TRƢỜNG ĐẠI HỌC LẠC HỒNG
KHOA ĐÔNG PHƢƠNG HỌC
BÁO CÁO
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
ĐỀ TÀI:
MIẾU THỜ CỦA NGƢỜI HOA Ở BIÊN HÒA-
ĐỒNG NAI DƢỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA HỌC
(Trƣờng hợp Thất Phủ Cổ Miếu – Chùa Ông)
TRƢƠNG CẨM TÚ
BIÊN HÒA – THÁNG 5 NĂM 2012
MỤC LỤC
PHẦN DẪN LUẬN 1
Lý do chọn đề tài 1
Mục đích nghiên cứu 1
là nơi hội tụ và tiếp biến nhiều dòng chảy văn hóa của các thành phần tộc ngƣời
khác nhau, chủ yếu là ngƣời Việt, ngƣời Hoa, Khmer,…Trong số những dòng
văn hóa đó thì văn hóa của ngƣời Hoa có lẽ là mạnh mẽ nhất. Với nhiều nguyên
nhân khác nhau, ngƣời Hoa đã di cƣ vào Việt Nam qua nhiều thời kỳ và có một
bộ phận đã định cƣ lâu dài trên mảnh đất mới khai phá (vùng đất Biên Hòa-Đồng
Nai).
Trong quá trình định cƣ trên vùng lãnh thổ mới, ngƣời Hoa đã tiếp tục phát
triển những đặc trƣng văn hóa của mình trên cơ sở những yếu tố văn hóa truyền
thống. Những cơ sở tín ngƣỡng-tôn giáo với kiến trúc thờ tự thƣờng là nơi biểu
hiện rõ, sâu sắc và tập trung nhất những đặc trƣng văn hóa, những thành tựu
nghệ thuật đặc sắc của cộng đồng ngƣời Hoa. Nơi đây lại là nơi có xu hƣớng bảo
thủ truyền thống văn hóa. Vì vậy, để nghiên cứu văn hóa của ngƣời Hoa, chúng
ta không thể không lƣu tâm đến đối tƣợng này.
Hơn nữa, Thất Phủ Cổ Miếu mà đề tài lựa chọn nghiên cứu lại là cơ sở văn
xã đầu tiên (tạo dựng vào năm 1684) của cộng đồng ngƣời Hoa ở Nam Bộ. Do
đó, ngôi miếu có thể đƣợc xem là mang nét đặc trƣng rõ nét nhất cho hệ thống
miếu thờ của ngƣời Hoa ở Nam Bộ.
Mục đích nghiên cứu
Tìm hiểu ngôi miếu cổ của ngƣời Hoa dƣới góc nhìn văn hóa học, tức là tiến
hành phân tích ngôi miếu trên các bình diện văn hóa để thấy đƣợc đặc trƣng văn
hóa của cộng đồng ngƣời Hoa, cùng với những đặc điểm kiến trúc nghệ thuật,
nội dung thờ tự và nghi thức cúng tế-lễ hội hàng năm ở đây.
2
Và nghiên cứu này cũng muốn giới thiệu cho mọi ngƣời thêm một điểm tham
quan khá lý thú và bổ ích về tri thức văn hóa cho những ai bƣớc chân đến với đất
Đồng Nai.
Lịch sử nghiên cứu đề tài
Vì ngƣời Hoa là tộc ngƣời chiếm số lƣợng dân đông thứ hai sau ngƣời Việt
trợ cần thiết trong việc tìm hiểu văn hóa, nghệ thuật của ngƣời Hoa. Năm 2010,
tập thể Ban trị sự Thất Phủ Cổ Miếu đã xuất bản công trình “Thất Phủ Cổ Miếu”.
Đây là công trình có sự giới thiệu chung về lịch sử ngôi miếu, cảnh quan chung
và những sản phẩm trang trí trong ngôi miếu.
Các tƣ liệu và công trình nghiên cứu trên đây tuy có đề cập đến con ngƣời,
văn hóa, nghệ thuật của ngƣời Hoa nhƣng phần lớn những nghiên cứu ấy đều tập
trung ở ngƣời Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh. Trong khi đó, vùng đất Biên Hòa
mới là nơi mà ngƣời Hoa đã đến sống và định cƣ đầu tiên ở Nam Bộ. Cho nên,
ngôi miếu này là giá trị văn hóa-cơ sở tín ngƣỡng đầu tiên mà ngƣời Hoa đã tạo
lập. Vì vậy, việc nghiên cứu Thất Phủ Cổ Miếu dƣới góc nhìn văn hóa học đƣợc
xem là việc nghiên cứu đầu tiên.
Với thái độ trân trọng và biết ơn những thành tựu nghiên cứu của các học
giả đi trƣớc đã cung cấp nhiều thông tin vô cùng bổ ích và có giá trị, tác giả đã
tham khảo, kế thừa có chọn lọc và trung thực nguồn tƣ liệu quý báu đó trong quá
trình thực hiện luận văn của mình.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: các ngôi miếu thờ của ngƣời Hoa (ở thành phố Biên
Hòa – Đồng Nai) – trƣờng hợp Thất phủ cổ miếu.
Phạm vi nghiên cứu: Thất Phủ Cổ Miếu vốn là Quan Đế Miếu vừa là cơ sở
tín ngƣỡng vừa là hội quán của các nhóm phƣơng tộc Phúc Châu và Quảng
Đông đƣợc thành lập năm 1684. Đây là thời gian sau 5 năm nhóm binh dân do
Trần Thƣợng Xuyên chỉ huy đƣa vào định cƣ ở vùng đất Biên Hòa. Nơi đây
thuyền buôn tụ tập đông đảo, lập chợ phố thƣơng mãi, nên việc nghiên cứu
4
Thất Phủ Cổ Miếu cần phải xem xét trong tiến trình lịch sử của Nông Nại đại
phố cũng nhƣ trong bối cảnh chung của vùng đất này.
Từ lúc khởi tạo Quan Đế miếu đến Thất Phủ Cổ Miếu hiện tồn không chỉ
có mỗi sự thay đổi về tên gọi mà còn đƣợc tái thiết, trùng tu nhiều lần nên mỗi
với những ngôi miếu trong cùng khu vực thành phố Biên Hòa.
Phƣơng pháp điền dã: chụp ảnh, phỏng vấn
Bố cục bài nghiên cứu
CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Trong chƣơng này, đề tài muốn giới thiệu tổng quan về vùng văn hoá mà
đối tƣợng đƣợc nghiên cứu đang tọa lạc. Qua quá trình giới thiệu này, chúng ta có
thể tiến đến việc tìm hiểu lịch sử hình thành ngôi miếu. Tiếp đến là việc mô tả
tổng thể chung ngôi miếu. Đây là công việc cần thiết cho việc tìm hiểu những
thành tố tiếp theo trong văn hoá.
CHƢƠNG II: VĂN HÓA MIẾU THỜ CỦA NGƢỜI HOA
Qua công trình ngôi miếu, ta có thể biết đƣợc những quan niệm của ngƣời
Hoa thông qua cách bày trí bố cục tổng thể của ngôi miếu. Nơi đó lại chứa đựng
cả một tâm thức về nghề gốm đƣợc ngƣời Hoa đem theo mình trên con đƣờng
vƣợt trùng dƣơng đến với vùng đất mới. Từ ngành nghề của dân tộc mình, ngƣời
Hoa đã tạo nên những sản phẩm đặc biệt là những bức tƣợng hoặc quần thể tiểu
tƣợng trang trí trên nóc của ngôi miếu. Trong bức tranh tổng thể chung của Thất
Phủ Cổ Miếu thì các quần thể tiểu tƣợng đã góp phần thể hiện những ý nghĩa riêng.
Nó mang những ƣớc vọng của cƣ dân mới về cuộc sống mới trên mảnh đất mới.
Và nó cũng gợi cho con ngƣời sự hoài vọng về nơi mà mình đã ra đi. Trong miếu
ngoài những sản phẩm từ gốm thì đá cũng là nguyên liệu tạo tác nên nhiều tác
phẩm bày trí tại Thất Phủ Cổ Miếu. Những sản phẩm này đều do ngƣời Hoa tận
dụng nguyên liệu sẵn có tại địa phƣơng kết hợp với nghề điêu khắc đá mà tạo
thành.
6
Qua ngôi miếu ta còn biết đƣợc ngƣời Trung Hoa suy nghĩ gì về con ngƣời
và thế giới xung quanh. Từ đó, ngƣời Hoa đã gửi gắm chúng vào một hệ thống các
thần linh đƣợc thờ phụng nơi đây. Hơn nữa, việc tìm hiểu ngôi miếu còn giúp
chúng ta có những cái nhìn khá rõ về sự tiếp biến, giao lƣu văn hóa của cƣ dân
2010 là 784.000 ngƣời, với mật độ dân số là 2.969 ngƣời/km
2
, là thành phố thuộc
tỉnh có dân số cao nhất nƣớc. Nơi đây là địa bàn cƣ trú của nhiều dân tộc, trong đó,
ngoài ngƣời Việt từ các tỉnh miền Trung, miền Bắc vào; các dân tộc thiểu số bản
địa (Tày, Nùng, Chơro, GiaRai,….) thì còn có một lƣợng lớn ngƣời Hoa sống rải
rác ở hầu hết 30 phƣờng, xã của thành phố Biên Hòa.
Hình 1.1.1.1. Bản đồ thành phố Biên Hòa
Tài liệu mạng [1]
8
Biên Hòa không chỉ có tiềm lực phát triển về kinh tế mà nó còn là vùng đất
có bề dày lịch sử văn hóa-xã hội. Nếu quay ngƣợc thời gian để nghiên cứu về văn
hóa ngƣời Hoa thì ta có thể đến với vùng đất đã làm nên danh tiếng một thời cho
xứ Đồng Nai, đó là vùng đất Cù Lao Phố-địa bàn hình thành nên những khu vực
dân cƣ ngƣời Hoa khá sớm ở Nam Bộ.
Cù Lao Phố (còn có tên gọi là Nông Nại Đại Phố; Đông Phố; Giản Phố và Cù
Châu) là một bãi phù sa rộng khoảng 6,6 km
2
nằm ở giữa sông Đồng Nai, nay
thuộc xã Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai. Phía Bắc Cù Lao Phố
giáp phƣờng Thống Nhất; phía Nam giáp xã Tân Vạn; phía Đông giáp phƣờng An
Bình và Tam Hiệp; phía Tây giáp phƣờng Quyết Thắng và Bửu Hòa.
Cù Lao Phố có tuyến đƣờng sắt xuyên Việt và quốc lộ I băng qua mỏm phía
Tây Cù Lao. Đây là tuyến đƣờng huyết mạch dẫn đến thành phố Hồ Chí Minh và
các tỉnh miền Tây Nam Bộ; nếu ngƣợc ra phía Bắc thì tới các tỉnh miền Trung và
thủ đô Hà Nội…
Cù Lao Phố có địa hình
tầng sét dày hạt mịn màu đỏ là nguyên liệu tại chỗ cho nghề làm đồ gốm và gạch
ngói xuất hiện.
Hơn nữa, cũng với hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt nhƣ thế đã nối
kết tạo thành một tuyến đƣờng giao thông thủy thuận tiện từ Bắc xuống Nam, lên
Cao Miên và xuống miền Tây Nam bộ. Nó đã trở thành nhân tố quan trọng đóng
góp vào công cuộc Nam Tiến, bởi lẽ, chính dòng sông này đã khiến cho vùng đất
Cù Lao Phố-địa danh một thời nổi tiếng với tên gọi Nông Nại Đại Phố-trở thành
một trung tâm thƣơng mại sầm uất, một thƣơng cảng quan trọng nhất Nam Bộ,
trƣớc khi nhƣờng chỗ cho phố thị Sài Gòn và Bến Nghé nổi lên thay thế. Hình ảnh
về một xứ phồn hoa đô hội đã đƣợc khắc họa khá rõ nét trong sách Đại Nam nhất
thống chí:
“Trần Thượng Xuyên chiêu nạp được người buôn nước Tàu, xây dựng đường
phố, lầu quá đôi từng rực rỡ trên bờ sông, liền lạc năm dặm và phân hoạch ra ba
nhai lộ: nhai lớn giữa phố lót đá trắng, nhai ngang lót đá ong, nhai nhỏ lót đá
xanh, đường rộng bằng phẳng, người buôn tụ tập đông đúc, tàu biển, ghe sông
đến đậu chen lấn nhau, còn những nhà buôn to ở đây thì nhiều hơn hết, lập thành
một đại đô hội ”
1
Từ ƣu thế của một cảng sông sâu trong nội địa, đầu mối tập trung nhiều loại
hàng hoá đã làm cho ngành thƣơng nghiệp phát đạt ở vùng Cù lao Phố. Theo đó
thì các ngành nghề thủ công khác cũng đƣợc lôi kéo đến nhƣ: dệt chiếu, làm tơ lụa,
1
Quốc sử quán triều Nguyễn – Đại Nam nhất thống chí, tập thƣợng, Biên Hòa, trang 25.
10
làm gốm, mộc, đúc đồng, làm pháo hay chăn nuôi tằm, trồng mía, nấu đƣờng
Ngoài nguồn hàng cung cấp tại chỗ, thƣơng cảng Cù lao Phố còn tiếp nhận các
2
…Theo kết quả điều tra dân số ngày 01/4/1999, dân số ngƣời Hoa ở
tỉnh Đồng Nai là 102.906 ngƣời, đến năm 2011 lên đến 118.863 ngƣời, phần lớn
họ sống tập trung tại thành phố Biên Hoà, huyện Định Quán, Thống Nhất, Xuân
Lộc, Long Khánh, Tân Phú, Vĩnh Cửu, Long Thành, Nhơn Trạch…Hiện nay, số
lƣợng ngƣời Hoa phân bố riêng ở thành phố Biên Hòa là 7.588 ngƣời, chiếm
khoảng 0.96%
3
trong tổng số 790.416 dân toàn thành phố. Và nhóm ngƣời Hoa ở
đây đƣợc xem là tiêu biểu (hội đủ các đặc điểm về lịch sử, kinh tế, phong tục tập
quán, tín ngƣỡng dân gian và lễ hội) cho nhóm ngƣời Hoa trong toàn tỉnh.
Diễn trình hội nhập và phát triển của ngƣời Hoa ở Đồng Nai đƣợc đánh dấu
mốc đầu tiên vào năm 1679. Đây là thời gian diễn ra cuộc di dân của hơn 3000
quan binh Trung Hoa, do trung thành với Minh triều, không chấp nhận sống dƣới
triều Mãn Thanh nên đã lên 50 chiếc thuyền rời quê hƣơng xuôi thuyền về Nam.
Họ đã đến xin chúa Nguyễn Phúc Tần chấp nhận cho nơi cƣ trú. Chúa Nguyễn
ƣng thuận cho họ đến khai khẩn đất miền Nam. Trong số lƣợng trên thì có một
nhóm ngƣời Hoa (thuộc các châu Cao – Lôi – Liêm) do tƣớng Trần Thƣợng
Xuyên, Trần An Bình dẫn đầu chọn vùng Đồng Nai - Gia Định để khai khẩn và
lập Thanh Hà xã. Trong quá trình định cƣ, Trần Thƣợng Xuyên đã thấy vùng Bàn
Lân (Cù Lao Phố - Hiệp Hòa ngày nay) có nhiều tiềm năng về nông nghiệp và
thƣơng nghiệp vì thuận lợi giao thông thủy bộ nên ông và các bộ hạ đã chọn vùng
này để thành lập và phát triển thành một trung tâm xuất khẩu. Chính tại nơi đây,
họ đã tiến hành giao thƣơng với rất nhiều khách nƣớc ngoài nhƣ ngƣời Hoa bản sứ,
ngƣời Nhật, ngƣời phƣơng Tây, ngƣời Việt,… khiến cho vùng này trở thành một
Đại Phố buôn bán tấp nập.
Sau năm 1679, những đợt di cƣ của ngƣời Hoa vẫn liên tục diễn ra và kéo
dài trong suốt ba thế kỷ tiếp theo. Ngoài một bộ phận là thƣơng nhân buôn bán
đƣờng dài, quan lại binh lính có tƣ tƣởng “phản Thanh phục Minh” ….thì đa phần
họ là những nông dân, thợ thủ công, những ngƣời buôn bán nhỏ … nghèo đói vì
đến địa bàn Hải Ninh, tỉnh Quảng Ninh của Việt Nam sinh sống từ trƣớc. Từ năm
1954, họ di cƣ vào miền Nam, định cƣ tại vùng Sông Mao (nay thuộc xã Hải Ninh,
huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận), dƣới chế độ Ngô Đình Diệm. Sau đó, do nhiều
biến động xã hội, thời cuộc, điều kiện lao động, sinh sống … , từ vùng Sông Mao,
một bộ phận ngƣời Hoa bằng đƣờng bộ, chia thành nhiều đợt đến định cƣ tại các
địa bàn thuộc tỉnh Đồng Nai nhƣ: Bàu Hàm – Sông Thao (Thống Nhất), Tân
4
Tỉnh uỷ Đồng Nai, Báo cáo sơ kết 5 năm thực hiện Chỉ thị 62 CT/TW của Ban Bí thƣ Trung ƣơng Đảng
(Khoá VII) về “Tăng cƣờng công tác ngƣời Hoa trong thời kỳ mới” ở tỉnh Đồng Nai, số 30-BC/TU ngày
01/11/2001.
13
Phong – Tam Hiệp (Biên Hòa), cây số 115 (Định Quán), cây số 125 (Tân Phú), xã
Bảo Bình (Cẩm Mỹ), thị xã Long Khánh …
Từ sau ngày 30/04/1975, Đồng Nai lại tiếp nhận thêm một số lƣợng ngƣời
Hoa đến từ các tỉnh thành trong cả nƣớc. Trong đó, có nhóm di dân theo dạng tự
do (từ miền Bắc đến), có nhóm di dân theo chính sách phát triển kinh tế mới (từ
thành phố Hồ Chí Minh đến). Họ đến Đồng Nai khai phá đất hoang, phát triển
kinh tế nông nghiệp, một bộ phận họ đến sống tại những nơi đã có đông ngƣời
Hoa sinh sống từ trƣớc giải phóng, một bộ phận tỏa đi sinh sống rải rác trong địa
bàn toàn tỉnh. Những nhóm ngƣời Hoa trong toàn tỉnh Đồng Nai có thể phân thành
5 nhóm (theo phƣơng ngữ hay bang hoặc quê quán): Quảng Đông, Phúc Kiến,
Triều Châu, Hẹ và Hải Nam. Các nhóm này cũng có mặt đầy đủ ở thành phố Biên
Hòa nhƣ:
Ngƣời Hoa bang Quảng Đông tập trung ở các phƣờng thuộc nội ô thành
phố (Bửu Long, Hòa Bình, Thanh Bình, Trung Dũng, Quyết Thắng và một số ít ở
xã Hiệp Hòa).
Ngƣời Hoa nhóm Phúc Kiến có tỉ lệ khá đông, tập trung ở các khu vực
Miếu cũng như đền là nơi quỷ thần an ngự. Miếu nhỏ hơn đền (đền nhỏ hơn
đình), thường xây theo kiểu hình chữ nhật với hai phần cách nhau bởi một bức
rèm, nội điện bên trong và nhà tiền tế bên ngoài… miếu thường được xây trên gò
cao, nơi sườn núi, bờ sông hoặc đầu làng, cuối làng, những nơi yên tĩnh để quỷ
thần có thể an vị, không bị mọi sự ồn ào của đời sống dân chúng làm nhộn. Trong
miếu cũng có tượng thần hoặc bài vị thần linh, đặt trên ngai, ngai đặt trên bệ với
thần sắc hoặc bản sao…
Theo Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục thì ông cho rằng:
Mỗi làng thờ thần phải có một tòa miếu. Có nơi thì vừa có miếu, vừa có
đình… Miếu là chỗ quỷ thần bằng y, đình là nơi thờ vọng và để làm nơi công sở
cho dân hội họp. Miếu thường hay kén những nơi đất thắng cảnh, nhất là trên gò
cao, hoặc ở nơi gần hồ to sông lớn thì mới hay… Đình miếu cũng theo một kiểu
mẫu, chỉ khác nhau to với nhỏ mà thôi…
5
15
Còn theo nhà văn Sơn Nam trong cuốn Đình - Miễu và lễ hội dân gian đã
viết: …Đình - miếu (miễu) là cơ ngơi làm biểu tượng nhắc nhở lòng nhân nghĩa,
đạo lý tự giác, vì vậy mà tồn tại và phát triển trong thời gian dài mãi đến nay hãy
còn ảnh hưởng sâu đậm… Miễu, do miếu nói trại ra. Nhà thờ riêng của dân (nhà
thờ họ) gọi gia miếu. Nhà thờ giòng họ của triều đại gọi là thế miếu… ở đồng
bằng sông Cửu Long, chẳng nghe nói đến hai tiếng “Phúc thần”. Các hạng tà
thần tuyệt nhiên không có, họa chăng vài am miễu dựng lên nơi có người chết oan
ức vì tai nạn xe cộ, đắm thuyền, hùm tha, sấu bắt, cúng sơ sài không tế lễ…
Theo Địa chí tôn giáo-lễ hội Việt Nam thì lại cho rằng :
Am, miếu, mưỡu, được hiểu là nơi thờ thần linh, ma quỷ, khi tín ngưỡng thờ
Mặt trời đã phai mờ, nhưng sấm chớp mây mưa rồng nước vẫn chiếm lĩnh một góc
pháp nghiêm khắc của xã hội Trung Quốc cổ đại. Từ xa xƣa, khi trình độ sản xuất
còn thấp kém, cuộc sống và việc sản xuất của con ngƣời thƣờng chịu nhiều ảnh
hƣởng của thiên nhiên và sự xâm hại của các loài mãnh thú. Chính sự hạn chế về
trình độ nhận thức, con ngƣời đối với những vấn đề mà khoa học không giải thích
đƣợc, đem hy vọng gửi gắm vào sự bảo hộ của thần linh. Việc xuất hiện thần linh
có quá trình phát triển khác nhau. Vào lúc sơ khai của nhân loại, tƣ duy của con
ngƣời còn đơn giản, giàu ảo tƣởng, đối với tất cả hiện tƣợng tự nhiên và vạn vật
trong tự nhiên đều cảm thấy thần bí và đáng sợ. Mây mƣa trên trời biến thành sự
vận hành nhật nguyệt kì ảo; núi non chim muôn và cây cối ở dƣới đất đều đƣợc
xem là có thần linh chúa tể; thế là sinh ra quan niệm “vạn vật hữu linh”. Các vị
thần linh này đã nuôi nấng loài ngƣời trƣởng thành, lại cũng đe dọa đến sự sinh
tồn của họ. Vì thế, loài ngƣời vừa cảm kích họ, vừa cảm thấy sợ hãi đối với những
gì mà họ tạo ra.
Đồng thời, loài ngƣời cũng có cảm giác tƣơng tự và khó có thể lý giải đƣợc
về những cảnh tƣợng mộng ảo và sinh lão bệnh tử của bản thân mình. Ngƣời xƣa
tin rằng, con ngƣời sau khi chết, linh hồn của họ có một năng lực vƣợt ra khỏi tự
nhiên, có thể giao lƣu với ngƣời sống trong mộng, và cũng có thể làm những điều
ám muội khiến ngƣời sống sinh bệnh hoặc gặp tai nạn. Loại tâm lý tôn kính và sợ
hãi các thần trở thành nhân tố quan trọng sinh ra hành vi cúng tế.
17
Quan điểm “vạn vật hữu linh” đã hình thành nên sự sùng bái đa thần, cũng
khiến cho đối tƣợng cúng tế của con ngƣời nhiều hơn dẫn đến việc xây dựng nhiều
ngôi miếu để làm nơi trú ngụ cho thần linh và tổ tiên.
Xét theo đối tượng được thờ cúng chính về đại thể ta có thể phân làm 3 loại:
Miếu thờ thần linh: đối tƣợng đƣợc thờ trong ngôi miếu này thƣờng là
những vị thần của thiên giới và địa giới. Thần linh của thiên giới chủ yếu là trời,
thần mặt trời, mặt trăng, thần mƣa,… Thần linh địa giới thì có thần táo, thần núi,
thần nƣớc, thần đá, các thần động thực vật,….; tất cả các vị thần đó đều có mối
Tính từ khi nhóm ngƣời Hoa theo chân Trần Thƣợng Xuyên đến Cù Lao
Phố gây dựng cơ sở lớn, chọn vị trí thuận lợi, sát mé sông để kinh doanh và định
cƣ thì 5 năm sau chùa Quan đế đƣợc dựng lên (1684). Khi mới hình thành, đây là
một ngôi miếu nguy nga đƣợc bao quanh bằng dãy tƣờng gạch có 4 con lân bằng
đá ngồi ở bốn góc miếu; bên trong có tƣợng cao hơn một trƣợng, có quán Quan
Âm. Và ngôi miếu này cùng với 2 hội quán Phúc Châu, Quảng Đông trở thành 3
ngôi đền lớn ở một vùng thời bấy giờ.
“Ở phía Nam cù lao Đại Phố, phía đông đường tam nhai ngó đến sông
Phước, miếu điện nguy nga có đắp tượng cao hơn một trượng, phía sau là quán
Quan Âm, ngoài bao tường gạch có con lân bằng đá ngồi 4 góc. Cùng với Hội
quán Phúc Châu đầu phía tây đường lớn và hội quán Quảng Đông ở phía đông là
ba cái đền lớn”. [45:110-111]
Hay: “Đền Quan Công ở phía đông tam nhai thuộc phía nam Châu - Đại
phố, huyện Phước Chính, mặt tiền ngó xuống Phước Giang, nhà đền rộng rãi
tráng lệ, có đắp pho tượng cao hơn 1 trượng, ở sau có quán Quan Âm cùng Hội
quán Phước Châu ở đầu phía tây, Hội quán Quảng Đông ở đầu phía đông hợp
thành 3 ngôi đền lớn. Sau Tây Sơn đến chiếm, hai đền kia bị hủy bỏ, chỉ còn đền
Quan Thánh. Người Thanh Hương, Minh Hương trong tỉnh đến thời tiết cúng tế,
hương khói miếu mạo y như xưa”
6
Đến khi xảy ra chiến tranh, nhân dân ở 2 hội quán Phúc Châu và Quảng
Đông ly tán khiến cho 2 hội quán trở nên thƣa ngƣời và dần dần bị hủy bỏ, chỉ còn
6
Đại nam nhất thống chí, tập thƣợng, Nha văn hóa Phủ Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa, 1973. tr.43 19
20
trúc. Kiến trúc miếu của ngƣời Hoa ở Biên Hòa thƣờng gồm các kiểu chữ Nhất
（一）, chữ Tam（三）, chữ Công（工）, chữ Khẩu（口） và nội công ngoại
quốc hay còn có cách gọi khác là kiểu “ấn”（国）.
Kiểu kiến trúc miếu Hoa đều có bố cục mặt bằng gồm: tiền điện, trung điện
và hậu điện. Đặc biệt là còn có sân thiên tỉnh (giếng trời) và phần sân rất rộng
trƣớc miếu để tổ chức vào những dịp có lễ hội. Điển hình cho kiến trúc và quy mô
lớn của miếu ngƣời Hoa ở Biên Hòa là Thiên Hậu cổ miếu, Tân Lân cổ miếu, và
Thất phủ cổ miếu. Trong đó, Thất phủ cổ miếu đƣợc xem là công trình hội đủ các
yêu cầu về kiến trúc một ngôi miếu của ngƣời Hoa.
Thất phủ cổ miếu tọa lạc trên một mảnh đất rộng gần 3000 m
2
, bên tả ngạn
sông Đồng Nai, đƣợc ngăn cách với bên ngoài bởi vòng tƣờng gạch, có bốn con
lân bằng đá ngồi chầu ở bốn góc. Mặt tiền miếu quay về hƣớng Tây – Nam (chếch
về hƣớng Tây), nhìn ra sông Đồng Nai.
Từ ngoài cổng Tam quan
nhìn bao quát toàn bộ ngôi chùa,
ta có thể thấy điểm nổi bật là
một tổng thể kiến trúc đồ sộ,
lộng lẫy nhiều màu sắc và rất dễ
dàng nhận ra đây là ngôi chùa
của ngƣời Hoa bởi cấu trúc,
màu sắc (tƣờng trong, ngoài đều
màu đỏ thắm) và các sản phẩm
công nghệ miếu vũ bằng gốm
men màu trang trí trên bờ nóc. Miếu có ba cổng ra vào. Cổng chính nhìn ra sông
Đồng Nai xây theo lối Tam quan, hai mái lợp ngói âm dƣơng, phía trên trang trí
cặp rồng chầu mặt trời bằng xi măng, ở cổng treo tấm biển làm bằng đá xanh khắc
Tòa nhà ở chính giữa (Điện thờ chính): là phần thờ phụng chính, có diện tích
257,24m
2
(23,6m*10,9m). Điện thờ có cấu trúc hình chữ Công 工 gồm ba gian:
tiền điện, trung điện và hậu điện.
Tiền điện: Kiến trúc nằm ngang, là mặt tiền của điện thờ chính, có diện tích
62,13m
2
(10,9m*5,7m). Đây là một đơn nguyên kiến trúc mang dáng dấp của bộ
phận biểu thị diện mạo mặt bằng “nội công ngoại quốc”, là nơi tập trung toàn bộ
cái đẹp của ngôi miếu. Tiền điện là nếp nhà ngang ba gian không có chái. Tƣờng
xây bằng gạch thẻ tô vôi, bề mặt trang trí thành những viên gạch hình chữ nhật sơn
đỏ (màu mà ngƣời Hoa cho rằng nó sẽ tạo sự uy nghiêm và mang lại cát tƣờng)
thƣờng đƣợc dùng để sơn đền, chùa, miếu của ngƣời Hoa. Nền lát bằng những
22
phiến đá xanh Bửu Long. Hai mái lợp ngói âm dƣơng màu đỏ gạch. Cuối mái có
diềm đầu ngói hình sợi dạng nấm linh chi bằng gốm tráng men xanh, dỡ mái là
diềm gỗ chạm các bức phù điêu, trang trí các đề tài “Hoa điểu”, dây hoa lá…Đây
là kiểu mái cổ điển đặc trƣng của các ngôi miếu, đền, chùa của ngƣời Hoa. Bộ
khung ở Tiền điện đƣợc làm bằng gỗ sao loại tốt, vì làm theo kiểu “chồng rƣờng
giá chiêng”. Hệ thống cấu kiện chịu lực đƣợc chạm khắc các đề tài : dơi, đào, hoa
lá, cảnh cúng lễ, múa hát cung đình …tinh xảo, sống động. Đặc biệt là hệ thống
các “đầu củng” dựa trên đầu cột là kết cấu có chức năng đỡ hệ thống hoành tử, rui
mè của miếu đƣa ra xa chân cột khá độc đáo. Bờ nóc Tiền điện cũng chính là mặt
trƣớc của ngôi miếu là một “bức tranh” sinh động nhiều màu sắc nhờ thiết kế xen
với các cụm quần thể tiểu tƣợng gốm Cây Mai, men xanh lục đậm chủ đạo do lò
gốm Bửu Nguyên sản xuất vào năm 1894. Chính giữa bờ nóc Tiền điện là nhiều
cụm tiểu tƣợng bằng gốm lớn. Toàn bộ các sản phẩm trang trí gốm trên bờ nóc
cột đúc bê tông bên ngoài tô đá rửa. Trên mỗi cột đều có treo liễn chữ Hán, nền
đen chữ vàng. Cứ giữa hai cột lại treo một tấm hoành phi khá lớn, bề mặt khắc chữ
Hán phủ nhũ vàng. Giữa hai cột trong treo một tấm bao lam bằng gỗ chạm lộng đề
tài: “tứ cầm”, dây hoa lá triền chi, giữa tấm bao lam là hình đầu một con dơi lớn
đội bốn chữ Hán “Quan Thánh Đế Quân”.
Phương đình: Ở phía sau Tiền điện và trƣớc Chính điện. Phƣơng đình vuông
vức với sân Thiên tỉnh (khoảng sân trong lộ thiên) hai bên. Phƣơng đình ở Trung
điện có hai mái lợp ngói âm dƣơng. Chính giữa phƣơng đình có đặt một đỉnh bằng
xi măng tô đá granito để thắp hƣơng, một đỉnh hƣơng tròn và một lƣ gang lớn
dùng để đốt giấy tiền, vàng mã. Tại phƣơng đình đặt một bàn hƣơng bằng gỗ; ở
góc phải sân Thiên tỉnh là điện thờ ông Thổ Địa
Hậu điện (Chính điện): là nơi tôn thờ các đối tƣợng thờ tự chính của Thất
phủ cổ miếu. Hậu điện là một gian nhà ngang có diện tích 149,33m
2
(13,7m*10,9m), chiếm phân nữa diện tích ngôi miếu. Hậu điện đƣợc dựng bởi hai
hàng bốn cột gỗ tròn, chân cột kê trên tảng đá hình bát giác. Hậu điện gồm 2 mái
lợp ngói âm dƣơng màu đỏ gạch. Trên bờ nóc có trang trí cặp Rồng chầu mặt trời
bằng gốm men xanh. Đối xứng hai bên là cặp “cá hóa long”. Hậu điện đƣợc bao
bọc bởi bốn bức tƣờng gạch xây khá chắc chắn. Trừ bức tƣờng phía trƣớc (chính
Copyright: Tài liệu đại học ©