Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
I.ĐIỀU KIỆN, HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN.
1. Cơ sở lí luận
Trong sự nghiệp đổi mới hiện nay của đất nước, việc nâng cao chất lượng giáo dục
là một trong những khâu then chốt, nhiệm vụ trọng tâm cấp thiết của mỗi nhà trường
nói chung và của mỗi một giáo viên nói riêng, xuyên suốt quá trình dạy học và là công
việc phải làm thường xuyên.
Thật vậy, trong những năm qua chúng ta đã thực hiện quá trình đổi mới nội dung
chương trình sách giáo khoa, sử dụng đồ dùng dạy học nhằm giảm tính lí thuyết, tăng
tính thực tiễn, thực hành đảm bảo vừa sức, mang tính khả thi. Vì vậy, đòi hỏi người
giáo viên phải thay đổi phương pháp giảng dạy phù hợp với nội dung bài học.
Người giáo viên chính là người có vai trò chỉ đạo, còn học sinh là người chủ động,
sáng tạo tích cực trong quá trình khám phá kiến thức mới. Với vai trò tổ chức, chỉ đạo
hướng dẫn, người giáo viên phải làm sao cho học sinh phát huy tính tích cực phù hợp
với đặc điểm của từng môn học, lớp học, bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học,
tự rèn luyện kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, tác động đến tình cảm đem lại niềm vui,
hứng thú học tập cho học sinh.
Bởi vậy, tổ chức các hoạt động khám phá kiến thức cho học sinh là việc làm dẫu
trong điều kiện dạy và học hiện nay có nhiều thuận lợi nhưng cũng không ít khó khăn.
Người giáo viên phải có nhận thức đúng đắn và thực hiện cập nhật trong từng bộ môn,
từng bài học, từng lớp học phù hợp với thực trạng trong giáo dục ở địa phương bây giờ.
Mặt khác việc học tập bộ môn Sinh học ở trường THCS còn nhiều hạn chế, chưa
cuốn hút học sinh đi vào học tập. "Tổ chức các hoạt động khám phá kiến thức" nhằm
tạo ra cách dạy mới giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách có chất lượng, học sinh
mới có thể vận dụng kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống. Việc hiểu rõ những khái
niệm, hiện tượng, định luật và giải bài tập phần Di truyền – Biến dị là rất quan trọng và
cần thiết trong thời đại của Di truyền học.
2. Cơ sở thực tiễn
Sinh học là một bộ môn khoa học thực nghiệm, vì vậy học phải đi đôi với hành. Khi
dạy học sinh về kiến thức Sinh học chúng ta không nên chỉ truyền đạt dưới dạng “thực

tư duy trừu tượng của học sinh đã phát triển thêm một nấc mới nhưng do kiến thức phần
Di truyền – Biến dị là kiến thức khó nên học sinh ít nhiều gặp khó khăn trong việc lĩnh
hội kiến thức.
Trang 2
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
Học sinh tiếp thu tri thức một cách thụ động, không được học tập trong hoạt động và
bằng hoạt động của mình thì thường không hiểu rõ bản chất của vấn đề và dễ quên. Học
sinh chỉ nghe thầy cô thông báo kiến thức dưới dạng có sẵn thì dễ có cảm giác nhàm
chán và như vậy không kích thích hoạt động trí tuệ của học sinh, dẫn đến học sinh lười
tư duy.
- Đối với giáo viên: Trong một bài dạy, nếu không biết tổ chức các hoạt động thì giáo
viên phải nói nhiều vì thế không kiểm soát được việc học của học sinh dẫn đến hiệu
quả giờ dạy không cao
Từ tình hình thực tiễn nêu trên, căn cứ vào cơ sở lí luận dạy học, tôi xác định rằng:
muốn nâng cao chất lượng học tập bộ môn cho học sinh thì giáo viên phải biết "tổ
chức các hoạt động khám phá kiến thức cho học sinh" thông qua các kênh hình, kênh
chữ, thông tin trong sách giáo khoa hay xây dựng các bài tập vận dụng để tạo hứng thú
học tập cho học sinh trong suốt cả các khâu, các phần trong từng tiết dạy học trên lớp,
giúp học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức.
III. Giải pháp thực hiện
Với kinh nghiệm nhiều năm dạy Sinh học 9 đã tích luỹ được ít nhiều kinh nghiệm tôi
đã mạnh dạn áp dụng một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền –
Biến dị và thu được những kết quả khả quan, tôi xin được trình bày một số hoạt động đã
tổ chức để dạy các bài trong phần Di truyền - Biến dị môn sinh học 9
1. Giải pháp I: Giáo viên nghiên cứu sách giáo khoa, phân phối chương trình và
tài liệu tham khảo.
- Trước tiên giáo viên phải nghiên cứu phân phối chương trình xem nội dung chương
trình gồm mấy chương, mỗi chương gồm mấy bài, tỉ lệ số tiết lí thuyết và thực hành.
Phần Di truyền – Biến dị sinh học 9 gồm 6 chương

A. Mục tiêu
- Kiến thức:
+ Nêu được nhiệm vụ, nội dung vai trò của di truyền học.
+ Giới thiệu được Men đen là người đặt nền móng cho di truyền học và hiểu được
phương pháp nghiên cứu di truyền độc đáo và ý niệm về gen (nhân tố di truyền) của
ông.
+ Phân tích kết quả thực nghiệm lai một cặp tính trạng (TT) và giải thích theo quan
niệm của Men đen,viết được sơ đồ lai từ P đ F
2
.
+ Phát biểu được nội dung quy luật phân li
+ Hiểu và giải thích đợc tương quan trội lặn hoàn toàn và không hoàn toàn, thấy được
sự khác biệt giữa hai trường hợp này.
Trang 4
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
+ Vận dụng quy luật phân li để giải thích các hiện tượng di truyền trong sản xuất và đời
sống.
+ Xác định được mục đích và thực chất các phương pháp phân tích di truyền: phân tích
các thế hệ lai và lai phân tích.
+ Biết phân tích kết quả thí nghiệm lai hai cặp tính trạng và giải thích theo Men đen,
viết được sơ đồ lai từ P đến F
2
.
+ Phát biểu được nội dung và nêu được bản chất của quy luật phân li độc lập.
+ Hiểu và giải thích được ý nghĩa của quy luật phân li độc lập.
- Kĩ năng:
+ Phát triển kĩ năng quan sát và phân tích kênh hình
+ Rèn luyện thao tác thực hành về thống kê xác suất, từ đó biết vận dụng kết quả để
giải thích các tỉ lệ Men đen.

Trang 6
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
trạng, nhưng cùng một lúc nghiên cứu sự di truyền của tất cả các tính trạng của cơ thể
bố mẹ nên không rút ra được các quy luật di truyền).
— Dùng toán thống kê để phân tích các số liệu thu được, từ đó rút ra quy luật di
truyền các tính trạng đó của bố mẹ cho các thế hệ sau.
Việc tìm ra phép lai phân tích để kiểm tra tính thuần chủng của giống lai cũng là
điểm đặc biệt trong phương pháp của Menđen. Phương pháp thí nghiệm độc đáo và
đúng đắn của Menđen đến nay vẫn là mẫu mực cho các nghiên cứu di truyền. Các thí
nghiệm có đánh giá số lượng của ông khác hẳn với các phương pháp mô tả của các nhà
sinh học vẫn thường sử dụng ở thế kỉ 19.
1.3. Một số thuật ngữ và kí hiệu cơ bản của DTH
— Tính trạng là những đặc điểm cụ thể về hình thái , cấu tạo, sinh lí của một cơ thể.
Ví dụ cây đậu có thân cao, quả lục, hạt vàng, chịu hạn tốt.
— Cặp tính trạng tương phản là hai trạng thái khác nhau thuộc cùng loại tính trạng có
biểu hiện trái ngược nhau. Ví dụ hạt trơn và hạt nhăn, thân cao và thân thấp.
— Gen là nhân tố di truyền xác định hay kiểm tra một hay một số các tính trạng của
sinh vật. Ví dụ gen quy định màu sắc hoa hay màu sắc hạt đậu.
— Dòng hay giống thuần chủng là giống có đặc tính di truyền đồng nhất, các thế hệ
sau được sinh ra giống các thế hệ trước về đặc tính hay tính trạng.
Trên thực tế, nói giống thuần chủng là nói tới sự thuần chủng về một hoặc một vài
tính trạng nào đó đang được nghiên cứu.
Một số kí hiệu:
P (parentes): cặp bố mẹ xuất phát. Phép lai được kí hiệu bằng dấu "x".
G (gamete): giao tử. Quy ước giao tử đực (hoặc cơ thể đực) được kí hiệu là O ,còn
giao tử cái (hay cơ thể cái) kí hiệu là O
F (filia): thế hệ con. Quy ước F
1
là thế hệ thứ nhất, con của cặp P. F

phản bằng cách cắt bỏ nhị từ khi chưa chín ở hoa của cây chọn làm mẹ để ngăn
ngừa sự tự thụ phấn .Khi nhị đã chín ,ông lấy phấn của các hoa trên cây được chọn
làm bố rắc vào đầu nhụy của các hoa đã được cắt nhị ở trên cây được chọn làm
mẹ . F
1
được tạo thành tiếp tục tự thụ phấn để cho ra F
2.
.Kết quả thí nghiệm của
Men đen được phản ánh ở bảng I.1. Bảng I.1. Kết quả thí nghiệm lai một cặp
tính trạng của Menđen
P
F
1
F
2
Tỉ lệ kiểu hình
F
2
Hoa đỏ x hoa trắng
Thân cao x thân lùn
Quả lục x quả vàng
Hoa đỏ,
Thân
cao, Quả
lục
705 đỏ ; 224 trắng
487 cao; 177 lùn
428 quả lục;152 quả
vàng
3,15 : 1

2
có 1/3 số cây hoa đỏ là không
phân li, nghĩa là chúng thuần chủng, còn 2/3 số cây hoa đỏ phân li ở F
3.
. Các cây
hoa trăng ở F
2
không phân li ở F
3
, nghĩa là chúng thuần chủng. Như vậy, KH trội ở
F
2
bao gồm cả thể thuần chủng và không thuần chủng.
2.2. Men đen giải thích kết quả thí nghiệm
F
1
đều tính trạng trội và tính trạng lặn lại xuất hiện ở F
2
giúp Menđen nhận thấy
các tính trạng không trộn lẫn vào nhau như quan niệm đương thời. Ông cho rằng
mỗi tính trạng ở cơ thể do một cặp nhân tố di truyền quy định mà sau này gọi là
gen. Ông dùng kí hiệu chữ để chỉ các nhân tố di truyền (gen), trong đó chữ in hoa
là gen trội quy định tính trạng trội, còn chữ thường là gen lặn quy định tính trạng
lặn để giải thích kết quả thí nghiệm (hình I.3).
Trên hình I.3, ở các cơ thể P, F
1
và F
2
các gen tồn tại thành từng cặp tương ứng
được gọi là kiểu gen (KG) qui định KH của cơ thể. Nếu KG chứa cặp gen tương

(hình I.3). Tính lặn được biểu hiện trong thể đồng hợp về gen lặn, gây ra hiện tượng
phân li, nghĩa là kiểu hình của các cây F
2
không đồng nhất.Vì vậy về bản chất, quy luật
phân li được hiểu là sự phân li của cặp nhân tố di truyền tạo ra hai loại giao tử thuần
Trang 10
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
khiết với tỉ lệ 1A:1a hay trong quá trình phát sinh giao tử mỗi nhân tố di tryuền trong
cặp nhân tố di truyền phân li về một giao tử và giữ nguyên bản chất như ở cơ thể thuần
chủng của P.
2.4. Cơ sở tế bào học của quy luật phân li
Hình I.4. Cơ sở tế bào học của định luật phân li.
Những nghiên cứu tế bào học ở cuối thế kỉ 19 về cơ chế nguyên phân, giảm phân và
thụ tinh đã xác nhận giả thuyết của Menđen. Trong tế bào lưỡng bội, NST tồn tại thành
từng
cặp, do đó gen cũng tồn tại thành từng cặp tưng ứng trên cặp NST tương đồng. Vì vậy,
cặp NST phân li trong giảm phân khi hình thành giao tử và tổ hợp lại trong thụ tinh đã
đưa đến sự phân li và tổ hợp của cặp gen tương ứng. Chính đây là cơ sở tế bào học để
giải thích thí nghiệm di truyền màu hoa của Menđen (hình I.4).
P có cặp NST chứa cặp gen AA khi giảm phân chỉ tạo một loại giao tử mang một NST
chứa gen A. Còn P có cặp NST chứa aa tương tự cho một loại giao tử chưa gen a. Sự
thụ tinh của hai loại giao tử này tạo F
1
mang cặp NST chứa cặp gen Aa. Khi F
1
giảm
phân, sự phân li của cặp NST tương đồng với xác suất ngang nhau đưa đên sự phân li
của cặp gen tương ứng, vì vậy hai loại giao tử được tạo thành có tỉ lệ như nhau, nghĩa là
Trang 11

3
,điều đó chứng tỏ chúng
mang KG Aa.Tính trạng trội hoa đỏ ở F
2
do 2 KG AA và Aa cùng biểu hiện. Vì
vậy, muốn xác định được kiểu gen của cá thể có KH trội nào đó thì phải dùng phép
lai phân tích.
Phép lai phân tích là phép lai giữa cá thể mang tính trạng trội cần xác định KG với
cá thể mang tính trạng lặn. Nếu kết quả của phép lai đồng tính thì cá thể mang tính
trạng trội có kiểu gen đồng hợp trội, còn kết quả phép lai phân tính thì thì cá thể đó có
kiểu gen dị hợp tử.
Ví dụ, muốn xác định KG của bất kì một cây hoa đỏ ở F
2
trong thí nghiệm của
Menđen thì phải cho nó giao phấn với cây hoa trắng:
F
2
: Hoa đỏ x Hoa trắng
A- aa
- Nếu F
3
có 100% hoa đỏ thì cây hoa đỏ F
2
có KG AA.
- Nếu F
3
có tỉ lệ 1 hoa đỏ : 1 hoa trắng thì cây hoa đỏ F
2
có KG Aa.
Khái niệm lai phân tích nêu trên chỉ giới hạn trong trường hợp tính trội hoàn toàn.

3.1.Thí nghiệm của Menđen
Menđen lai hai thứ đậu Hà Lan thuần chủng khác nhau về hai cặp tính trạng
tương phản: hạt màu vàng, vỏ trơn và hạt màu xanh, vỏ nhăn, được F
1
đều có hạt
Trang 13
Hình 1.5. Lai hai cặp tính trạng.
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
màu vàng, vỏ trơn. Sau đó ông cho 15 cây F
1
tự thụ phấn thu được ở F
2
556 hạt
thuộc 4

loại kiểu hình như hình 1.5 .
Phân tích kết quả thí nghiệm được thể hiện ở bảng 1.2.
Bảng 1.2. Phân tích kết quả thí nghiệm của Menđen
Kiểu hình
F
2
Tỉ lệ kiểu hình F
2
Tỉ lệ từng cặp tính trạng ở F
2
Vàng, trơn
Vàng,
nhăn
Xanh, trơn

9/16 hạt vàng trơn = 3/4 hạt vàng x 3/4 hạt trơn;
3/16 hạt vàng nhăn = 3/4 hạt vàng x 1/4 hạt nhăn ;
3/16 hạt xanh trơn = 1/4 hạt xanh x 3/4 hạt trơn;
1/16 hạt xanh nhăn = 1/ 4 hạt xanh x 1/4 hạt nhăn.
Hay tỉ lệ các kiểu hình ở F
2
bằng tích các tỉ lệ của các cặp tính trạng tổ hợp thành
chúng, cụ thể là các tỉ lệ kiểu hình ở F
2
của phép lai trên bằng (3 hạt vàng:1 hạt xanh)(3
hạt trơn:1hạt nhăn).
Từ những phân tích trên Menđen thấy rằng các cặp tính trạng màu sắc hạt và hình
dạng hạt di truyền độc lập với nhau, nghĩa là chúng tuân theo định luật xác suất của các
sự kiện độc lập. Như vậy kết quả thí nghiệm trên của Menđen cho thấy:
Trang 14
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
Khi lai cặp bố mẹ khác nhau về hai (hoặc nhiều) cặp tính trạng thuần chủng
tương phản di truyền độc lập với nhau thì xác suất xuất hiện mỗi kiểu hình ở F
2
bằng
tích xác suất của các tính trạng hợp thành nó.
3.2. Men đen giải thích kết quả thí nghiệm
Những phân tích kết quả thí
nghiệm đã xác định các cặp
tính trạng di truyền độc lập.Từ
đó Men đen cho rằng mỗi cặp
tính trạng do một cặp nhan tố
di truyền (gen) quy định. Ông
cũng dùng các chữ để ki hiệu

trạng.
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
Như vậy, theo Menđen, sự phân li độc lập và tổ hợp tự do của các cặp nhân tố di
truyền (các cặp alen) đã đưa đến sự di truyền độc lập của các cặp tính trạng . Đây
chính là nội dung của quy luật phân li độc lập.
3.3. Cơ sở tế bào học của quy luật phân li độc lập
Định luật phân li độc lập được làm sáng tỏ trên cơ sở tế bào học (hình I.7).
Sơ đồ cho thấy mỗi cặp alen quy định một cặp tính trạng nằm trên một cặp NST tương
đồng. Sở dĩ có sự di truyền độc lập của từng cặp tính trạng là vì trong quá trình phát
sinh giao tử của F
1
có sự phân li độc lập của các cặp NST tương đồng dẫn tới sự phân li
độc lập của các cặp gen tương ứng tạo nên các loại giao tử khác nhau với xác suất
ngang nhau. Các loại giao tử này kết hợp ngẫu nhiên với những xác suất ngang nhau
trong thụ tinh, tạo nên F
2
.
Hình I.7.Cơ sở tế bào học của định luật di truyền độc lập
Cụ thể trong hình I.7, sự phân li độc lập và tổ hợp tự do của 2 cặp NST đưa đến sự
phân li độc lập và tổ hợp tự do của 2 cặp gen dị hợp Aa và Bb ở F
1
đã tạo ra 4 loại giao
tử với tỉ lệ ngang nhau là AB: Ab: aB: ab. Sự kết hợp ngẫu nhiên trong thụ tinh giữa 4
loại giao tử đực với 4 loại giao tử cái cho ra 16 hợp tử F
2
, trong đó có 9 kiểu gen, 4
kiểu hình theo tỉ lệ tương ứng như sau:
Trang 16
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong

Số lượng
các loại
kiểu gen
Tỉ lệ phân
li kiểu
hình
Số lượng
các loại
kiểu hình
1
2
3

n
2
1
2
2
2
3
2
n
(1 + 2 +
1)
1
(1 + 2
+1)
2
(1 + 2 +
1)

n
3.5. Ý nghĩa của định luật phân li độc lập
Trong thí nghiệm của Menđen, ở F
2
bên cạnh các KH gống P như hạt vàng trơn
và hạt xanh nhăn còn xuất hiện những KH khác P là hạt vàng nhăn và hạt xanh
trơn . Những KH khác P này này được gọi là các biến dị tổ hợp. Như vậy,trong sự
phân li độc lập của các cặp tính trạng đã diễn ra sự tổ hợp lại các tính trạng của P
làm xuất hiện các biến dị tổ hợp
Sự xuất hiện các biến dị tổ hơp là hạt vàng nhăn và hạt xanh trơn ở F
2
là kết quả
của sự tổ hợp lai các cặp nhân tố di truyền hay các cặp gen tương ứng của P qua
các quá trình phát sinh giao tử và thụ tinh đã hình thành các KG khác P như
AAbb,Aabb,aaBB,aaBb.
Thí nghiệm của Men đen ở trên chỉ mới đề cập tới sự di truyền của hai cặp tính
trạng do 2 cặp gen
tương ứng chi phối. Trên thực tế, ở các sinh vật bậc cao, kiểu gen có rất nhiều gen
thường tồn tại ở thể dị hợp, do đó với sự phân li độc lập và tổ hợp tự do của chúng
sẽ tạo ra số loại tổ hợp về kiểu gen và kiểu hình ở đời con cháu là cực kì lớn.
Quy luật phân li độc lập đã giải thích một trong những nguyên nhân làm xuất hiện
những biến dị tổ hợp vô cùng phong phú ở các sinh vật giao phối. Loại biến dị này là
một trong những nguồn nguyên liệu quan trọng đối với chọn giống và tiến hóa.
3.6. Di truyền trung gian
Một trường hợp khác với thí nghiệm
của Menđen là cơ thể lai F
1
mang tính
trạng trung gian giữa bố và mẹ (di
truyền trung gian hay trội không hoàn

nguyên phân.
+ Giải thích được nguyên phân thực chất là phân bào nguyên nhiễm và ý nghĩa của nó
đối vói sự duy trì bộ NST trong sự sinh trưởng của cơ thể.
+ Trình bày được những diễn biến cơ bản của NST qua các kì của giảm phân.
+ Mô tả và so sánh các quá trình phát sinh giao tử đực và cái ở động vật và thực vật có
hoa.
+ Nêu được bản chất của thụ tinh cũng như ý nghĩa của nó và giảm phân đối với sự di
truyền và biến dị
+ Nêu được một số đặc điểm của NST giới tính và vai trò của nó đối với sự xác định
giới tính.
+ Biết giải thích cơ chế NST xác định giới tính và tỉ lệ đực : cái là 1:1.
+ Nêu được các yếu tố ở môi trường trong và ngoài cơ thể ảnh hởng đến sự phân hóa
giới tính
+ Phân tích và giải thích thí nghiệm của Moocgan trên cơ sở tế bào học để biết được
gen nằm trên NST.
+ Nêu được ý nghĩa thực tiễn của di truyền liên kết.
- Kĩ năng:
+ Tiếp tục rèn kĩ nămg sử dụng kính hiển vi.
+ Biết quan sát và nhận dạng được hình thái NST ở kì giữa.
B. Nội dung
1.T.H.MORGAN VÀ THUYẾT DI TRUYỀN NST
1.1. Sơ lợc tiểu sử T.H.Morgan (1866 – 1945)
Trang 19
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
Tomat Hunt Morgan sinh ngày 25-9-1866 tại bang Kentuca (mĩ). Năm 20 tuổi, ông
tốt nghiệp đại vòa loại xuất sắc. Năm 24 tuổi ông nhận được bằng tiến sĩ và năm 25 tuổi
được phong giáo sư. Ông là một nhà phôi học, giảng dạy tại trường đại học Columbia
(Mĩ).T.H.Morgan đã quyết định chuyển sang nghiên cứu di truyền học, lúc đó còn là
một ngành khoa học trẻ.

(con đực). Ngoài ra còn có NST khổng lồ dễ quan sát ở tế bào của tuyến nước bọt.
Trang 20
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
Nhờ những ưu thế nêu trên, các nghiên cứu ở ruồi giấm đã xây dựng nên thuyết di
truyền NST và cho đến nay nó vẫn là đối tượng nghiên cứu hàng đầu của di truyền học.
2. NHIỄM SẮC THỂ
2.1. Hình thái NST
NST hay còn gọi là thể nhiễm màu (chromôsome = chromo – màu + some –
thể) vì nó dễ bắt màu khi nhuộn tế bào bằng dung dịch kiềm tính và quan sát rõ
dưới kính hiển vi thường ở kì giữa của nguyên phân, luôn giữ vững cấu trúc riêng
biệt và duy trì liên tục qua các thế hệ tế bào. Tuy nhiên, hình thái của NST, đặc
biệt là mức độ đóng và duỗi xoắn như từ trạng thái duỗi xoắn hoàn toàn dần
chuyển sang bắt đầu đóng xoắn rồi đóng xoắn cực đại và sau đó lại duỗi xoắn cho
tới khi tháo xoắn hoàn toàn, biến đổi qua các kỳ của chu kỳ tế bào (hình II.1),
trong đó dạng điển hình của NST là dạng đặc trưng đóng xoắn cực đại ở kì giữa.
Hình II.1-Sự biến đổi hình thái NST trong chu kì tế bào.

Tùy theo mức độ duỗi và đóng xoắn mà chiều dài
của NST khác nhau ở các kỳ. Tại kỳ giữa NST đã
co ngắn có chiều dài từ 0,5 đến 50 µm, đường
kính từ 0,2 đến 2 µm (1 µm = 10
-3
mm), đồng thời
có hình dạng đặc trưng như hình hạt, hình que
hoặc chữ V (hình II.2).
NST thường được mô tả khi nó có dạng
đặc trưng ở kì giữa (hình II.3 và II.4). Ở kì này NST gồm hai nhiễm sắc tử chị em
hay crômatit gắn với nhau ở tâm động (centromere) hay eo thứ nhất chia nó thành
hai cánh hay 2 vai. Theo quy ước, vai ngắn hơn được gọi là vai p còn vai dài hơn

nguyên phân dưới kính hiển vi điện
tử.
Hình II.4 - Cấu trúc NST ở kỳ
giữa nguyên phân.
Trang 22
Một số phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần Di truyền – Biến dị trong
môn sinh học lớp 9
nhuộm màu, có thể tìm thấy những đoạn tương đồng trên các NST cùng loại của các
loài có quan hệ họ hàng gần nhau. Ví dụ, sự so sánh nhiễm sắc đồ của người với tinh
tinh cho thấy 13 cặp NST có hình thái giống nhau, 9 kiểu đảo đoạn quanh tâm, NST số
2 của người do sự dung hợp 2 NST khác nhau của tinh tinh. Hình II.6. Bộ NST ruồi
giấm
Bảng II.1. Số lượng
NST của một số loài
ở kì trung gian ( gian kì) khi NST được nhuộm và đem quan sát dưới kính hiển vi thì
thấy chất nhiễm sắc phân thành 2 kiểu khác biệt . Một kiểu được nhuộm rất nhạt được
gọi là chất nguyên nhiễm sắc hay chất nhiễm sắc thật (euchromatin), kiểu còn lại được
nhuộm màu rất đậm gọi là chất dị nhiễm sắc( heterochromatin). Chất nguyên nhiễm sắc
mang chất nhiễm sắc ở trạng thái dãn xoắn, còn chất dị nhiễm sắc là trạng thái cuốn
xoắn cao của chất nhiễm sắc. ở những sinh vật khác nhau thì chất dị nhiễm sắc phân bố
khác nhau, thông thường ở những đoạn ngắn xen kẽ với chất nguyên nhiễm sắc và bọc
quanh các tâm động. Về mặt chức năng, chất nguyên nhiễm sắc chứa ADN ở trạng hoạt
Trang 23
L
N
T
G

2.3.2. Hoạt đông của NST trong kì trung gian
Trong pha G1, hàm lượng ADN và số lượng NST tương đối ổn định và mang tính
đặc trưng cho từng loài. NST biến đổi trạng thái kết đặc trong nguyên phân sang trạng
thái dãn xoắn, kéo dài và mảnh, sợi nhiễm sắc chỉ có thể nhìn thấy chúng dưới kính
hiển vi điện tử. Mỗi NST là một ADN riêng rẽ, rất dài liên kết với histon tạo thành chất
nhiễm sắc. Chính ở trạng thái này của NST mà ADN dễ dàng thực hiện được các cơ chế
truyền đạt thông tin di truyền, cụ thể là các gen ở trạng thái hoạt động nghĩa là tổng hợp
các ARN và tổng hợp prôtêin. Chính vì vậy pha G1 được xem là pha sinh trưởng của tế
bào và thực hiện hoạt động sinh lý khác nhau.
Pha G1 diễn ra sự gia tăng của tế bào chất, sự hình thành thêm các bào quan khác
nhau, sự phân hóa về cấu trúc và chức năng của tế bào ( tổng hợp các prôtêin đặc thù)
và chuẩn bị các tiền chất và điều kiện cho sự tổng hợp ADN ở pha S tiếp theo.
Pha S là pha tiếp theo của G1 nếu tế bào vượt qua được điểm hạn định R. Pha S
diễn ra chủ yếu qúa trình tái bản của ADN và nhân đôi NST.
Quá trình tái bản của ADN diễn ra theo các nguyên tắc khuôn mẫu, bổ sung và bán
bảo toàn, nhờ đó từ một ADN mẹ tạo ra được hai ADN con hoàn toàn giống nó.
Trong quá trình tái bản, phân tử ADN nới cuộn khỏi lõi histon, trong lúc đó histon
octomer biến dạng thành hai tetramer. Các histon được tổng hợp từ tế bào chất được
chuyên chở vào nhân, tạo thành các octomer mới để cùng sợi kép ADN được tổng hợp
tạo thành các nuclêôxôm và từ đó tạo ra các sợi nhiễm sắc. NST từ dạng sợi nhiễm sắc
đơn chuyển thành thể nhiễm sắc kép gồm hai sợi crômatit hay nhiễm sắc tử chị em
giống hệt nhau đính với nhau ở tâm động .
Kết thúc pha S, hàm lượng ADN được tăng gấp đôi và mỗi NST kép chứa hai phân
tử ADN giống hệt nhau tạo ra hai bộ thông tin di truyền hoàn chỉnh để truyền lại cho
hai tế bào con.
Trong pha S còn diễn ra các quá trình tổng hợp nhiều hợp chất cao phân tử
khác( prôtêin, ARN ) và các hợp chất giàu năng lượng (ATP và các hợp chất có liên
kết cao năng khác). Đặc biệt là sự nhân đôi trung tử có vai trò đối với sự hình thành thoi
phân bào sau này.
Pha G2 tiếp ngay sau pha S , NST ở thể kép giống như cuối pha S. Các quá trình