A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin cùng những khám phá
khoa học mới đây về quy luật khách quan của xã hội thì nhà nước xã hội chủ
nghĩa là kiểu nhà nước cuối cùng và ưu việt nhất trong lịch sử xã hội loài
người, nó phù hợp với quy luật vận động và phát triển của xã hội. Xây dựng
nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là quá trình tất yếu của sự nghiệp xây dựng
chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩ cộng sản. Dựa trên cơ sở kinh tế là quan hệ sản
xuất xã hội chủ nghĩa đặc trưng bằng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất thì
dân chủ là một trong nhiều thuộc tính thể hiện bản chất ưu việt, tiến bộ của
nhà nước xã hội chủ nghĩa, một nhà nước thực sự của dân, do dân, vì dân, tất
cả quyền lực thuộc về nhân dân; và vì dân chủ là mục tiêu, là nền tảng, là
quốc hiệu của Việt Nam: “Việt Nam dân chủ cộng hòa”. Do vậy tìm hiểu rõ
nguyên tắc dân chủ trong xây dựng pháp luật càng có ý nghĩa quan trọng đối
với công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay.
B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I. Dân chủ
1. Lý luận chung về nguyên tắc dân chủ
“Dân chủ” theo tiếng Hi Lạp cổ là từ ghép của cấu trúc từ gốc là:
demos nghĩa là nhân dân (danh từ); và Karatein, nghĩa là cai trị quản lí. Nếu
hiểu theo sát nghĩa sẽ là mệnh đề: nhân dân quản lí, cai trị. Các nhà chính trị
học đưa ra mệnh đề là: “Tất cả quyền lực thuộc về tay nhân dân”.
Dân chủ có thể được xem như là những giá trị văn minh của xã hội loài
người, là hình thức tổ chức nhà nước, thể chế nhà nước, phương thức thực
thi quyền lực của nhân dân – nhân dân là chủ, làm chủ quyền lực.
Dân chủ là bản chất của Nhà nước xã hội chủ nghĩa. Có đảm bảo
nguyên tắc dân chủ mới có thể phát huy trí tuệ và sức mạnh của tập thể, phát
huy tính chủ động và sáng tạo của nhân dân.
Dân chủ được thực hiện dưới hai hình thức cơ bản là dân chủ trực tiếp
và dân chủ đại diện:
• Dân chủ trực tiếp là hình thức dân chủ mà theo đó nhân dân bày tỏ
chính kiến của mình, trực tiếp quyết định những vấn đề của đời sống

từng cá nhân trong xã hội mà phải ủy quyền cho một số người thừa hành
nhằm đảm bảo trật tự, ổn định, an ninh và an sinh cho mọi cá nhân thành
viên và của toàn xã hội.
Để đảm bảo mối quan hệ tương tác đa chiều giữa chủ thể và khách thể
đó, thì pháp luật phải là phương tiện cơ bản quyết định sự đa chiều đó.
Trong khi các chủ thể quyền lực nhà nước có các công cụ định chế cưỡng
chế có hiệu lực tức thời lên khách thể, thì khách thể không có công cụ nào
khác hơn ngoài pháp luật tác độngtức thời lên Nhà nước. Nhưng pháp luật
phải là pháp luật dân chủ triệt để, thể hiện ý chí, nguyện vọng của nhân dân.
Điều đó nhằm mục đích khắc phục, tránh được sự lạm quyền; thao túng
quyền lực nhà nước, sử dụng pháp luật nhà nước như một công cụ đàn áp
cưỡng chế độc đoán, chuyên quyền của chủ nghĩa quyền lực.
2
II. Sự vận dụng nguyên tắc dân chủ trong xây dựng pháp luật ở Việt
Nam
Dân chủ xã hội chủ nghĩa được phát huy, cuộc vận động dân chủ hóa ở
nước ta trên nhiều lĩnh vực diễn ra trong xu hướng lành mạnh là chủ yếu, đã
thực sự là một động lực của phát triển, trong đó có vấn đề dân chủ hóa hoạt
động của bộ máy nhà nước, tiến tới xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa do dân, vì dân ngày càng vững mạnh.
1. Trong lĩnh vực chính trị
Công dân có quyền tham gia các công việc của Nhà nước, xuất phát từ
bản chất dân là chủ, việc tham gia của nhân dân trong quyết định những vấn
đề quan trọng của đất nước. người dân có quyền và được sử dụng một cách
đúng dắn về trưng cầu dân ý thì dân chủ sẽ được thực thi và là điều kiện để
nhân dân khiếu nại các quy định của cơ quan nhà nước ban hành văn bản trái
với quy định của pháp luật. Ngoài ra Hiến pháp năm 1992 quy định về việc
thực hiện dân chủ trực tiếp thông qua các hình thức quyền bãi nhiệm đại
biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân, không làm tròn trách nhiệm, xứng đáng
với lòng tin của nhân dân. Quy định của Hiến pháp phản ánh địa vị làm chủ

2. Trong lĩnh vực kinh tế
Dân chủ trong kinh tế là cơ sở để thực hiện phát huy dân chủ trong
chính trị, văn hóa, tinh thần và trong đời sống xã hội nói chung. Tư tưởng về
giải phóng sức sản xuất và giải phóng tinh thần trong đường lối đổi mới của
Đảng đã đi vào cuộc sống và tạo nên sinh khí mới cho đời sống xã hội, trước
hết là trong hoạt động kinh tế. Nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần đã
phát triển năng động và đa dạng, nhanh chóng đem lại nhiều hiệu quả và lợi
ích cho người sản xuất kinh doanh và người tiêu dùng cho lợi ích cá nhân và
lợi ích chung cho toàn dân tộc.
Đảng ta đã có chủ trương gắn quyền sở hữu với quyền sở hữu tư liệu sản
xuất của người lao độn, chủ trương đa dạng hóa hình thức sở hữu trên cơ sở
giữ vững vai trò chủ đạo kinh tế quốc doanh thuộc sở hữu Nhà nước. Đồng
thời Đảng ta có vai trò tích cực của kinh tế tập thể, hợp tác tạo điều kiện cho
kinh tế tư nhân được phát triển.
Đó là những biểu hiện tích cực của dân chủ trong kinh tế. Về mặt quản lí
Nhà nước, trong những năm qua, Nhà nước đã thể chế hóa dân chủ trong
kinh tế bằng những văn bản pháp luật, đã xác lập cơ chế quản lí mới, khắc
phục triệt để cơ chế hành chính quan liêu và bao cấp trước đây, chuyển sang
cơ chế thị trường, Nhà nước đã có những chính sách kịp thời để bảo hộ
quyền sở hữu hợp pháp của kinh tế tư nhân, đảm bảo quyền sử dụng ruộng
đất lâu dài của hộ nông dân. Cùng với nó là các chính sách về giá, về thuế,
áp dụng chế độ hợp đồng lao động, cải cách chế độ tiền lương, mở rộng
quyền tự chủ sản xuất kinh doanh cho các cơ sở, các chủ thể kinh tế, có các
chính sách khuyến khích sản xuất như vay vốn đầu tư với lãi suất thấp
khuyến khích sản xuất và tiêu dùng các loại sản phẩm hàng hóa trong nước,
phục hồi và phát triển các ngành nghề truyền thống có giá trị xuất khẩu như
ngành mây tre đan, gốm sứ… đã có tác dụng vô cùng to lớn đối với việc
4
khai thác mọi tiềm năng sản xuất, giải quyết việc làm cho người lao động,
đặc biệt ưu điểm của nó là không đòi hỏi trình độ kĩ thuật công nghệ cao và

là việc thi hành luật chưa nghiêm; tổ chức hoạt động của bộ máy Nhà nước
còn kém hiệu lực và hiệu quả. Đây là một khuyết điểm lớn. Đó là việc phân
định trách nhiệm và quyền hạn, quan hệ phân công và phối hợp giữa các cơ
quan Nhà nước có những trường hợp chưa thật rõ ràng; tệ nạn quan liêu
5
tham nhũng vẫn lan tràn, hiệu quả đấu tranh khắc phục còn thấp; đội ngũ cán
bộ, công chức Nhà nước tuy có tiến bộ trưởng thành nhưng vẫn chưa ngang
tầm với nhiệm vụ. Chính vì vậy Đảng và Nhà nước ta phải có những biện
pháp nâng cao nguyên tắc dân chủ trong xây dựng pháp luật:
• Trước hết phải ban hành Luật về Giám sát của nhân dân đối với việc
thực thi quyền lực nhà nước, vì pháp luật là cơ sở, điều kiện để nhân
dân thực hiện quyền giám sát của mình.
• Chúng ta cần phải xây dựng Nhà nước pháp quyền với sức mạnh tối
cao của pháp luật, bảo đảm cho Nhà nước thực sự là nhà nước của
dân, do dân và vì dân, đảm bảo thực hiện đúng đắn đường lối chính trị
của Đảng cộng sản lãnh đạo và được thể chế hóa. Dân chủ trong Đảng
phải gắn với dân chủ trong xã hội sẽ tạo ra sự đồng thuận, ý Đảng
lòng dân sẽ là dân chủ có lãnh đạo đúng đắn, không ai làm thay ai đó
chính là cội nguồn sức mạnh cho dân tộc, là sự sống còn của Đảng.
• Cần phải sửa đổi bổ sung, điều chỉnh Luật khiếu nại tố cáo phù hợp
với thực tiễn, hợp lí và khoa học hơn.
• Đổi mớ nâng cao hoạt động của cơ quan tòa án trong việc giải quyết
các khiếu kiện vụ án hành chính của cơ quan, tổ chức và công dân.
• Tiếp tục đổi mới hệ thống chính trị theo yêu cầu dân chủ hóa đảm bảo
vai trò và nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng, phát huy hiệu lực
quản lí nhà nước.
• Đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ công chức, viên chức nhà nước chuyên
nghiệp và chuyên môn thành thạo nghiệp vụ, am hiểu pháp luật, có
thái độ tận tụy và khả năng sáng tạo trong những nhiệm vụ được giao
phó, giữ nghiêm kỉ luật và quy chế công chức trong khi thi hành công
7
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. “Dân chủ và giám sát xã hội đối với việc thực hiện quyền lực Nhà
nước ở nước ta hiện nay”, tác giả Nguyễn Mạnh Bình, Tạp chí Nhà
nước và pháp luật, số 252 (4 – 2009).
2. Sự vận dụng nguyên tắc tập trung dân chủ trong hoạt động quản lí của
Nhà nước, tác giả Nguyễn Tiến Phồn, nhà xuất bản Khoa học xã hội,
năm 1994.
3. Dân chủ và pháp luật dân chủ (Ngô Huy Cương, NXB Tư pháp,
9/2006).
4. Hướng dẫn ôn tập môn học lý luận nhà nước và pháp luật (Nguyễn
Thị Hồi, NXB Tư pháp, 2010)
5. Giáo trình lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Khoa Luật –
ĐHQG Hà Nội, 2008).
8