Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
PHẦN A: MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam .Đảng ta luôn coi trọng sự
nghiệp giáo dục và đào tạo, xây dựng nhân tố con người là động lực trực tiếp
và lâu dài cho sự phát triển của đất nước. Đaị hội Đảng toàn quốc lần thứ VII
coi giáo dục là quốc sách hàng đầu .Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII lại
quyết định lấy Giáo dục –Đào tạo và khoa học công nghệ là khâu đột phá để
đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá –hiện đại hoá đất nước.
Để góp phần vào sự nghiệp đào tạo con người mới .Là một giáo viên
công tác được 8 năm ơ û bậc THCS huyện Tân Châu, tôi luôn có những trăn
trở ,suy nghĩ làm sao để nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn Địa lí lớp
8A1 tại trường THCS Tân Đông ?
Chức năng của kênh hình nói chung và bản đồ giáo khoa nói riêng có rất
nhiều, nó vừa là nguồn cung cấp kiến thức phục vụ cho nội dung bài học , vừa
là rèn luyện kỹ năng Địa lí cho học sinh, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi
cho giáo viên thực hiện phương pháp dạy học của mình theo hướng phát huy
tính tích cực của người học .Thông qua kỹ năng phân tích so sánh ,tìm ra các
mối liên hệ địa lý trên bản đồ giúp học sinh tiếp thu bài nhanh, nhớ được nội
dung bài học bền lâu, góp phần kích thích sự phát triển năng lực tư duy nói
chung và tư duy địa lí nói riêng .Từ lí do trên tôi quyết định chọn đề tài
“Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS” nhằm giúp
học sinh có được những kỹ năng cơ bản về học tập bộ môn, góp phần đào tạo
những thế hệ học sinh phát triển toàn diện ,tránh được tình trạng học lệnh ,học
tủ các môn học lâu nay vẫn từng xảy ra .
PHẦN B : NỘI DUNG
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
I. CƠ SỞ LÍ LUẬN :
Hệ thống kênh hình trong bộ môn địa lí ở trường phổ thông luôn giữ vai
trò rất quan trọng ,đặc biệt bản đồ luôn được xem là cuốn sách thứ hai của
học sinh .Vì bản đồ là phần thu nhỏ các đối tượng tự nhiên kinh tế xã hội ở

nhất định ,ảnh hưởng đến chất lượng học tập bộ môn ,đầu vào của học sinh
tương đối thấp ,đời sống kinh tế gia đình còn gặp nhiều khó khăn nên chi phối
thời gian học tập của các em ,ở nhà phụ huynh chưa thực sự quan tâm đến
việc học tập của các em.Có đầy đủ sách giáo khoa ,vở ghi và đồ dùng học tập,
nhưng thiếu tập bản đồ, các em lại chưa trang bị tập Atlat Đại lí Việt Nam .
Đa số các em có có ý thức học tập tốt .Tuy nhiên việc học môn Địa lí
chỉ dừng lại ở mức học thuộc lòng những nội dung kiến thức ngắn gọn được
ghi trong vở ,kỹ năng khai thác kiến thức từ kênh hình để hiểu sâu kiến thức
bộ môn còn hạn chế .Qua nghiên cứu có 25 học sinh biết đọc bản đồ treo
tường , đọc biểu đồ xem bảng chú giải , đọc tên các dãy núi, cao nguyên,sơn
nguyên, đồng bằng lớn dựa vào thang màu . Có 16 chưa biết quan sát bản đồ,
lược đồ SGK, biểu đồ, bảng chú giải , thang màu …
•Nguyên nhân :
- Giáo viên làm việc với các em rất ít 1 tiết / tuần / học kì I nên việc ôn
tập các kĩ năng làm việc với kênh hình của học sinh có phần hạn chế .
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
- Ở lớp các em không chú ý tập trung quan sát đồ dùng dạy học, khi
bạn lên xác định, trình bày thì lơ là không quan sát .
- Ở nhà học sinh chưa chịu khó đọc SGK, không chịu nghiên cứu hệ
thống kênh hình trong SGK, không soạn kĩ bài ở nhà khi đến lớp, ít chịu khó
làm bài tập bản đồ, không mua tập Atlát địa lí Việt Nam .
* Giải pháp :
Từ tình hình thực tế lớp 8 là giáo viên trực tiếp giảng dạy bản thân đề
ra một số biện pháp cụ thể để giúp các em chưa biết khai thác kiến thức từ
kênh hình như sau :
-Đối với học sinh khá giỏi gọi học sinh lên trình bày trên bản đồ bằng
câu hỏi, phân tích biểu đồ, bảng số liệu thống kê .
- Đối tượng học sinh trung bình, yếu giáo viên gọi học sinh làm việc
với bản đồ nhiều hơn chỉ từng đối tượng địa lí dựa vào kí hiệu, nhắc nhở các
em đọc bảng chú giải trên bản đồ thang màu .

đồng bộ về màu sắc, kí hiệu…
+ Từ thực tế trên tôi đã tiến hành khảo sát và điều tra đưa ra những biện
pháp cụ thể nhằm tạo cho học sinh sự say mê hứng thú học tập bộ môn địa lý
để nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn.
III / NỘI DUNG VẤN ĐỀ :
1/ Vấn đề đặt ra cần tìm giải pháp để nghiên cứu :
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
Qua nghiên cứu chương trình nội dung SGK môn Địa lí 8 gồm có 52
tiết và chia thành 2 phần :
Phần I : Thiên nhiên , con người ở các châu lục ( tiếp theo chương trình
địa lí lớp 7 ) gồm 21 tiết chia ra :
+ Châu Á : 18 tiết ( 15 tiết lí thuyết, 3 tiết thực hành )
+ Tổng kết ( địa lí tự nhiên và địa lí các châu lục ) 3 tiết
Phần II : Địa lí Việt Nam :23 tiết
+ Bài mở đầu Việt Nam đất nước con người -1 tiết
+ Đại lí tự nhiên Việt Nam -22 tiết ( 15 tiết lí thuyết, 7 tiết thực
hành )
Phần : Oân tập, kiểm tra -8 tiết .
Để giải quyết vấn đề đặt ra tôi đã đề ra các giải pháp như sau :
a/ Kiểm kê phân loại đồ dùng dạy học:
-Ngay từ đầu năm tôi đã liên hệ với bộ phận thư viện,thiết bị kiểm kê lại
toàn bộ những đồ dùng dạy học đã có sắp xếp theo thứ tự từng khối lớp, từng
chương, bài
-Có kế hoạch vẽ thêm những đồ dùng dạy học đã hư hỏng hoặc còn
thiếu.
b/ Có kế hoạch hướng dẫn học sinh ôn và bổ sung những ký hiệu,
màu sắc của bản đồ, lược đồ:
-Mặc dù học sinh đã làm quen với bản đồ từ lớp 6,7 nhưng bài đầu tiên
của lớp 8 tôi phải dành ra 5 – 7 phút đầu giờ để giới thiệu những ký hiệu cơ
bản của bản đồ như:

quả cần thực hiện các bước sau:
Đọc tên bản đồ, lược đồ để biết nội dung địa lý thể hiện trên đó là gì ?
Ví dụ: Bản đồ dân cư Châu Á thể hiện các nội dung: phân bố dân cư,
mật độ dân cư, các đô thị đông dân…
- Đọc bảng chú giải để biết cách người ta thể hiện các đối tượng đó trên bản
đồ như thế nào bằng các ký hiệu gì, màu sắc ra sao? Dựa vào các ký hiệu,
màu sắc trên bản đồ để xác định các đối tượng địa lý.
- Đối chiếu, so sánh các ký hiệu với nhau để tìm ra đặc điểm của đối
tược trục tiếp trên bản đồ.
Ví dụ: Cũng trên bản đồ dân cư Châu Á ( Lớp 8 ) sau khi giáo viên
hướng dẫn học sinh thực hiện các bước trên để rút ra nhận xét về mật độ dân
cư, sự phân bố dân cư, sự phân bố các đô thị đông dân, yêu cầu học sinh giải
thích vì sao dân cư Châu Á có sự phân bố như vậy? Từ đó rút ra hình thành
mối quan hệ địa lý giữa các yếu tố địa lý: địa hình, đất đai, khí hậu, gió mùa,
biển…
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
Bản đồ, lược đồ có thể dùng để khai thác kiến thức ở nhiều dạng bài
khác nhau.
• Xác định vị trí địa lý :
-Giáo viên phải hướng dẫn học sinh dựa vào bản đồ, lược đồ để khai
thác theo thứ tự sau:
+ Xác định kinh độ, vĩ độ của các điểm cực.
+ Nếu là châu lục thì xác định xem châu lục đó nằm ở nửa cầu nào?
( dựa vào kinh tuyến gốc, vĩ tuyến gốc ).
+ Xác định xem châu lục, khu vực hay quốc gia đó trải dài trên bao
nhiêu vĩ độ, kinh độ để biết ảnh hưởng của vị trí địa lý với khí hậu.
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
+ Xác định tứ cận: Giáp những đâu, ở phía nào, có những biển nào,
những vịnh nào, có những dòng biển nào ở ven bờ biển
Ví dụ: Xác định vị trí địa lý Châu Á:

-Có những biểu đồ làø một đơn vị kiến thức cần được khai thác, cũng có
những biểu đồ có thể dùng để củng cố những kiến thức mà học sinh đã học.
Tuy nhiên dù ở dạng nào thì giáo viên cũng phải hướng dẫn học sinh khai
thác, phân tích theo các hướng sau:
+ Đọc tên biểu đồ: biểu đồ thể hiện cái gì? ( Khí hậu, gia tăng dân số,
tăng trưởng kinh tế…).
+ Quan sát toàn bộ biểu đồ để biết các đại lượng thể hiện trên biểu đồ là
gì? ( Số dân, các ngành kinh tế…) Trên lãnh thổ nào? Vào thời gian nào? Các
thể hiện trên biểu đồ như thế nào? ( Theo đường, theo cột, hình quạt…) trị số
các đại lượng được tính bằng gì? ( %, triệu người, nghìn ha, tấn…).
+ Đối chiếu, so sánh độ lớn của các hợp phần ( Biểu đồ cột chồng, biểu
đồ miền, biểu đồ quạt ), chiều cao của các cột ( Biểu đồ cột ), độ dốc của đồ
thị ( Biểu đồ đường ), kết hợp với số liệu ( Nếu có ) rút ra nhận xét về các đối
tượng và các hiện tượng địa lý được thể hiện trên biểu đồ.
+ Kết hợp kiến thức đã học, xác lập mối quan hệ để giải thích.
d3/ Khai thác kiến thức từ các bảng số liệu thống kê:
-Khi khai thác kiến thức từ bảng thống kê cần lưu ý học sinh:
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
+ Không bỏ sót số liệu nào, phân tích số liệu tổng quát trước rồi đi vào
phân tích cụ thể.
+ So sánh các số liệu để tìm ra trị số lớn nhất, nhỏ nhất, trung bình.
+ Xử lý các số liệu khi cần thiết.
+ Xác lập mối quan hệ giữa các số liệu, so sánh đối chiếu với các số liệu
theo cột, theo hàng để rút ra nhận xét.
Ví dụ:ï Hướng dẫn học sinh khai thác bảng 7.2 ( Bài 7 - Địa lý 8 )
Bảng 7.2. Một số chỉ tiêu kinh tế – xã hội ở một số nước Châu Á năm
2001.
Quốc gia Cơ cấu
Nông
nghiệp

dưới
Xi-ri 23.8 29.7 46.5 3.5 1081.0 Trung
Bìnhdưới
U-dơ-bê-ki-xtan 36 21.4 42.6 4 449.0 Thấp
Lào 53 22.7 24.3 5.7 317.0 Thấp
Việt Nam 23.6 37.8 38.6 6.8 415.0 Thấp
-Học sinh đọc nội dung của bảng.
-Nhận xét chung về chỉ tiêu của các nước .
-Mức thu nhập của các nước được phân ra làm mấy loại.
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
-Mức bình quân GDP cao nhất? Thấp nhất? Chênh lệch nhau khoảng
bao nhiêu lần?
-Nhận xét về tỉ trọng giá trị nông nghịêp trong cơ cấu GDP của các
nước có thu nhập cao khác nhau với nước có thu nhập thấp ở chỗ nào? Từ
phân tích bảng số liệu rút ra nhận xét chung về trình độ phát triển giữa các
nước và vùng lãnh thổ Châu Á không đồng đều.
d4/ Khai thác kiến thức từ tranh ảnh địa lý:
- Khác với các đồ dùng dạy học khác, tranh ảnh địa lý chỉ có tác dụng
giúp học sinh khai thác một số địa điểm và thuộc tính nhất định về đối tượng.
Vì vậy giáo viên cần gợi ý học sinh dựa vào kiến thức đã học kết hợp với bản
đồ, biểu đồ, các tư liệu địa lý khác để giải thích đặc điểm thuộc tính cũng như
sự phân bố ( vị trí ) của đối tượng địa lý được thể hiện trên tranh ảnh đó.
Ví dụ: Khi dạy bài 8 ( Địa lý lớp 8 ): Tình hình phát triển kinh tế xã hội
ở các nước Châu Á: Giáo viên hướng dẫn khai thác bức ảnh hình 8.3 theo thứ
tự sau:
- Bức ảnh thể hiện cái gì?( Cảnh thu hoạch lúa ), ở đâu? ( Indonêsia ).
- Gợi ý để học sinh nhận xét cụ thể từng đặc điểm và thuộc tính của đối
tượng được thể hiện trên ảnh:
+ Về diện tích mảnh ruộng ( Nhỏ ).
+ Số lao động ( Nhiều ).

Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
- Đặc biệt chú ý hướng dẫn học sinh làm các bài tập củng cố kỹ năng
trong tập bản đồ in sẵn ( nếu có ) thường xuyên kiểm tra, sửa bài tạo thói
quen tốt và các kỹ năng địa lý cho học sinh
Dưới đây là Ví dụ cụ thể của tôi đưa ra kinh nghiệm :Hướng dẫn học
sinh học sinh từ hệ thống kênh hình để nâng cao hiệu quả dạy và học môn
địa lí lớp 8A1 :
2/ Kết quả vận dụng các biện pháp:
a. Về vận dụng phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác kiến
thức qua hệ thống kênh hình, đồ dùng dạy học:
_ Giờ dạy địa lí theo tinh thần thay SGK hiện nay đòi hỏi phải kết hợp
nhiều phương pháp khác nhau, trong đó không thể thiếu việc tổ chức cho
học sinh khai thác kiến thức từ các hình ảnh, mô hình, quả địa cầu, bản đồ…
để HS rút ra những nhận xét về các hình ảnh quan sát được.
* Nguyên nhân:
_ Nguyên nhân khách quan: các phương tiện dạy học dù đã được cấp cho
mỗi trường nhưng không phải bài nào cũng có đủ các đồ dùng dạy học. Một
số đồ dùng chỉ để treo lên minh hoạ chứ chưa phải để sử dụng để tổ chức
các hoạt động dạy học.
_ Nguyên nhân chủ quan: để dạy học có sử dụng phương pháp trực quan
thì không phải dễ. Phương pháp trực quan phải gắn liền với phương pháp
nêu vấn đề. Mặt khác, giáo viên phải chuẩn bị trước các đồ dùng dạy học, kể
cả phải làm thêm các đồ dùng khác để hỗ trợ.
b. Về khai thác các hình ảnh trong SGK, sử dụng các tranh ảnh,
mô hình hiện có trong nhà trường:
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
_ Hình ảnh trong sách địa lí là những hình ảnh chủ yếu được thu thập từ
nhiều tư liệu, cả trong nước và ngoài nước nên rất sinh động và hấp dẫn.
Tuy nhiên việc khai thác các hình ảnh trong SGK chưa thật đúng theo yêu
cầu SGK và dạy môn địa lí.

Xây dựng bộ sưu tập:
Trong chương trình địa lí lớp 8 có nhiều bài đề cập đến tài nguyên thiên
nhiên. Để tập cho HS có thói quen quan sát, GV hướng dẫn HS xây dựng bộ
sưu tập.
Những bộ sưu tập đơn giản như làm về bộ sưu tập tranh ảnh về địa hình
các-xtơ và các hang động ở Việt Nam: HS sưu tầm tranh ảnh từ lịch, báo
chí, ảnh chụp, bộ sưu tập về các loại khoáng sản ở địa phương: như các loại
đá, cát, sỏi, bộ sưu tập về các dân tộc ở địa phương, các thắng cảnh du
lịch ,di tích lịch sử,hay vẽ bản đồ Việt Nam . Khi dạy học dựa vào bộ sưu
tập này GV cho HS nhận xét sự phong phú về tài nguyên thiên nhiên đất
nước. Đồng thời qua bộ sưu tập này GV hướng dẫn HS để HS cùng GV
chu:ẩn bị các đồ dùng học tập
4. Kết quả thực hiện :
a. GV chủ động tự tin khi lên lớp, linh hoạt trong quá trình tổ chức dạy-
học, làm chủ được thời gian, số tiết dạy thừa giờ hoặc quá giờ được khắc
phục. Ngày càng sử dụng và kết hợp tốt các phương tiện thiết bị dạy học phù
hợp đặc trưng bộ môn.
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
b. HS có kĩ năng khai thác kiến thức từ kênh hình. Tự tin vì trước mặt “
Là một tài liệu ngỏ”, khắc phục được tâm lí ngại học môn địa lí vì đây là
môn học thuộc bài ở đa số HS. Từ đó các em học địa lí với tinh thần tự giác,
hăng say hơn.
-Sau khi áp dụng các biện pháp trên ở các lớp 8A
1
của trường THCS
của năm học kết quả so sánh 3 giai đoạn như sau :
Giai
đoạn
Lớp TS Điểm
dưới 5

học sinh khai thác đúng trọng tâm của bài học.
_ Phải căn cứ vào mục tiêu của bài học, đặc điểm tư duy nhận thức của
HS nơi trường mình phụ trách.
_ Có sự kết hợp với hệ thống kênh chữ trong SGK.
_ Hướng dẫn HS khai thác kiến thức qua kênh hình theo hướng phát huy
tính tích cực của người học, tuyệt đối không sử dụng theo hình thức minh
hoạ cho nội dung bài học
2. Sáng tạo đồ dùng dạy học, phải gắn liền với sáng tạo ra tình huống
dạy học theo mục tiêu những hình ảnh trực quan sẽ làm cho học sinh
hứng thú trong giờ học, HS hiểu và có thể thuộc bài ngay tại lớp:
_ Sự sáng tạo đồ dùng dạy học môn địa lí trước hết phải đảm bảo tính
chính xác, khoa học.
_ Sáng tạo đồ dùng dạy học là phải xuất phát vào tình huống dạy học mà
GV đã thiết kế trước. Phải đảm bảo tính sinh động, hấp dẫn, tối thiểu là phải
hơn những hình ảnh, tranh ảnh trong SGK.
3. Đồ dùng dạy học không chỉ do GV làm ra mà còn tổ chức,
hướng dẫn cho HS cùng làm. Đồ dùng dạy học phải được sử dụng vào
nhiều hoạt động khác nhau: Ôn kiến thức cũ, hình thành kiến thức mới,
kiểm tra đánh giá, củng cố bài:
_ Hướng dẫn cho HS làm những mô hình, tranh vẽ để phục vụ giờ học.
Điều này không những tạo cho các em làm quen với các mô hình, có thói
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
quen sưu tầm tranh ảnh, mẫu vật, rèn luyện kĩ năng thao tác mà còn góp
phần rèn luyện tư duy.
_ Khi sáng tạo một bộ đồ dùng dạy học GV nên chú ý đến tính năng,
hiệu quả sử dụng của nó. Những đồ dùng dạy học được sử dụng nhiều bài
với nhiều hoạt động học tập khác nhau thì khả năng rèn luyện tư duy của HS
càng cao.
PHẦN C : KẾT LUẬN CHUNG VỀ ĐỀ TÀI SÁNG
KIẾN KINH NGHIỆM :

năng của người học .Nội dung kiến thức được sử dụng trong hệ thống kênh
hình nói chung và kênh hình nói riêng có phần phức tạp với tư duy nhận
thức của người học ,nó đòi hỏi kiến thức đến kỹ năng đọc ,phân tích ,so
sánh và tìm ra các mối quan hệ địa lí giữa các đối tượng .Vì vậy giáo viên
phải biết đặt ra các câu hỏi gợi mở đến phức tạp ,lấy ví dụ gần gũi với cuộc
sống hoặc yêu cầu học sinh nhắc lại các kiến thức đã học để hướng dẫn học
sinh khai thác kiến thức.Trong quá trình khai thác kiến thức giáo viên nên đi
theo trình tự :Cho học sinh tìm hiểu ,nhận biết các đối tượng đơn giản đến
phức tạp thông qua các câu hỏi họăc các mẫu phiếu học tập .
Đối với những lớp có nhiều học sinh khá giỏi ,giáo viên cần tăng cường
các hoạt động nhận thức bằng các câu hỏi ,các bài tập nhỏ ,các tình huống
Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS
có vấn đề theo hướng phát triển tư duy ,giáo viên đóng vai trò là người tổ
chức hướng dẫn quá trình nhận thức của học sinh ,học sinh là người chủ
động ,tích cực sáng tạo tìm ra kiến thức ,dưới sự hướng dẫn của giáo viên
.Ngược lại ,đối với những lớp có nhiều học sinh trung bình ,yếu ,giáo viên
cần lựa chọn những kiến thức bài giảng cơ bản ,kiên trì hướng dẫn học sinh
một cách cụ thể ,tỉ mỷ bằng các câu hỏi gợi mở ,gíup quá trình tiếp thu kiến
thức của các em được thuận lợi và đảm bảo được tinh thần dạy học theo
phương pháp phát huy tính tích cực của người học .