MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
1. Ý nghĩa của đề tài 3
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7
3. Giới hạn vấn đề nghiên cứu 7
4. Phương pháp nghiên cứu 8
5. Đóng góp mới của luận án 10
6. Cấu trúc của luận án 11
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 12
1.1. Về thể loại tiểu thuyết hiện đại trong văn học Lào ………… 12
1.1.1. Lí luận về tiểu thuyết……………………………………………… 12
1.1.2. Tiểu thuyết hiện đại Lào và những đặc trưng cơ bản của thể loại 18
1.2. Nghiên cứu tiểu thuyết của Suvănthon …………………………… 33
1.2.1. Nghiên cứu tiểu thuyết của Suvănthon ở Lào………… 33
1.2.2. Nghiên cứu tiểu thuyết của Suvăthon ở Việt Nam …………… 36
1.2.3. Nghiên cứu tiểu thuyết của Suvănthon ở một số nước trên thế giới 44
CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC NHÂN VẬT
VÀ SỰ KIỆN TRONG TIỂU THUYẾT CỦA SUVĂNTHON 46
2.1. Đặc trưng nghệ thuật tổ chức nhân vật 46
2.1.1. Phân tuyến nhân vật theo lí tưởng xã hội 47
2.1.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật người anh hùng – chiến sĩ 54
2.1.2.1. Huyền thoại hóa khả năng phi thường của nhân vật 56
2.1.2.2. Lí tưởng hóa vẻ đẹp ngoại hình và phẩm chất của nhân vật 62
2.1.2.3. Đặt nhân vật trong nhiều mối quan hệ đa chiều …. 66
2.2. Đặc trưng nghệ thuật tổ chức sự kiện 70
2.2.1. Kết cấu sự kiện theo biến cố lịch sử 72
2.2.2. Kết cấu sự kiện theo trật tự tuyến tính 76
2.2.3. Bút pháp nghệ thuât tổ chức sự kiện 80
2.3. Tiểu kết ……………………………………………………………… 82
CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG KHÔNG GIAN, THỜI GIAN NGHỆ
THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA SUVĂNTHON 84

nhiều mối quan hệ với nhau trong lịch sử. Song quan hệ đặc biệt Việt Nam –
Lào chỉ có ở thời kì chống Pháp, chống Mỹ và thời kì đương đại sau khi cả
hai nước hoàn toàn được giải phóng, tiến lên xây dựng cuộc sống mới trong
hòa bình. Quan hệ đặc biệt Việt Nam – Lào ra đời trên cơ sở hai nước có cùng
một cảnh ngộ, cùng kẻ thù chung, cùng một mục tiêu đấu tranh giải phóng
dân tộc vì hòa bình, độc lập và toàn vẹn lãnh thổ. Quan hệ Việt Nam – Lào
được bắt đầu từ khi Đảng Cộng sản Đông Dương ra đời và dần dần tình đoàn
kết chiến đấu đặc biệt giữa hai dân tộc Việt Nam – Lào được phổ biến, lan
rộng, thấm sâu vào ý thức cách mạng của nhân dân hai nước. Tình hữu nghị
đặc biệt và sự hợp tác toàn diện Việt Nam – Lào được phản ánh trong văn học
rất đậm nét, để lại một dấu ấn khó quên trong tình cảm của nhân dân hai
nước. Tuy vậy, nghiên cứu văn học Lào, nhất là văn học hiện đại Lào ở Việt
Nam và ở các nước khác trên thế giới hãy còn ít ỏi. Diện mạo văn học hiện
đại Lào chưa được các nhà khoa học Việt Nam đi sâu nghiên cứu, giới thiệu,
đặc biệt là còn vắng bóng nhiều chuyên khảo về tác giả, tác phẩm, các khuynh
hướng, trào lưu văn học của thời kì hiện đại. Từ thực tế đó của ngành nghiên
cứu văn học ở Việt Nam, chúng tôi mạnh dạn chọn các sáng tác tiểu thuyết
của Suvănthon Bupphanuvông để nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ những bình
diện lí luận tiểu thuyết, những đặc trưng nghệ thuật viết tiểu thuyết của
Suvănthon, góp phần nhận diện rõ hơn nền văn xuôi hiện đại cách mạng Lào.
1.2. Tiểu thuyết hiện đại Lào chính thức ra đời năm 1968 với tác phẩm
đầu tay – Sỉ nọi (Bé Sỉ) – của nhà nhà văn Khămliêng Phônsêna. Có thể nói,
Khămliêng Phônsêna là nhà văn có vai trò đặt nền móng cho sự ra đời của thể
loại tiểu thuyết ở Lào. Tuy vậy, người có vai trò trong việc xây dựng và phát
triển nền tiểu thuyết hiện đại Lào lại chính là nhà văn Suvănthon. Ông là một
cây bút viết khá sung sức, liên tục và thành công.
3
Suvănthon Bupphanuvông sinh ngày 13 tháng 4 năm 1925, tại huyện
Sêpôn, tỉnh Sạvẳnnạkhệt, trong một gia đình khá giả. Từ bé đã được chăm sóc
và thừa hưởng một nền giáo dục khá tốt từ gia đình. Suvănthon chịu ảnh

đường tự học chứ không phải là các giảng đường” [dẫn theo 19, tr.75]
Sự nghiệp sáng tác của Suvănthon bắt đầu từ thời kì chống Pháp với thể
loại có tính chất thử bút là thơ. Bài thơ đầu tiên của ông là bài “Đất nước
Lào”. Đây là một bài thơ giống như một diễn ca lịch sử, mô tả quá trình hình
thành, đấu tranh và phát triển của dân tộc.
Những năm đầu thời kì chống Mỹ, nhà văn viết nhiều truyện ngắn với
nhiều đề tài khác nhau như đề tài người phụ nữ tham gia kháng chiến (Y tá,
Một quả mìn, Những lời hứa hẹn không quên …), đề tài về sự thức tỉnh của
binh sĩ Ngụy trở về với chính nghĩa (Về với mẹ, Anh em gặp lại nhau, Xin đầu
hàng, Trở về với chính nghĩa…). Những truyện ngắn này, sau này được in
trong tập Đất nước chúng ta (3 quyển); nội dung các truyện tuy chưa đạt đến
những giá trị nội dung và nghệ thuật của thể loại truyện, kí thực sự, nhưng đó
chính là những phôi thai đầu tiên, chuẩn bị cho sự ra đời của thể loại truyện,
kí sau này.
Năm 1972, nhà văn bắt đầu thử bút và thành công ở thể loại tiểu thuyết.
Hồi tưởng lại (tập một) là cuốn tiểu thuyết đầu tay của nhà văn Suvănthon
được xuất bản năm 1972, đến năm 1974 xuất bản tập hai và đổi tên thành Hại
nhân nhân hại. Đây là bộ tiểu thuyết sự kiện, cốt truyện được triển khai từ
những biến cố lịch sử có thật và dựa vào cuộc đời của nhiều nhân vật lịch sử.
Từ năm 1975, nhà văn cho ra đời liên tiếp nhiều bộ tiểu thuyết dài tập
với nội dung và giá trị nghệ thuật cao, đánh dấu một bước tiến mới trong cuộc
đời sáng tác của ông. Với hai bộ tiểu thuyết Hai chị em (Tập 1: 1975, Tập 2:
5
1976, Tập 3: 1977) và tiểu thuyết Tiểu đoàn Hai (Tập 1,2: 1977, Tập 3: 1980,
Tập 4: 1983) Suvănthon trở thành tiểu thuyết gia lớn nhất ở Lào.
Viết về đề tài “Chiến tranh cách mạng”, từ năm 1982 đến năm 1987, nhà
văn còn xuất bản bộ tiểu thuyết hai tập Hai bên bờ sông. Tác phẩm tái hiện lại
bức tranh hiện thực Lào những năm cuối cùng của cuộc kháng chiến chống
Mỹ.
Ngoài ra, tác giả cũng thử bút ở đề tài “Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã

tiểu thuyết hiện đại, một thể loại vẫn đang trong quá trình phát triển phong
phú.
2.2. Trên cơ sở lí thuyết về thể loại tiểu thuyết hiện đại, luận án có nhiệm vụ
phân tích, đánh giá các sáng tác tiểu thuyết của Suvănthon trên các bình diện
khác nhau của thi pháp tiểu thuyết. Từ đó hệ thống hóa các đặc điểm làm nên
phong cách, sắc thái tiểu thuyết của Suvănthon.
3. Giới hạn vấn đề nghiên cứu
3.1. Phạm vi văn bản
Trong tổng số năm bộ tiểu thuyết của nhà văn Suvănthon
Bupphanuvông bao gồm: Hồi tưởng lại (2 tập: Tập 1 xuất bản năm 1972 và
Tập 2 xuất bản năm 1974), Hai chị em (Tập 1: 1975, Tập 2: 1976, Tập 3:
1977), Tiểu đoàn Hai (Tập 1,2: 1977, Tập 3: 1980, Tập 4: 1983), Hai bên bờ
sông (Tập 1: 1982, Tập 2: 1987), Người con gái của Đảng (Tập 1: 1982, Tập
2: 1984), đã có hai bộ tiểu thuyết được dịch ra tiếng Việt gồm: Tiểu thuyết
Hai chị em do Lê Ngọ dịch năm 1978, Lý Khắc Cung hiệu đính năm 1997,
Nhà xuất bản Phụ nữ; tiểu thuyết Tiểu đoàn Hai do Hùng Phi dịch năm 1984,
Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân. Chúng tôi trực tiếp khảo sát các tác phẩm
đó trên cả hai thứ tiếng (tiếng Việt và tiếng Lào).
Ngoài ra, chúng tôi cũng khảo sát thêm một số cuốn tiểu thuyết bằng
tiếng Lào của các nhà văn khác như: tiểu thuyết Sỉ nọi (Bé Sỉ) xuất bản năm
1968 của nhà văn Khămliêng Phônsêna, tiểu thuyết Con đường sống xuất bản
7
năm 1970 của nhà văn Chănthi Đưởnsavẳn, tiểu thuyết Bão táp cuộc đời xuất
bản năm 1979 của nhà văn Đao Nửa, tiểu thuyết Tình yêu xuất bản năm 1981
của nhà văn Khămliêng Phônsêna và tiểu thuyết Vượt ngục xuất bản năm
1982 của nhà văn Thoongsợp … để so sánh và đối chiếu với các tiểu thuyết
của Suvănthon.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết của Suvănthon được biểu hiện trên
nhiều bình diện khác nhau. Luận án tập trung nghiên cứu ở ba bình diện chủ

việc tìm hiểu cách phân tuyến nhân vật của Suvănthon trong tiểu thuyết, từ đó
có thể thấy được nét đặc trưng trong nghệ thuật tổ chức nhân vật của nhà văn.
Ngoài ra, phương pháp loại hình còn được vận dụng khi khảo sát các loại hình
không – thời gian nghệ thuật, các cấp độ trần thuật, các tín hiệu ngôn ngữ
trong tiểu thuyết của ông.
- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Phương pháp này được sử dụng khi
triển khai nghiên cứu về các vấn đề thuộc phạm trù đặc trưng thể loại tiểu
thuyết. Bằng phương pháp liên ngành, chúng tôi nghiên cứu các vấn đề của
tiểu thuyết Suvănthon trong mối liên hệ với các yếu tố thuộc phạm trù lịch sử,
văn hóa, ngôn ngữ để thấy được nét đặc trưng khu biệt trong tiểu thuyết hiện
đại Lào nói chung và tiểu thuyết của Suvănthon nói riêng trên các phương
diện: nhân vật, sự kiện, thời gian, không gian, ngôn ngữ. Đây cũng là một
phương pháp nghiên cứu góp phần thể hiện được mối quan hệ giữa văn học,
văn hóa, ngôn ngữ và lịch sử.
- Phương pháp so sánh: Phương pháp so sánh được sử dụng khi nghiên cứu
những đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết của Suvănthon trong mối liên hệ với
sáng tác tiểu thuyết của một số nhà văn khác cùng thời ở Lào. Trên cơ sở
những tương đồng và khác biệt, chỉ ra những đặc điểm riêng của tiểu thuyết
Suvănthon và rút ra những đặc điểm mang tính phổ quát của tiểu thuyết Lào.
9
- Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các phương pháp và thao tác khác như:
Phân tích, tổng hợp … nhằm làm rõ và minh xác luận điểm nghiên cứu.
5. Đóng góp mới của luận án
5.1. Nếu những công trình nghiên cứu trước đây đi vào khảo sát diện mạo
chung của văn xuôi hiện đại Lào hoặc một khía cạnh nghệ thuật trong tiểu
thuyết của nhà văn Lào Suvănthon Bupphanuvông, thì luận án là công trình
đầu tiên nghiên cứu chuyên sâu về đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết của nhà
văn.
5.2. Luận án là công trình đầu tiên đưa ra những khái quát lí luận về đặc trưng
nghệ thuật tổ chức nhân vật và sự kiện, đặc trưng không gian và thời gian

trong tiểu thuyết của Suvănthon
CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
11
Trong kho tàng nghiên cứu lí luận văn học Đông – Tây, vấn đề đặc
trưng nghệ thuật tiểu thuyết vốn đã được đặt ra từ rất lâu và được nghiên cứu
ở nhiều cấp độ khác nhau với nhiều thành tựu to lớn. Tuy vậy, việc tìm hiểu
đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn Suvănthon trong nền tiểu thuyết
hiện đại Lào lại là một vấn đề còn khá mới mẻ.
Để việc tiếp cận, nhận thức, và làm sáng rõ những đặc trưng nghệ thuật
trong tiểu thuyết của nhà văn Lào Suvănthon Bupphanuvông, ngoài việc khảo
sát các sáng tác tiểu thuyết của ông thì điều cần thiết và quan trọng là phải
nắm được những vấn đề lí luận và thực tiễn liên quan đến đề tài nghiên cứu.
Trong chương Tổng quan này, chúng tôi đặt ra và giải quyết hai vấn đề cơ
bản: 1/ Đề tài nghiên cứu từng được nghiên cứu ở những cấp độ nào? (thực
tiễn) và 2/ Có những vấn đề nào liên quan đến đề tài nghiên cứu? (lí luận).
Vấn đề thứ nhất thực chất là vấn đề thực tiễn nghiên cứu được thực hiện qua
việc khảo sát tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước. Vấn đề thứ hai
đề cập đến các vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài nghiên cứu. Việc đặt ra
và giải quyết những vấn đề này, mục đích là làm cơ sở cho việc lựa chọn và
khảo sát các bình diện nghệ thuật làm nên đặc trưng trong phong cách tiểu
thuyết của nhà văn Suvănthon được nghiên cứu cụ thể ở các chương sau.
1.1. Về thể loại tiểu thuyết hiện đại trong văn học Lào
1.1.1. Lí luận về tiểu thuyết
Tiểu thuyết là một thể loại còn uyển chuyển, mềm dẻo và dường như
không bị đóng khung trong những quy phạm chật hẹp như một số thể loại
khác. Khái niệm tiểu thuyết hình thành dần trong quá trình phát triển của thể
loại, nó được phân biệt với sử thi cổ đại, tình ca, anh hùng ca trung cổ, châm
biếm trào phúng Tiểu thuyết luôn tìm cho mình những hình thức mới, nếu
đưa ra những giới hạn, những định nghĩa thì có nghĩa là sẽ xuất hiện những

dạng về màu sắc thẩm mĩ; 4/ bản chất tổng hợp. Mặc dù mỗi nhà nghiên cứu,
13
xuất phát từ những mục đích khác nhau đã khảo sát tiểu thuyết ở những đặc
trưng khác nhau, tuy nhiên, đối với những đặc trưng thẩm mĩ mang tính đặc
thù của thể loại, chúng ta vẫn có thể tìm thấy những mối tương quan nhất định
từ những quan điểm riêng ấy. Căn cứ vào mục đích nghiên cứu của đề tài,
chúng tôi tập trung khái quát sáu đặc trưng thẩm mĩ của tiểu thuyết như sau:
1. Trong mối tương quan với các thể loại khác, tiểu thuyết nổi bật lên ở
khả năng phản ánh “cuộc sống toàn diện, phong phú và nhiều mặt” [39,
tr.575] theo hướng tiếp xúc “gần gũi nhất với cuộc sống” [39, tr.575]. Xác
định nguồn gốc của tiểu thuyết, Bakhtin cho rằng: “Tiểu thuyết ngay từ đầu
đã được xây dựng không phải trong hình tượng xa cách của quá khứ tuyệt đối,
mà ở khu vực tiếp xúc trực tiếp với cái hiện tại không hoàn thành ấy” [90,
tr.83]. Christian Salmon trong cuộc trò chuyện với Milan Kundera về Nghệ
thuật tiểu thuyết đã khẳng định : “Tiểu thuyết không phải là một lời tự thú của
tác giả mà là một cuộc thăm dò cuộc sống con người trong cái thế giới đã trở
thành cạm bẫy” [86, tr.13]. Là một thể loại lớn tiêu biểu cho phương thức tự
sự, tiểu thuyết có khả năng bao quát lớn về chiều rộng của không gian cũng
như chiều dài của thời gian. Sự phá vỡ giới hạn này là một ưu thế đặc biệt của
tiểu thuyết tạo điều kiện để các nhà văn mở rộng đến mức tối đa tầm vóc hiện
thực trong tác phẩm của mình. Nhiều tác phẩm tiểu thuyết được coi là những
pho “bách khoa toàn thư” về đời sống xã hội. Chúng ta có thể tìm thấy ở đó
những vấn đề triết học, văn nghệ, chính trị, quân sự, kinh tế, đạo đức mà nhân
loại hằng quan tâm, sự hình thành tính cách của một con người, những nét
tinh tế, phức tạp của tâm hồn, tấn bi kịch của một cá nhân, bức tranh có quy
mô sử thi của một xã hội rộng lớn, hình ảnh đầy màu sắc rực rỡ của thiên
nhiên đất nước “Nếu nói rằng, văn học chính là cuộc đời thì điều ấy có lẽ
phù hợp nhất đối với tiểu thuyết” [43, tr.190]. Tuy nhiên, một nhà sử học có
thể ghi chép lại những sự kiện đã xảy ra còn sự kiện trong tiểu thuyết hoàn
toàn không phải là một hiện thực nguyên vẹn. Milan Kundera nói: “Tiểu

4. Nếu nhân vật trong truyện ngắn chỉ được miêu tả thông qua một “lát
cắt” về số phận, thì nhân vật trong tiểu thuyết được nhà văn “đi đến tận cùng
cục diện hiện sinh của anh ta” [86, tr.18] mà theo Heidegger, đặc trưng của sự
sinh tồn đó là “tồn tại – trong – thế giới” [dẫn theo 86, tr.18]. Có nghĩa là,
nhân vật luôn được miêu tả trong những hoàn cảnh cụ thể, nhà văn không
tách nó ra khỏi hoàn cảnh một cách nhân tạo, không cô lập nó cũng như
không cường điệu sức mạnh của nó. Nó miêu tả nhân vật như một con người
đang trưởng thành, biến đổi và do đời dạy bảo. Khuôn khổ rộng lớn của tiểu
thuyết với sự bao la, vô tận của thời gian, không gian cho phép người viết tiểu
thuyết khai thác nhân vật một cách “toàn diện, tỉ mỉ theo từng bước thăng
trầm của số phận” [43, tr.192]. Đặc trưng của thể loại không chỉ thuận lợi cho
việc nhà văn đưa một khối lượng lớn nhân vật vào tác phẩm mà còn tạo điều
kiện để nhà văn đi sâu mô tả những nếm trải của số phận. Vì vậy, khác với
nhân vật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật truyện trung cổ, thường là nhân vật
hành động, nhân vật tiểu thuyết là “con người nếm trải” [79, tr.392]. Nhân vật
tiểu thuyết cũng hành động và trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, nhân
vật còn tích cực tham gia cải tạo môi trường nhưng khi hành động nhân vật
tiểu thuyết “lãnh đủ” mọi tác động của đời. Tính cách nhân vật có một sự phát
triển tự thân như là trong cuộc đời thật, nhưng “nhân vật không phải là sự mô
phỏng một con người sống thật. Đó là một con người tưởng tượng. Một cái tôi
thử nghiệm” [86, tr.17]. Do đó, “một trong những đề tài cơ bản có tính nội tại
của tiểu thuyết chính là đề tài nhân vật không tương hợp với số phận và vị thế
của nó. Con người hoặc cao lớn hơn thân phận mình, hoặc nhỏ bé hơn tính
người của mình. Nó không thể hoàn toàn rốt cuộc chỉ là một viên chức, một
địa chủ, một lái buôn, một vị hôn thê, một kẻ cả ghen, một người cha ” [90,
tr.80].
5. Về kết cấu tác phẩm. Nếu trong truyện ngắn, truyện vừa, mọi yếu tố
tác phẩm được tổ chức sát với sự vận động của cốt truyện và tính cách, hầu
16
như không có gì “thừa”, thì tiểu thuyết hoàn toàn ngược lại. Nó chứa bao

hương thơm và sắc nắng của bốn mùa, tiểu thuyết thế kỷ XIX và XX đã trở
nên giàu có và phong phú vì biết tổng hợp vào bản thân mình những đối
tượng và biện pháp miêu tả của nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau” [dẫn
theo 39, tr.606]. Đỗ Đức Hiểu cũng có lời nhận xét khá sinh động: “Tiểu
thuyết là thể loại sinh sau đẻ muộn. Vì vậy, nó tiếp thu những cái tốt của các
thể loại đã có (anh hùng ca, thơ, kịch ), sáng tạo thêm những yếu tố mới
Như một “đứa con lai”, nó đẹp, nó khỏe, nó đầy sức sống” [54, tr.18]. Tiểu
thuyết bao giờ cũng hướng tới sự đa dạng, muôn màu, là “một bản giao
hưởng” trong khi truyện ngắn chỉ là “một khúc solo”. Nhiều thiên tài nghệ
thuật đã định hình phong cách từ khả năng tổng hợp này của thể loại và do đó
cũng có nhiều loại tiểu thuyết khác nhau, trường hợp nhà văn Lào Suvănthon
Bupphanuvông với chất sử thi trong tiểu thuyết của ông là một minh chứng
cho đặc trưng này của tiểu thuyết.
Có thể thấy rằng, trong lịch sử thể loại, tiểu thuyết đã được nhận thức
từ nhiều góc độ khác nhau. Những nhận thức đó đã phản ánh được trình độ
phát triển nhất định của bản thân tiểu thuyết. Và mặt khác, những nhận thức
đồng thời cũng là những quan niệm về tiểu thuyết ấy, lại chế ước, tác động trở
lại đến sự phát triển của tiểu thuyết tạo nên những đặc trưng của thể loại.
1.1.2. Tiểu thuyết hiện đại Lào và những đặc trưng cơ bản của thể loại
Tiểu thuyết hiện đại Lào ra đời xuất phát từ nhu cầu tự thân, nội tại, từ
nhu cầu phản ánh cuộc đấu tranh giải phóng của dân tộc, hoàn toàn chưa được
chuẩn bị trước về mặt lí thuyết.
Mặc dù, vào đầu những năm 60 của thế kỉ XX, những tiền đề lí luận văn
học nghệ thuật Mác – Lênin bắt đầu được phổ biến trong vùng giải phóng,
nhưng chỉ trong một chừng mực nhất định, các nội dung của khái niệm chưa
được giải thích sâu, còn đơn giản và sơ lược.
18
Từ sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954 về Đông Dương được ký kết, lực
lượng cách mạng Lào tập trung ở hai tỉnh Sầm Nưa và Phông Sa Lì, tựa lưng
vào miền Bắc Việt Nam và Trung quốc, văn học Lào bắt đầu có điều kiện

(1972), Suvănthon Bupphanuvông xuất bản tập một tiểu thuyết Hồi tưởng lại
rồi tập hai vào năm 1974. Cũng trong năm 1974, nhà văn Khămliêng cho ra
đời tập hai tiểu thuyết Sỉ nọi với tên gọi Mười bảy năm sau. Đó là những cuốn
tiểu thuyết viết trong chiến tranh, khẳng định sự ra đời thực sự của nền tiểu
thuyết Lào hiện đại.
Từ sau ngày đất nước giải phóng năm 1975, Suvănthon Bupphanuvông
cho ra đời hàng loạt bộ tiểu thuyết dài tập đã được tác giả thai nghén và bắt
tay viết từ trong chiến tranh như: Hai chị em, Tiểu đoàn Hai, Hai bên bờ
sông, Người con gái của Đảng. Ngoài ra, còn có tiểu thuyết Bão táp cuộc đời
của Đao Nửa (1979), tiểu thuyết Tình yêu của Khămliêng Phônsêna (1981),
tiểu thuyết Vượt ngục của Thoongsợp (1982) So với giai đoạn trước 1975,
tiểu thuyết giai đoạn sau 1975 có những bước tiến mới không chỉ về số lượng
mà còn về quy mô và chất lượng tác phẩm. Từ sau năm 1990 đến nay, tiểu
thuyết Lào có xu hướng suy giảm, một số tiểu thuyết gia đã thành danh cũng
không tiếp tục sáng tác, nhưng nhiều bộ tiểu thuyết gắn với tên tuổi của một
số nhà văn Lào như Khămliêng Phônsêna, Suvănthon Bupphanuvông,
Chănthi Đưởnsạvẳn vẫn khẳng định được vị trí của nó trong tiến trình xây
dựng và phát triển nền tiểu thuyết Lào hiện đại.
Như vậy, không thể so với nền tiểu thuyết thế giới, chỉ so với khu vực
Đông Nam Á thì tiểu thuyết hiện đại Lào có lẽ ra đời muộn nhất trong khu
vực. Và điều đặc biệt, tiểu thuyết hiện đại Lào ra đời không gắn liền với sự ra
đời của lí luận và quan niệm về tiểu thuyết như trong các nền văn học khác.
Hiện thực cuộc kháng chiến chống Mỹ sôi động đã không chờ đợi những
quan niệm về tiểu thuyết ở Lào. Các sáng tác tiểu thuyết lần lượt ra đời ở Lào
20
trong hai thập kỷ 70, 80 của thế kỷ XX là sự thể nghiệm của các cây bút từng
sống, học tập và tiếp thu các quan điểm lí luận về thể loại ở Việt Nam, ở
Pháp, ở Nga. Thời điểm này, ở Việt Nam, lí luận tiểu thuyết được đặt ra “để
giải quyết các vấn đề phục vụ cho nhu cầu đẩy mạnh sáng tác và tiếp nhận
tiểu thuyết theo mục tiêu của cách mạng giải phóng dân tộc, thống nhất đất

trước năm 1975 chỉ dừng lại phản ánh một sự kiện lịch sử tiêu biểu, một số
phận xã hội điển hình, thì tiểu thuyết sau 1975 có quy mô phản ánh rộng lớn
hơn, cùng một lúc, tác phẩm phản ánh nhiều sự kiện lịch sử trọng đại trong
thời gian và không gian rộng lớn, kéo dài với nhiều số phận, cảnh đời đan
xen. Tác phẩm do đó cùng một lúc phản ánh nhiều đề tài; nhiều chủ đề, tư
tưởng hàm chứa trong một chỉnh thể nghệ thuật nhất định.
Tuy nhiên, khi khai thác những mảng hiện thực của đời sống, tiểu
thuyết Lào vẫn dựa chủ yếu vào các quan niệm truyền thống. Cái triết lí dân
gian thiện thắng ác, hiền gặp lành … đối với các hiện tượng đời sống trong sự
đối sánh, tương phản, đã hạn chế quá trình nhận thức, phản ánh hiện thực.
Hiện thực được nhận thức, phản ánh còn đơn giản, chưa thấy được sự đa dạng
phức tạp muôn hình muôn vẻ của nó.
Về phương diện kết cấu tác phẩm, người dân Lào thường có thói quen
thích nhập tâm văn nói hơn văn viết. Vả lại, với hệ tư tưởng đạo Phật, sống
ngay thẳng, thật thà, hòa đồng bác ái nên lối kể chuyện quanh co phức tạp,
đảo lộn thời gian, miêu tả nhân vật ở chiều sâu nội tâm thường chưa hợp với
số đông độc giả. Bởi vậy, thời gian trong tiểu thuyết Lào thường là thời gian
vật lí đơn chiều, kiểu kết cấu thời gian tâm lí đa chiều vẫn còn mới mẻ. Hầu
hết các tiểu thuyết Lào đều có một kết thúc viên mãn theo kiểu kết thúc của
các truyện cổ dân gian (thường là thiện thắng ác, chính thắng tà, li tán sẽ đoàn
tụ…)
22
Nhiều tiểu thuyết Lào không tạo được một kết cấu chặt chẽ, bởi cốt
truyện lỏng lẻo, yếu tố ngẫu nhiên, bàn tay sắp đặt của tác giả xuất hiện can
thiệp quá nhiều vào quá trình phát triển cốt truyện. Tiểu thuyết Sỉ nọi của nhà
văn Khămliêng mặc dù có nhiều thành công trong xây dựng tính cách nhân
vật, miêu tả hoàn cảnh điển hình nhưng cốt truyện có nhiều đoạn bình luận
ngoại đề, lộ rõ thái độ thiếu khách quan của người kể chuyện.
Tuy nhiên, từ sau năm 1975, tiểu thuyết Lào bắt đầu có kết cấu chặt chẽ
hơn, quy mô hơn, một số tác phẩm đã xây dựng được một cốt truyện kết hợp

(9ko) kèm theo tên cúng cơm. Người Lào đi tu tu xong lấy danh sư là Xiêng,
tu thành sư gọi là Xabemon, mãn tu lấy danh là Thít, đã thành sư khi mãn tu
lấy danh tu là Chan. Họ là những người đã qua một thời gian đi tu ở chùa,
được học văn hóa, đạo đức, họ hiểu biết, gương mẫu, giàu lòng nhân ái, là chỗ
dựa tinh thần cho bà con dân bản. “Khôn đíp” (người sống) là những người
chưa qua tu hành nhưng họ là những Phật tử tin theo đạo Phật, gắng làm điều
thiện và tu nhân tích đức, thực hiện “ngũ giới” (lboshk) của đạo Phật. Sau
khi đã được giáo hóa, khôn đíp sẽ trở thành khôn súc.
Lào là một đất nước theo đạo Phật, có số tín đồ Phật tử rất lớn. Phật tử
ở Lào tích đức bằng thiện nghiệp (làm việc thiện). Để tích đức cho kiếp sau
và tỏ lòng hiếu thảo, đa số người Lào đến tuổi trưởng thành đều đi tu ở chùa
trong một thời gian nào đó thích hợp. Người chưa có điều kiện đi tu ở chùa
cũng phải chuẩn bị tu thiện để có dịp vào chùa. Lòng nhân từ, vị tha, sẵn sàng
làm việc thiện, luôn lấy việc làm phúc “đem cho” mọi người làm niềm vui
sướng của cuộc đời, là phẩm chất đáng quý của người Lào.
Trong nhiều tác phẩm văn xuôi, đặc biệt là các bộ tiểu thuyết lớn của
Khămliêng Phônsêna, Suvănthon Bupphanuvông, Đao Nửa… hình ảnh những
Xiêng, Thit, Chan của loại hình nhân vật “Khôn súc” và nhiều nhân vật thuộc
24
loại hình nhân vật “khôn đíp” đã xuất hiện như là một sự kế thừa tất yếu
truyền thống văn học dân tộc. Và trong số họ, đa số đều trở thành những
người lính, người chiến sĩ Pathet Lào, những cán bộ cách mạng mẫu mực
mang trong mình những lí tưởng cao đẹp và truyền thống anh dũng của dân
tộc.
Về ngôn ngữ tiểu thuyết, đây là yếu tố thể hiện đậm nhất tính dân tộc
của thể loại. Nhân vật trong tiểu thuyết là những người lính, những nữ thanh
niên, là những con người bình thường mà vĩ đại. Vì vậy ngôn ngữ đời thường,
ngôn ngữ quần chúng, là nguồn chất liệu chủ yếu để xây dựng tác phẩm, trong
đó, ngôn ngữ dân gian, lối nói ví von so sánh được các nhà văn sử dụng nhiều
hơn cả.