Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
………….…………
NGUYỄN LÂM TỚI
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ
VÀ BIỂU ĐỒ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT
BAN CƠ BẢN LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Thái Nguyên – Năm 2010
Thái Nguyên năm 2010
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Viết tắt
Nội dung
ĐC
Đối chứng
GV
Giáo viên
GDP
Tổng sản phẩm trong nước
HS
Học sinh
KTXH
Kinh tế xã hội
KVI
Khu vực I – Nông lâm ngư nghiệp
KVII
Khu vực II – Công nghiệp và xây dựng
KVIII
Khu vực III - Dịch vụ
SGK
Sách giáo khoa
SLTK
Số liệu thống kê
THPT
113
3.4
Đánh giá xếp loại học lực của các lớp TN và ĐC
114
3.5
Tổng hợp đánh giá xếp loại học lực của HS ở 4
trường THPT
114
DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình
Tên hình
Trang
3.1
Biểu đồ so sánh cơ cấu học lực của HS ở 4
trường THPT
114
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các kí hiệu, chữ viết tắt
Danh mục các bảng, hình vẽ
2.2. Sử dụng SLTK trong dạy học địa lí lớp 12 THPT - Ban cơ bản 23
2.2.1. Khái quát chung về SLTK trong SGK địa lí 12 THPT 23
2.2.2. Các kĩ năng sử dụng số liệu thống kê 23
2.2.3. Bổ sung các số liệu mới phục vụ cho dạy học địa lí 12 THPT - Ban
cơ bản 35
2.2.4. Kĩ năng ghi nhớ số liệu 37
2.3. Rèn luyện kĩ năng biểu đồ trong dạy học địa lí lớp 12 THPT - Ban
cơ bản 45
2.3.1. Khái quát về biểu đồ và những yêu cầu chung về rèn luyện kĩ năng
biểu đồ trong dạy học địa lí 12 THPT – Ban cơ bản 45
2.3.2. Rèn luyện kĩ năng cho từng loại biểu đồ trong dạy học địa lí 12
THPT – Ban cơ bản. 53
2.3.3. Bổ sung một số dạng biểu đồ khác phục vụ cho rèn luyện kĩ năng
biểu đồ trong dạy học địa lí 12 THPT 94
Chương 3. THỰC NGHIỆM 96
3.1. Mục đích thực nghiệm 96
3.2. Nguyên tắc thực nghiệm 96
3.3. Cách chức tổ chức thực nghiệm 96
3.3.1. Chọn bài 96
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
3.3.2. Chọn trường 97
3.3.3. Chọn lớp 97
3.3.4. Chọn giáo viên 98
3.3.5. Kiểm tra, đánh giá 99
3.4. Nội dung và kết qủa thực nghiệm 99
3.4.1. Nội dung 99
3.4.2. Kết quả 113
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 117
TÀI LIỆU THAM KHẢO 119
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
2
trong đó đối với dạy học địa lí 12, phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng
SLTK và biểu đồ giữ một vai trò đặc biệt quan trọng.
Trên thực tế, việc rèn luyện kĩ năng biểu đồ và sử dụng SLTK cho HS
trong dạy học đia lí ở các trường THPT hiệu quả còn thấp, chưa phát huy
được tác dụng vốn có của nó, chính vì vậy mà kĩ năng biểu đồ và sử dụng
SLTK của hoc sinh THPT, nhất là HS 12 còn nhiều yếu kém. Trong quá trình
dạy học, GV mới chỉ dừng lại ở việc hướng dẫn sơ thảo về biểu đồ và sử dụng
SLTK mang tính chất minh hoạ cho kiến thức lí thuyết mà chưa đi sâu vào
rèn luyện kĩ năng sử dụng SLTK và biểu đồ với vai trò để tìm ra nguồn tri
thức mới từ đó, đặc biệt là chưa lưu ý đến kĩ năng nhận định, thao tác, kĩ thuật
vẽ và nhận xét biểu đồ, chưa lưu ý đến kĩ năng tìm tòi, sáng tạo của HS để tìm
ra kiến thức mới, tìm ra mối quan hệ địa lí dựa trên các số liệu đã cho.
Trong SGK địa lí 12 THPT - Ban cơ bản, số lượng các biểu đồ, các bài
tập liên quan đến biểu đồ và các SLTK chiếm một tỉ lệ khá lớn. Có nhiều nội
dung kiến thức và kĩ năng địa lí được thể hiện chủ yếu qua các biểu đồ, các
bài tập liên quan đến biểu đồ và qua các SLTK. Các biểu đồ, các bài tập liên
quan đến biểu đồ và qua các SLTK ngoài vai trò minh hoạ, bổ sung, làm sáng
tỏ kiến thức lí thuyết, còn là một kênh tri thức giúp hình thành những kiến
thức và kĩ năng mới. Trong các đề thi, kiểm tra địa lí 12 (từ kiểm tra thường
xuyên, kiểm tra định kì đến các kì thi tốt nghiệp, cao đẳng đại học hay các kì
thi HS giỏi các cấp), nội dung các câu hỏi liên quan đến SLTK và biểu đồ
chiếm một phần quan trọng HS rất dễ đạt điểm cao nếu kĩ năng trên được rèn
luyện tốt, ngược lại HS sẽ gặp rất dễ mất điểm nếu như không nắm chắc kĩ
năng đó.
Trước tình hình đổi mới nội dung và yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục,
trước những vai trò quan trọng của việc rèn luyện kĩ năng sử dụng SLTK và biểu đồ,
trước những thực trạng ở trường THPT trong việc rèn luyện kĩ năng sử dụng SLTK
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
4
* Nghiên cứu các công trình về lí luận và phương pháp dạy học, nghiên
cứu SGK địa lí 12 THPT - Ban cơ bản, nghiên cứu các tài liệu, giáo trình,
sách báo về các vấn đề thuộc kĩ năng SLTK và biểu đồ có liên quan.
* Phương pháp cấu trúc, hệ thống: Bản chất là đem đối tượng được
nghiên cứu xem xét nó trong một hệ thống hoàn chỉnh, gồm những yếu tố liên
quan đến nhau thành một cấu trúc chặt chẽ. Trong cấu trúc đó, mối quan hệ
qua lại cần phải được quan tâm.
* Phương pháp phân loại: Đó là việc phân loại ra các dạng SLTK và biểu
đồ cụ thể làm cơ sở cho rèn luyện kĩ năng, phân tích và sử dụng trong dạy học
địa lí 12 THPT - Ban cơ bản.
* Phương pháp so sánh: Thông qua việc so sánh sẽ giúp cho ta thấy được
những lợi thế và hạn chế trong việc lựa chọn, rèn luyện kĩ năng và sử dụng
từng loại SLTK, qua đó nhằm làm sáng tỏ các kĩ năng biểu đồ và sử dụng
SLTK trong dạy học địa lí 12 THPT - Ban cơ bản đạt hiệu quả cao.
b. Nhóm phương pháp thống kê toán học
* Phương pháp thống kê toán học sử dụng trong việc tính toán, xử lí số liệu.
* Phương pháp thống kê toán học phục vụ cho việc thống kê các biểu đồ,
bài tập biểu đồ và các SLTK.
* Phương pháp thống kê toán học xử lí kết quả thu được từ thực tập sư
phạm nhằm tăng tính chính xác, khách quan của đề tài.
c. Nhóm phương pháp thực tiễn
* Phương pháp tham khảo ý kiến: Là việc tranh thủ những ý kiến đóng
góp của các thầy cô giáo giảng dạy bộ môn địa lí ở trường đại học và một số
bạn bè đồng nghiệp đang giảng dạy trong các trường THPT, từ đó có những
định hướng và bổ sung mới cho nội dung và phương pháp nghiên cứu của đề
tài.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
6
những kĩ năng biểu đồ và sử dụng SLTK nhằm trang bị cho HS kĩ hơn về rèn
luyện kĩ năng sử dụng SLTK và biểu đồ trong dạy học địa lí 12 THPT - Ban
cơ bản.
7. Dự kiến những điểm đóng góp mới của đề tài
* Tổng kết cơ sở lí luận về phương pháp dạy học, về biểu đồ, SLTK và
vai trò của chúng trong dạy học địa lí 12 THPT - Ban cơ bản.
* Tập hợp và hướng dẫn HS sử dụng một số công thức có liên quan phục
vụ và bổ trợ cho việc rèn luyện kĩ năng sử dụng SLTK và biểu đồ trong dạy
học địa lí 12 THPT - Ban cơ bản.
* Hướng dẫn HS rèn luyện kĩ năng sử dụng SLTK và biểu đồ trong dạy
học địa lí 12 THPT - Ban cơ bản nhằm nâng cao kĩ năng địa lí, phuc vụ tốt và
có hiệu quả trong việc học tập, kiểm tra và thi cử.
* Qua lí luận và kết quả TN kiểm chứng, dự kiến luận văn sẽ xác định
được tính khả thi của việc “Rèn luyện kĩ năng sử dụng số liệu thống kê và
biểu đồ trong dạy học địa lí 12 THPT - Ban cơ bản ”, góp phần quan trọng
vào việc đổi mới và nâng cao chất lượng dạy và học ở trường THPT hiện nay.
8. Cấu trúc của đề tài
Luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận và các phụ lục, luận văn cấu trúc
gồm 3 chương:
Chƣơng 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng sử dụng
SLTK và biểu đồ trong dạy học địa lí 12 THPT - Ban cơ bản.
Chƣơng 2. Rèn luyện kĩ năng sử dụng SLTK và biểu đồ trong dạy học
địa lí 12 THPT - Ban cơ bản.
Chƣơng 3. Thực nghiệm sư phạm.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
7
PHẦN 2. NỘI DUNG
qua việc phân tích và từ những mối liên hệ của các SLTK chúng ta có thể biết
được bản chất, đặc điểm của các hiện tượng này cũng như quy luật KTXH
của chúng.
Như vậy, SLTK trong địa lí là những SLTK về các hiện tượng tự nhiên,
về tình hình sản xuất, về sản phẩm, sản lượng, về tài nguyên, dân cư, kinh tế
Việc nghiên cứu và sử dụng SLTK trong dạy học địa lí có vai trò rất quan
trọng và cần thiết trong dạy học địa lí.
* Phân loại:
- Dạng số liệu đơn lẻ:
Dạng số liệu đơn lẻ đi cùng với kiến thức lí thuyết
Dạng số liệu đơn lẻ trong các biểu đồ
Dạng số liệu đơn lẻ trong các lược đồ, bản đồ và át lát
- Dạng số liệu trong các bảng thống kê
* Vai trò:
- SLTK dùng làm minh hoạ hoặc sáng tỏ cho kiến thức lí thuyết: Trong
sự phát triển của khoa học địa lí nói chung và của địa lí KTXH nói riêng, các
quan điểm về địa lí không ngừng được nêu ra và hoàn thiện, các mô hình địa
lí ngày càng đa dạng khi đó SLTK sẽ giúp người nghiên cứu, người học tập
hợp các dữ liệu và có cách nhìn đúng đắn về các mô hình đã nêu ra. Thông
qua sự phân tích, so sánh, đối chiếu các số liệu có thể giúp người dạy và
người học cụ thể hoá các khái niệm, quy luật hay dấu hiệu bản chất của các sự
kiện hay hiện tượng địa lí.
- SLTK còn có vai trò là nguồn tri thức mới: Trong dạy học địa lí, việc
nghiên cứu hệ thống các SLTK ngoài việc làm sáng tỏ các kiến thức lí thuyết
còn giúp người dạy và người học phát hiện những kiến thức địa lí mới thông
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
9
qua các số liệu đã cho. Các SLTK được lựa chọn phân tích, nhất là các bảng
số liệu thường mang những đặc trưng, bản chất hay quy luật của các hiện
nhau song đều có chung một số thống nhất:
Biểu đồ là một loại đồ hoạ dùng để biểu hiện một cách trực quan SLTK
về quá trình phát trình phát triển của hiện tuợng, cấu trúc hiện tượng, mối
quan hệ giữa thời gian và không gian của các hiện tượng.
* Phân loại:
- Có nhiều cách phân loại biểu đồ khác nhau, dựa theo bản chất của sự
vật hiện tượng địa lí chia thành các loại biểu đồ sau:
Biểu đồ động thái: Thể hiện sự phát triển, thay đổi cơ cấu của đối
tượng…
Biểu đồ cơ cấu: Thể hiện cơ cấu của các thành phần trong tổng
thể…
Biểu đồ so sánh: Dùng để so sánh các hiện tượng địa lí với nhau…
Biểu đồ thể hiện mối quan hệ: Thể hiện mối quan hệ giữa các hiện
tượng địa lí…
- Dựa vào hình dạng thể hiện gồm:
Biểu đồ hình tròn: Thể hiện quy mô, cơ cấu, sự thay đổi quy mô
cơ cấu, sự so sánh quy mô cơ cấu
Biểu đồ hình vuông: Thể hiện quy mô, cơ cấu, sự thay đổi quy mô
cơ cấu, sự so sánh quy mô cơ cấu
Biểu đồ hình cột: Thể hiện sự so sánh, tình hình phát triển
Biểu đồ đường: Thể hiện tình hình phát triển, tốc độ tăng trưởng
Biểu đồ kết hợp cột đường: Thể hiện tình hình phát triển qua nhiều
mốc thời gian…
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
11
Biểu đồ miền: Thể hiện sự thay đổi cơ cấu, giá trị qua nhiều mốc
thời gian
* Vai trò:
- Biểu đồ là hình ảnh trực quan sinh động của các SLTK
* Về kiến thức: Hiểu và trình bày được những kiến thức phổ thông, cơ
bản, cần thiết về đặc điểm tự nhiên, dân cư và tình hình phát triển KTXH của
Việt Nam; Những vấn đề đặt ra đối với cả nước nói chung và các vùng, các
đại phương nơi HS đang sinh sống nói riêng.
* Về kĩ năng: Tiếp tục củng cố và phát triển các kĩ năng địa lí nhằm phát
triển hơn nữa tư duy địa lí cho HS, đó là tư duy tổng hợp, gắn với lãnh thổ, có
liên hệ thường xuyên với thực tiễn đời sống và sản xuất. Các kĩ năng cụ thể là:
- Quan sát, nhận xét, phân tích, tổng hợp, đánh giá các sự vật và hiện
tượng địa lí, vẽ lược đồ, biểu đồ.
- Phân tích, sử dụng bản đồ, biểu đồ, lược đồ, lát cắt và hệ thống SLTK.
- Thu thập, xử lí và trình bày các thông tin địa lí.
- Vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng, sự vật địa lí và để ứng
dụng vào thực tiễn cuộc sống.
* Về thái độ, tình cảm:
- Làm giàu thêm ở HS tình yêu quê hương, đất nước, tinh thần tự cường
dân tộc và niềm tin vào tương lai của đất nước, của nhân dân.
- Có niềm tin vào khoa học, ham học hỏi, hứng thú tìm hiểu và giải thích
các sự vật, hiện tượng địa lí.
- Đồng thời củng cố cho HS thế giới quan khoa học, nhân sinh quan
đúng đắn, tinh thần trách nhiệm trong bảo vệ môi trường, xây dựng và phát
triển KTXH ở quê hương.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
13
1.2.1.2. Về cấu trúc chương trình
Chương trình địa lí được cấu tạo theo đường và đồng tâm nâng cao, kiến
thức địa lí Việt Nam đã được đề cập hệ thống tuy với thời lượng không nhiều
ở lớp 8 (23 tiết). Địa lí KTXH Việt Nam được dạy cơ bản ở lớp 9 (52 tiết).
Nay chương trình địa lí 12 (53 tiết) gồm cả địa lí tự nhiên và KTXH. Do ở
việc làm, chất lượng cuộc sống và vấn đề đô thị hoá của dân cư hiện nay.
Phần này không chỉ nhấn mạnh dân cư vừa là lực lượng sản xuất, vừa là
thị trường tiêu thụ, mà còn cho HS thấy rằng việc nâng cao chất lượng
cuộc sống của dân cư là mục tiêu xã hội của công cuộc đổi mới và phát
triển ở Việt Nam.
Phần địa lí các ngành kinh tế được bắt đầu từ cái nhìn tổng quan về
sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Trên nền tảng của ba khu vực kinh tế lớn:
Nông lâm ngư nghiệp - Công nghiệp và xây dựng - Dịch vụ, các vấn đề
phát triển và phân bố các ngành kinh tế được lựa chọn để phân tích, tổng
hợp. Có thể nói, những kiến thức được lựa chọn để HS hiểu được cơ cấu
ngành của nền kinh tế là nền tảng để HS nắm được các vấn đề phát triển
KTXH của các vùng.
Phần địa lí KTXH các vùng, chương trình chỉ đề cập đến những vấn
đề tiêu biểu, được lựa chọn từ rất nhiều vấn đề phải giải quyết của các
vùng lãnh thổ nước ta. Những vấn đề này có bản chất đạ lí rõ nét và có ý
nghĩa lâu dài.
1.2.2. Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi HS lớp 12
Bao gồm các em HS ở lứa tuổi 17 - 18 - 19, hầu hết các em đã phát
triển toàn diện về mọi mặt. Có thể nói nhân cách các em đã được hình
thành về cơ bản, đó là những hành trang sức mạnh tạo cho các em niềm
tin và tâm thế sẵn sàng bước vào cuộc sống tự lập.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
15
1.2.3. Thực trạng của việc rèn luyện kĩ năng sử dụng SLTK và biểu đồ
trong dạy học địa lí 12 ở trường THPT
Như đã nêu ở phần mở đầu, việc rèn luyện kĩ năng biểu đồ và sử dụng
SLTK cho HS trong dạy học đia lí ở các trường THPT hiệu quả còn thấp,
chưa phát huy được tác dụng vốn có của nó, chính vì vậy mà kĩ năng biểu đồ
và sử dụng SLTK của học sinh THPT, nhất là HS 12 còn nhiều yếu kém.
SLTK
Biểu đồ
Bài tập
(1)
(2)
(3)
(4)
Tròn
Cột
Đường
Kết
hợp
Miền
SLTK
Biểu
đồ
1
x
x
x xx
2
x 5
x
x 6
x
x 7
x
x
xx
10
x
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
17
11
x x
x
x
15
x
16
x
x
x
x x
x
x
20
x
x
xxx
x
x
21 x
xx x
x
25
x
x
x 26
x
x x x
x
30
x
x
x x
31
x
xxxx
x
x
x
x
x
x
35
x
x 36
x
x
x
x
40
xx x
x
41
x
x x
thấy gần như bài nào cũng có các biểu đồ, các bài tập liên quan đến biểu đồ
hay các dạng SLTK khác nhau, nhiều nhất là bài 31 - Vấn đề phát triển
thương mại và du lịch với 4 biểu đồ, một bản đồ, một bảng SLTK và rất nhiều
số liệu đơn lẻ đi kèm. Chỉ riêng hai bài cuối 44 và 45 - Tìm hiểu địa lí địa
phương là không có biểu đồ hay số liệu, nhưng trong quá trình tìm hiểu và
viết báo cáo về địa phương tất yếu không thể không có các số liệu chứng
minh cho kiến thức.
* Về các SLTK: SGK địa lí 12 – THPT ban cơ bản gần như bài nào
cũng có các số liệu đơn lẻ đi cùng với các kiến thức lí thuyết, chỉ trừ các bài
thực hành. Các biểu đồ minh hoạ và các bản đồ trong SGK luôn có số liệu đi
kèm. Ngoài ra còn có rất nhiều các bảng SLTK gồm chuỗi các số liệu khác
nhau mục đích vừa minh chứng cho kiến thức lí thuyết, vừa là nguồn khai
thác tri thức mới, đồng thời là thư viện bài tập cho rèn luyện kĩ năng biểu đồ
cho người dạy và người học.
* Về biểu đồ: SGK địa lí 12 – THPT ban cơ bản có 18 biểu đồ khác
nhau, thể hiện đầy đủ 5 loại biểu đồ cơ bản là biểu đồ hình tròn, biểu đồ hình
cột, biểu đồ đường, biểu đồ kết hợp và biểu đồ miền, trong đó dạng biểu đồ
hình tròn được thể hiện nhiều nhất.
Copyright: Tài liệu đại học ©