 51,4 10 27 0 0
6B 37 10 27 22 59,5 5 13,5 0 0
C- KẾT LUẬN:
- Như vậy tổ chức dạy học sinh học theo hình thức hoạt động nhóm là
một trong những hình thức tốt để phát huy tính tích cực của học sinh. Với
hình thức này, HS được khuyến khích thảo luận và hợp tác với nhau, được
trao đổi, chia sẻ và có cơ hội sử dụng phương pháp, kiến thức và các kĩ năng
mà các em đã được lĩnh hội và rèn luyện. Bằng cách đó sẽ hấp dẫn, lôi cuốn
HS vào các hoạt động học tập, thu nhận kiến thức bằng chính khả năng của
13
SKKN: Dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm trong môn sinh học lớp 6
mình với sự giúp đỡ của GV. Với phương pháp này bản thân tôi đã áp dụng
vào bài giảng, bước đầu đã thành công trong giảng dạy và học sinh tiếp thu
kiến thức một cách dễ dàng, có hứng thú hơn trong học tập đặc biệt khi dạy
trong lớp có học sinh khá, giỏi thì việc tiếp thu kiến thức của các em nhanh
hơn, chủ động hơn, sáng tạo hơn. Qua đề tài này cũng đã đem ra được cách bố
trí một tiết dạy bằng hình thức hoạt động nhóm, cách bố trí nhóm và sinh hoạt
nhóm đối với học sinh và trình bày được phương hướng và trình tự của bài
dạy, mục 1 từ các câu hỏi SGK và câu hỏi mở rộng rút ra được các loại lá
biến dạng và khắc sâu kiến thức lá biến dạng cho các em qua trò chơi ghép
các mảnh bìa về đặc điểm, chức năng, nhận dạng các lá biến dạng, sang đến
mục 2 từ kiến thức trong bảng và hiểu biết thực tế học sinh rút ra được ý
nghĩa của lá biến dạng. Trong phạm vi đề tài này tôi chỉ áp dụng vào một bài
mà tôi đã áp dụng dạy thành công mong các đồng nghiêp tham khảo góp ý
kiến để áp dụng vào các bài khác trong quá trình giảng dạy./.
* kiến nghị đề xuất :
- Cần tăng cường công tác chuyên đề trong huyện để các giáo viên trao đổi

Năm học: 2007 - 2008
17