Tạp chí Khoa học & Công nghệ - số 2(50)/năm 2009 Khoa học Giáo dục

1 THIẾT KẾ VÀ BIÊN TẬP ATLAS ĐỊA LÍ TỈNH THÁI NGUYÊN
DÙNG ĐỂ DẠY HỌC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG
Hoàng Thanh Vân (Trường ĐH Sư phạm – ĐH Thái Nguyên)
1. Đặt vấn đề
Việc xây dựng Atlas địa lí địa phương phục vụ cho công tác qui hoạch và phát triển kinh
tế - xã hội, đồng thời dùng để dạy học địa lí địa phương đã được các nước phương tây tiến hành
từ rất sớm - nửa đầu thế kỉ XX. Ở Việt Nam, Atlas địa lí địa phương cũng đã được nhiều tỉnh
thành tiến hành xây dựng từ những năm sáu mươi của thế kỉ XX trở lại đây, tiêu biểu là các tỉnh
Lai Châu, Thái Bình, Hà Nội, Đồng Nai… chủ yếu phục vụ cho công tác qui hoạch và phát triển
kinh tế - xã hội. Còn Atlas dùng để dạy học địa lí địa phương thì chưa tỉnh nào xây dựng. Đây là
một trong những khó khăn cho việc giảng dạy địa lí địa phương.
Hiện nay rất nhiều tỉnh, thành đã biên soạn được tài liệu địa lí địa phương như Hà Nội,
Hà Tây, Hải Dương, Quảng Ninh, Thái Nguyên… Đây là một cố gắng rất lớn của các Sở Giáo
dục và Đào tạo. Dạy học các chương trình địa lí nói chung và chương trình địa lí địa phương nói
riêng nếu chỉ có tài liệu giáo khoa thì chưa đạt hiệu quả cao, mà cần phải có đầy đủ các thể loại
bản đồ giáo khoa để sử dụng phối hợp với tài liệu viết thì việc hình thành kiến thức địa lí địa
phương mới hoàn chỉnh. Bởi vì mỗi thể loại bản đồ do chức năng của nó quy định chỉ tham gia
hình thành một khâu kiến thức và kĩ năng địa lí và bản đồ, nếu bỏ thể loại nào sẽ hình thành
thiếu (khuyết) phần kiến thức và kĩ năng đó cho học sinh.
Ở Thái Nguyên, nhà giáo nhân dân Trịnh Trúc Lâm cùng với một số tác giả khác đã tiến
hành biên soạn tài liệu địa lí địa phương tỉnh Thái Nguyên, tài liệu này đã được đưa vào giảng
dạy nhiều năm. Các thể loại bản đồ như bản đồ trong sách giáo khoa, bản đồ giáo khoa treo
tường Thái Nguyên… cũng đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu biên soạn… Tuy nhiên,
đến nay chưa có ai tiến hành thiết kế và biên tập Atlas địa lí tỉnh Thái Nguyên. Để khắc phục tồn
tại trên đây, đồng thời hoàn chỉnh các thể loại bản đồ cơ bản dùng cho một chương trình địa lí
địa phương, việc biên tập Atlas tỉnh Thái Nguyên phục vụ dạy học theo hướng tích cực là việc

- Khi thiết kế bất cứ một Atlas giáo khoa dùng cho chương trình nào, phải dựa vào cơ sở
lí luận của bản đồ giáo khoa, lí luận Atlas giáo khoa, lí luận dạy học tích cực và chương trình địa
lí mà Atlas phục vụ.
- Thiết kế và biên tập Atlas địa lí tỉnh Thái Nguyên phải dựa vào tài liệu địa lí tỉnh Thái
Nguyên, dựa vào bản đồ giáo khoa treo tường đã được các tác giả biên tập. Bản đồ trong tài liệu
giáo khoa, bản đồ giáo khoa treo tường và Atlas giáo khoa phù hợp và bổ sung cho nhau sẽ có ý
nghĩa lớn về mặt phương pháp sư phạm.
- Nguồn số liệu trong Atlas được khai thác từ Niên giám thống kê Thái Nguyên và số liệu
của Cục thống kê Thái Nguyên cung cấp. Số liệu được tiến hành thống kê từ cơ sở cấp xã lên
huyện, tỉnh; thống kê số liệu của các ngành kinh tế - xã hội trong tỉnh, là sự tổng hợp khoa học
các nguồn thông tin thực tế, là tiếng nói chính thống của chính quyền địa phương, đảm bảo độ tin
cậy về mặt khoa học và tư cách pháp lí của Atlas địa lí địa phương, làm cho Atlas như là một tác
phẩm giáo khoa hoàn chỉnh, xứng đáng là nguồn tư liệu khoa học độc lập dùng trong nhà trường
và là sản phẩm khoa học dùng để phổ biến văn hóa bản đồ cho toàn dân trong tỉnh.
- Các đề tài nghiên cứu khoa học cấp tỉnh đã được nghiệm thu và các tài liệu khảo cứu
của các ban ngành trong tỉnh là nguồn tài liệu bổ sung, quảng bá các nguồn tài nguyên thiên
nhiên, xã hội và nhân văn, làm cho nội dung phong phú, có sức lôi cuốn, hấp dẫn người sử dụng
Atlas. Đây cũng là nguồn tư liệu duy nhất giới thiệu đầy đủ các nguồn lực của địa phương thu
hút các nhà đầu tư trong nước và thế giới.
- Các điều kiện kĩ thuật, các thiết bị tin học và phần mềm ứng dụng. Cùng với sự tiến bộ
của khoa học kĩ thuật, ngày nay việc tiến hành biên tập và xử lí bản đồ đã có nhiều thay đổi.
Công cụ máy tính cho phép tạo ra những sản phẩm bản đồ như ý muốn, phục vụ tốt hơn việc
nghiên cứu và giảng dạy bộ môn địa lí nhà trường. Hệ thông tin địa lí (GIS ) ra đời với công cụ
quan trọng là phần mềm Mapinfo Professional cho phép tạo dựng và biên vẽ những bản đồ máy
Tạp chí Khoa học & Công nghệ - số 2(50)/năm 2009 Khoa học Giáo dục

3

tính hết sức chính xác, khoa học và đẹp mắt. Chúng tôi sử dụng phần mềm MapInfo 7.5 để thiết
kế và biên tập Atlas Địa lí tỉnh Thái Nguyên.

Trang 19: Y tế tỉnh Thái Nguyên.
Trang 20: Môi trường tỉnh Thái Nguyên.
Trên các trang bản đồ trong Atlas còn được bố trí nhiều tranh ảnh và bảng biểu, hình vẽ
nhằm diễn giải đầy đủ các nguồn thông tin cần thiết cho từng thành phần tự nhiên, kinh tế, xã hội.
Tạp chí Khoa học & Công nghệ - số 2(50)/năm 2009 Khoa học Giáo dục

4

Dưới đây là một số bản đồ mà tác giả xây dựng và được Hội đồng khoa học chấm luận
văn thạc sĩ thành lập theo Quyết định số 1926/QL-SĐH ngày 3/10/2008 của Hiệu trưởng trường
Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên thẩm định:

Tạp chí Khoa học & Công nghệ - số 2(50)/năm 2009 Khoa học Giáo dục

5

Hình 1. Bản đồ hành chính tỉnh Thái Nguyên

Hình 2. Bản đồ mật độ dân số tỉnh Thái Nguyên
Tạp chí Khoa học & Công nghệ - số 2(50)/năm 2009 Khoa học Giáo dục

6

3. Kết luận
Thiết kế và biên tập Atlas địa lí tỉnh Thái Nguyên là một công trình nghiên cứu khoa học,
nó đòi hỏi các tác giả bỏ nhiều sức lực và trí tuệ, nghiên cứu và ứng dụng các phương tiện và
thiết bị hiện đại thiết kế và biên tập bản đồ; nó cũng đòi hỏi các cấp, các ngành cung cấp các tư
liệu tự nhiên, kinh tế, xã hội chính xác, đồng bộ, chi tiết, mới nhất. Công trình nghiên cứu này
hoàn chỉnh sẽ góp phần tích cực vào công việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học theo
hướng tích cực trong nhiều năm. Atlas địa lí tỉnh Thái Nguyên lưu giữ một khối lượng tri thức về