Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM PHẠM XUÂN THÀNH
TỔ CHỨC DẠY HỌC TÍCH HỢP
CHƢƠNG “DÒNG ĐIỆN XOAY CHIỀU” (VẬT LÍ 12 CƠ BẢN)
THEO HƢỚNG GẮN VỚI THỰC TIỄN LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Thái Nguyên – 2014
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Văn Khải đã trực
tiếp hƣớng dẫn và chỉ bảo tận tình cho tôi trong suốt quá trình thực hiện bản
luận văn này. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Sau đại
học, khoa Vật lí trƣờng Đại học Sƣ phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo những
điều kiện tốt nhất giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại khoa.
Tôi xin chân thành cảm ơn ban giám hiệu, các thầy cô giáo ở các
trƣờng THPT Chu Văn An, THPT Bình Yên, THPT Phú Bình đã tạo điều kiện
và giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sƣ phạm.
Tác giả luận văn Phạm Xuân Thành
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số
liệu, kết quả nêu trong luận văn là hoàn toàn trung thực và chƣa từng đƣợc ai
công bố trong trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào.
Thái Nguyên, tháng 05 năm 2014
Tác giả
Các chữ viết tắt trong luận văn iv
Danh mục bảng biểu và đồ thị v
Danh mục các hình ảnh vi
MỞ ĐẦU 1
CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC
DẠY HỌC TÍCH HỢP THEO HƢỚNG GẮN VỚI THỰC TIỄN 5
1.1. Tổng quan về các vấn đề nghiên cứu 5
1.2. Khái niệm dạy học tích hợp 10
1.2.1. Khái niệm tích hợp và dạy học tích hợp 10
1.2.2. Các phƣơng thức tích hợp 11
1.2.2.1. Dạng tích hợp thứ nhất 12
1.2.2.2. Dạng tích hợp thứ hai 13
1.2.2.3. Những khó khăn khi thực hiện các dạng tích hợp trên 14
1.2.2.4. Mức độ vận dụng DHTH theo chƣơng trình dạy học hiện hành 14
1.2.3. Các biện pháp tích hợp nội dung dạy học 16
1.2.3.1. Tích hợp qua xây dựng kiến thức mới 16
1.2.3.2. Tích hợp qua các dạng bài tập 17
1.2.3.3. Tích hợp qua kênh hình ảnh, media và bản đồ tƣ duy 17
1.3. Dạy học gắn với thực tiễn 19
1.3.1. Khái niệm thực tiễn 19
1.3.2. Đặc điểm chung của dạy học vật lí gắn với thực tiễn 20
1.3.3. Các biện pháp gắn dạy học vật lí với thực tiễn 21
1.3.4. Thực hiện nhiệm vụ giáo dục 22
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ ii
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ iii
2.2.2. Xây dựng tiến trình dạy học tích hợp cho một số bài học chƣơng “Dòng
điện xoay chiều” 54
KẾT LUẬN CHƢƠNG II 85
CHƢƠNG III: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM 86
3.1. Mục đích, nhiệm vụ của thực nghiệm sƣ phạm 86
3.1.1. Mục đích của thực nghiệm sƣ phạm 86
3.1.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sƣ phạm 86
3.2. Đối tƣợng và phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm 87
3.2.1. Đối tƣợng thực nghiệm sƣ phạm 87
3.2.2. Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm 88
3.3. Phƣơng pháp đánh giá kết quả thực nghiệm sƣ phạm 89
3.3.1. Khống chế những ảnh hƣởng đến kết quả thực nghiệm sƣ phạm 89
3.3.2. Căn cứ để đánh giá 89
3.3.3. Đánh giá xếp loại 90
3.4. Tiến hành thực nghiệm sƣ phạm 91
3.4.1. Công tác chuẩn bị 91
3.4.2. Diễn biến tiến trình dạy học 91
3.5. Kết quả và xử lí kết quả thực nghiệm sƣ phạm 96
3.5.1. Yêu cầu chung về xử lí kết quả thực nghiệm sƣ phạm 96
3.5.2. Kết quả thực nghiệm sƣ phạm 97
3.6. Đánh giá chung về thực nghiệm sƣ phạm 111
KẾT LUẬN CHƢƠNG III 113
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 114
Tài liệu tham khảo 116
SPTH Sƣ phạm tích hợp
THPT Trung học phổ thông
TN Thực nghiệm
TNSP Thực nghiệm sƣ phạm
TTSPTH Tƣ tƣởng sƣ phạm tích hợp
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ v DANH MỤC BẢNG BIỂU VÀ ĐỒ THỊ
Bảng 2.1. Phân phối chƣơng trình SGK vật lí 12 - cơ bản 47
Bảng 2.2. So sánh bóng đèn sợi đốt, đèn compact và đèn led bóng tròn 62
Bảng 3.1. Đặc điểm chất lƣợng học tập môn vật lí của HS ở các lớp TN và ĐC 87
Bảng 3.2. Kết quả bài kiểm tra bài số 1 97
Bảng 3.3. Xếp loại bài kiểm tra số 1 98
Bảng 3.4. Phân phối tần suất kết quả bài kiểm tra số 1 100
Bảng 3.5. Phân phối tần số tích lũy bài kiểm tra số 1 101
Bảng 3.6. Kết quả các tham số thống kê bài kiểm tra số 1 102
Bảng 3.7. Kết quả bài kiểm tra số 2 102
Bảng 3.8. Bảng xếp loại bài kiểm tra số 2 103
vii
DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
Hình 1.1. Cách tích hợp thứ nhất. 12
Hình 1.2. Cách tích hợp thứ hai. 13
Hình 2.1. Bóng đèn HD 65W 57
Hình 2.2. Lựa chọn bóng đèn tiết kiệm điện. 59
Hình 2.3. Tụ bù điện làm tăng hệ số công suất 61
Hình 2.4. Giờ trái đất 2014 tại Việt Nam 63
Hình 2.5. Hình ảnh về truyền tải điện năng. 66
Hình 2.6. Đƣờng dây 500kV Bắc – Nam. 68
Hình 2.7. Một số máy biến áp 69
Hình 2.8. Trạm biến áp 72
hình 2.9. Máy phát điện xoay chiều chạy bằng xăng. 78
Hình 2.10. Sơ đồ máy phát điện xoay chiều một pha. 78
Hình 2.11. Diamo xe đạp và đèn pin lắc. 79
Hình 2.12. Sơ đồ cấu tạo máy phát điện xoay chiều ba pha 78
Hình 2.13. Nhà máy nhiệt điện Cao Ngạn 78
Hình 2.14. Nhà máy thủy điện Hòa Bình 78
Hình 2.15. Tác hại của việc xả lũ của các nhà máy thủy điện 79
Một số hình ảnh thực nghiệm 126
1
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ nhiều nƣớc có nền giáo dục tiên tiến đã nghiên cứu và vận dụng lí thuyết
SPTH hay DHTH vào chƣơng trình giáo dục ở trƣờng THPT.
Hiện nay, tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành
xu thế trong việc xác định nội dung dạy học trong nhà trƣờng phổ thông và
trong xây dựng chƣơng trình môn học ở nhiều nƣớc trên thế giới. Quan điểm
tích hợp đƣợc xây dựng trên cơ sở những quan niệm tích cực về quá trình học
tập và quá trình dạy học.
Thực tiễn ở nhiều nƣớc đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích
hợp trong giáo dục vào dạy học sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết
những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với
học sinh so với việc các môn học, các mặt giáo dục đƣợc thực hiện riêng rẽ.
Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng cao năng lực
của ngƣời học, giúp đào tạo những ngƣời có đầy đủ phẩm chất và năng lực để
giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại. Nhiều nƣớc trong khu vực Châu
Á và trên thế giới đã thực hiện quan điểm tích hợp trong dạy học và cho rằng
quan điểm này đã đem lại hiệu quả nhất định.
Trong những năm gần đây, dạy học tích hợp cũng đã đƣợc chú trọng
nghiên cứu và áp dụng vào nhiều môn học trong chƣơng trình phổ thông ở
nƣớc ta, trong đó có môn vật lí.
Xuất phát từ tƣ tƣởng sƣ phạm tích hợp và một số lí do nêu trên, tôi đã
chọn đề tài : “Tổ chức dạy học tích hợp chương “Dòng điện xoay chiều” (Vật
lí 12 cơ bản) theo hướng gắn với thực tiễn”.
II. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu vận dụng dạy học tích hợp khi dạy học vật lí theo hƣớng gắn
với thực tiễn góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học vật lí ở trƣờng THPT.
III. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
4
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ + Nghiên cứu triển khai cụ thể hóa lí thuyết sƣ phạm tích hợp vào thực
tế dạy học vật lí ở trƣờng THPT.
- Những đóng góp về mặt thực tiễn
+ Nghiên cứu và đánh giá thực trạng dạy học vật lí ở một số trƣờng
THPT theo tƣ tƣởng sƣ phạm tích hợp.
+ Nghiên cứu và xây dựng tiến trình dạy học cụ thể một số bài của
chƣơng “Dòng điện xoay chiều” (Vật lí 12 cơ bản) theo hƣớng gắn với thực
tiễn góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học vật lí ở trƣờng THPT
VIII. Cấu trúc và nội dung của luận văn
Ngoài phần mở đầu, nội dung của luận văn gồm có 3 chƣơng:
Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học tích học
tích hợp theo hƣớng gắn với thực tiễn.
Chƣơng 2: Xây dựng tiến trình dạy học tích hợp một số bài học chƣơng
“Dòng điện xoay chiều” theo hƣớng gắn với thực tiễn.
Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm.
5
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ CHƢƠNG I
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC
lí, ngữ văn, giáo dục bảo vệ môi trƣờng, sử dụng năng lƣợng tiết kiệm, hiệu
quả ).
Theo Xavier Roegiers [19, tr73], “khoa sƣ phạm tích hợp” là một quan
niệm về một quá trình học tập, trong đó toàn thể các quá trình học tập góp
phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính trƣớc những
điều cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập tƣơng lai,
hoặc nhằm hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động. “Khoa sƣ phạm tích
hợp” đƣợc trình bày nhƣ một lí thuyết giáo dục, một mặt nó đóng góp vào
việc nghiên cứu xây dựng chƣơng trình, sách giáo khoa, mặt khác, góp phần
định hƣớng các hoạt động dạy học trong nhà trƣờng.
Với ý nghĩa định hƣớng các hoạt động dạy học, trong nhiều tài liệu
ngƣời ta thƣờng sử dụng thuật ngữ “DHTH”. Trong đề tài này chúng tôi sẽ
dùng thuật ngữ “DHTH” để chỉ quá trình dạy học, trong đó giáo viên quan
tâm xây dựng các tình huống để học sinh học cách sử dụng phối hợp các kiến
thức, kĩ năng từ các môn học hoặc lĩnh vực tri thức khác nhau, chúng đƣợc
huy động và phối hợp với nhau, tạo thành một nội dung thống nhất, dựa trên
cơ sở các mối liên hệ lí luận và thực tiễn đƣợc đề cập trong các lĩnh vực đó.
Trong thực tiễn vận dụng, có thể hiểu DHTH là một phƣơng pháp sƣ phạm,
trong đó ngƣời học huy động nhiều nguồn lực để giải quyết một tình huống
có vấn đề và tƣơng đối phức tạp.
- Vì sao phải thực hiện dạy học tích hợp?
+ DHTH góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện của nhà
trƣờng phổ thông. Giáo dục toàn diện dựa trên việc đóng góp của nhiều môn
học cũng nhƣ bằng việc thực hiện đầy đủ mục tiêu và nhiệm vụ của từng môn
học. Các nhiệm vụ này liên quan tới các lĩnh vực tri thức rất khác nhau, đồng
thời có quan hệ mật thiết và tác động qua lại lẫn nhau.
7
sinh, vì nó luôn tạo ra các tình huống để học sinh vận dụng kiến thức gần với
8
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ cuộc sống. Nó cũng làm giảm sự trùng lặp các nội dung giữa các môn học,
góp phần giảm tải nội dung học tập. Mặt khác, giảm tải học tập không chỉ là
giảm thiểu khối lƣợng kiến thức môn học, hoặc thêm thời lƣợng cho việc dạy
học một nội dung theo qui định. Phát triển hứng thú học tập cũng có thể đƣợc
xem nhƣ một biện pháp giảm tải tâm lí học tập có hiệu quả và rất có ý nghĩa.
Nó làm cho học sinh thấu hiểu ý nghĩa của các kiến thức cần tiếp thu, tích
hợp một cách hợp lí, có ý nghĩa các nội dung gần với cuộc sống hàng ngày
vào môn học, từ đó tạo sự xúc cảm nhận thức, cũng sẽ làm cho học sinh nhẹ
nhàng vƣợt qua các khó khăn nhận thức và việc học tập khi đó mới trở thành
niềm vui, hứng thú của học sinh.
- Tình hình nghiên cứu và vận dụng dạy học tích hợp
Hiện nay DHTH đang là một xu hƣớng của lí luận dạy học đƣợc nhiều
nƣớc trên thế giới quan tâm và thực hiện, nhƣ ở Nga, Pháp, Đức [19]… Tích
hợp trở thành xu thế chủ yếu trong việc sắp xếp kiến thức, số giáo trình tích
hợp của các môn khoa học tự nhiên ở một số nƣớc phát triển tăng lên rất
nhanh [24].
Ở nƣớc ta đã có nhiều môn học, cấp học quan tâm vận dụng tƣ tƣởng
tích hợp vào quá trình dạy học để nâng cao chất lƣợng giáo dục. Thực tế nhƣ
việc đổi mới PPDH ở một số môn học : Ngữ văn, Sinh học, Hoá học, Vật lí,
Giáo dục công dân,… dạy học tích hợp cũng đã đƣợc nghiên cứu vận dụng,
điển hình là một số công trình nghiên cứu sau:
+ Tác giả Nguyễn Văn Đƣờng (2002), Tích hợp trong dạy học Ngữ văn
ở bậc trung học cơ sở.
hƣớng gắn với thực tiễn góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học vật lí ở trƣờng
THPT.
10
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ 1.2. Khái niệm dạy học tích hợp
1.2.1. Khái niệm tích hợp và dạy học tích hợp
- Khái niệm tích hợp:
Theo từ điển tiếng Pháp thì nghĩa của từ “tích hợp” (Integrer) là: “gộp
lại, sát nhập vào thành một tổng thể”.
Theo từ điển tiếng Việt [30]: “Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự hòa
hợp, kết hợp”.
Theo từ điển Bách khoa toàn thƣ [29]: “Tích hợp hệ thống là phối hợp
các thiết bị và công cụ khác nhau để cùng làm một việc với nhau trong một hệ
thống – Một chƣơng trình nhằm giải quyết những nhiệm vụ chung nào đó”.
- Về dạy học tích hợp
Lí thuyết SPTH có thể hiểu nhƣ một lí thuyết hay một tƣ tƣởng giáo
dục, cũng có thể hiểu nhƣ một phƣơng pháp dạy học, tùy theo ngữ cảnh sử
dụng cụ thể. Với ý nghĩa là một lí thuyết chỉ đạo hoạt động dạy học nên trong
nhiều tài liệu ngƣời ta cũng thƣờng dùng thuật ngữ “dạy học tích hợp”. Với lí
do nhƣ vậy, khi vận dụng vào một môn học cụ thể, chúng tôi cũng sẽ sử dụng
thuật ngữ “dạy học tích hợp”.
+ Theo Xavier Roegiers (1996) [19]: “lí thuyết SPTH là một quan niệm
về quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình
thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính trƣớc những điều cần
thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập tƣơng lai, hoặc
nhằm hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động - Lí thuyết SPTH tìm cách
thống nhất ở một tƣ tƣởng: Tích hợp là một phƣơng pháp sƣ phạm mà ngƣời
học huy động (mọi) nguồn lực để giải quyết một “tình huống phức hợp – có
vấn đề”.
1.2.2. Các phƣơng thức tích hợp
Xavier Roegiers nêu lên hai nhóm lớn các phƣơng pháp tích hợp các
môn học:
- Đƣa ra những ứng dụng chung cho nhiều môn học;
12
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/ - Phối hợp các quá trình học tập của nhiều môn học khác nhau.
1.2.2.1. Dạng tích hợp thứ nhất
Đƣa ra những ứng dụng chung cho những môn học khác nhau đồng
thời vẫn duy trì các quá trình học tập riêng rẽ.
Những ứng dụng này có thể đƣợc giảng dạy:
+ Cuối năm học trong một đơn nguyên tích hợp;
+ Trong suốt năm học, nhằm giúp học sinh lập mối liên hệ giữa các
kiến thức đã đƣợc lĩnh hội.
- Cách tích hợp thứ nhất: Những ứng dụng chung cho nhiều môn học
ở cuối năm học hay cuối bậc học. Ở đây ngƣời ta tích hợp các môn học ở một
bài hay một đơn nguyên tích hợp ở cuối mỗi năm học. Có thể đƣa ra sơ đồ
hóa nhƣ ở hình 1.1:
1.2.2.2. Dạng tích hợp thứ hai
Cách tiếp cận bằng tình huống tích hợp. Phối hợp các quá trình của
nhiều môn học khác nhau. Cách tích hợp này dẫn đến phải hợp nhất hai hay
nhiều môn học thành một môn học duy nhất. Điều này đòi hỏi phải nghiên
cứu xây dựng chƣơng trình và tài liệu học tập cho phù hợp, thƣờng phức tạp.
Có hai cách tích hợp theo hƣớng này.
- Cách tích hợp thứ ba:
Sự nhóm lại theo đề tài tích hợp: tìm và tích hợp những môn học có
mục tiêu bổ sung cho nhau.
Dạng tích hợp này duy trì những mục tiêu riêng trong mỗi môn học,
đồng thời liên kết các môn này một cách hài hòa trên cơ sở xây dựng các đề
tài.
- Cách tích hợp thứ tư:
Tích hợp các môn học xung quanh những mục tiêu chung cho nhiều
môn học.Yêu cầu:
+ Soạn những mục tiêu chung cho nhiều môn học.
+ Mục tiêu chung này gọi là mục tiêu tích hợp.
Bài học
hoặc bài
tập tích
hợp
Môn 1
Môn 2
Môn 3
Bài học
hoặc bài
tập tích
hợp
Môn 1
Môn 2
Do đặc điểm cấu trúc chƣơng trình và sách giáo khoa các môn học ở
THPT hiện nay hƣớng đến tính hệ thống chặt chẽ của nội dung, tính khoa học bộ
môn tƣơng đối sâu nên việc đƣa các nội dung giáo dục sử dụng NLTK&HQ,
Copyright: Tài liệu đại học ©