Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

PHẠM THỊ BÍCH HUỆ

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN VIỆC
CHỌN NGHỀ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
TỈNH THÁI NGUYÊN LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC



LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Thị Thanh Huyền Thái Nguyên - 2012
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số
liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, chưa từng được
công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.
Tác giả luận văn
Phạm Thị Bích Huệ
Trang bìa phụ
Lời cam đoan i
Lời cảm ơn ii
Mục lục iii
Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt vii
Danh mục bảng biểu viii
MỞ ĐẦU 1
Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC CHỌN NGHỀ CỦA HỌC
SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 6
1.1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 6
1.1.1. Nghiên cứu ở nước ngoài 6
1.1.2. Nghiên cứu ở Việt Nam 8
1.2. Các khái niệm công cụ 11
1.2.1. Khái niệm nghề nghiệp 11
1.2.2. Khái niệm ảnh hưởng 12
1.2.3. Lựa chọn nghề 12
1.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến việc chọn nghề của học sinh THPT 14
1.3.1. Những đặc điểm cơ bản về nhân cách của học sinh lớp 12 THPT . 14
1.3.2. Vai trò của việc chọn nghề đối với học sinh lớp 12 16
1.3.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến việc chọn nghề của học sinh lớp 12
THPT 17
Chƣơng 2 THỰC TRẠNG CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN
VIỆC CHỌN NGHỀ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
TỈNH THÁI NGUYÊN 35
2.1. Vài nét về địa bàn và khách thể điều tra 35
2.2. Thực trạng các nhân tố ảnh hưởng đến việc chọn nghề của học sinh
THPT Tỉnh Thái Nguyên 38

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên



Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

v
3.4. Khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp 89
3.4.1 Mục đích khảo nghiệm 89
3.4.2 Đối tượng khảo nghiệm 89
3.4.3. Quá trình tiến hành khảo nghiệm 89
3.4.4 Kết quả khảo nghiệm 89
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 94 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

vi

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DN : Dạy nghề
GV : Giáo viên
THCN : Trung học chuyên nghiệp
TVHN : Tư vấn hướng nghiệp
GDHN : Giáo dục hướng nghiệp
GĐ : Gia đình
HS : Học sinh
TTTVHN : Trung tâm tư vấn hướng nghiệp
THCS : Trung học cơ sở
TB : Trung bình
THPT : Trung học phổ thông
GD-ĐT : Giáo dục – Đào tạo

THPT Tỉnh Thái Nguyên (tính theo tỷ lệ % trên tổng số 500 học
sinh). 51
Bảng 2.8: Những khó khăn học sinh THPT Tỉnh Thái Nguyên gặp phải khi
lựa chọn nghề 53
Bảng 2.9: Những khó khăn GV gặp phải trong công tác GDHN cho học
sinh THPT 55
Bảng 2.10: Nguyện vọng được trang bị những kiến thức về nghề của học
sinh THPT 56
Bảng 2.11: Mức độ ưu tiên lựa chọn các ngành nghề của học sinh THPT 58
Bảng 2.12: Những nghề (hay nhóm nghề) được học sinh lớp 12 ưu tiên lựa
chọn theo sự đánh giá của GV 61
Bảng 2.13: Nhận thức về yêu cầu của nghề mình định chọn của học sinh
THPT Tỉnh Thái Nguyên (tính theo tỷ lệ % trên tổng số 500 học
sinh). 63

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

viii
Bảng 2.14: Nhận thức về đặc điểm cá nhân so với nghề mình định chọn của
học sinh THPT Tỉnh Thái Nguyên (tính theo tỷ lệ % trên tổng số
500 học sinh). 63
Bảng 2.15: Lý do chọn nghề của học sinh THPT Tỉnh Thái Nguyên 65
Bảng 2.16: Những nhân tố ảnh hưởng đến việc chọn nghề của học sinh
THPT theo ý kiến của GV. 69
Bảng 3.1: Đánh giá của giáo viên về tính cấp thiết của các biện pháp giáo
dục hướng nghiệp 90
Bảng 3.2: Đánh giá của giáo viên về sự phù hợp của các biện pháp giáo
dục hướng nghiệp. 91
Bảng 3.3: Đánh giá của giáo viên về tính khả thi của các biện pháp GDHN 92


mình ưa thích, phù hợp với năng lực thì nó sẽ tạo ra một động lực lớn thúc
đẩy cá nhân say mê tham gia vào hoạt động xã hội một cách tích cực, cá nhân
sẽ có điều kiện phát huy được khả năng sáng tạo của mình. Ngược lại, nếu lựa
chọn không đúng sẽ nảy sinh ở họ tư tưởng buồn bã, chán nản hay nói khác đi

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

2
là xuất hiện tư tưởng tiêu cực, từ đó sẽ hạn chế mọi việc làm của cá nhân
trong công tác xã hội. Trong bài luận những suy nghĩ của một thanh niên khi
chọn nghề Các Mác đã từng viết: “cân nhắc cẩn thận vấn đề này, đó là trách
nhiệm của mỗi thanh niên khi bước vào đời nếu không muốn biến việc quan
trọng nhất của đời mình thành việc ngẫu nhiên”. Trong quá trình chọn nghề
của học sinh chịu sự chi phối của nhiều nhân tố, trong đó có nhân tố chủ quan
và khách quan. Vì thế, việc tìm hiểu các nhân tố ảnh hưởng đến lựa chọn
nghề nghiệp của học sinh phổ thông trung học là vấn đề quan trọng và có ý
nghĩa thiết thực góp phần nâng cao chất lượng giáo dục hướng nghiệp cho các
em, nhất là hiện nay trong xã hội vấn đề chọn nghề, cơ cấu ngành nghề còn
nhiều bất cập, mất cân đối.
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài: “Các nhân tố
ảnh hưởng đến việc chọn nghề của học sinh trung học phổ thông tỉnh Thái
Nguyên” làm đề tài nghiên cứu với hy vọng đóng góp một phần rất nhỏ vào
việc nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường
phổ thông.
2. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu lý luận và thực trạng về các nhân tố ảnh hưởng đến việc
chọn nghề của học sinh THPT, phát hiện các nhân tố cơ bản tác động đến việc
chọn nghề của học sinh làm cơ sở để xây dựng các biện pháp tổ chức hoạt
động giáo dục hướng nghiệp phù hợp cho học sinh, góp phần nâng cao chất
lượng và hiệu quả giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường phổ thông.

5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về việc chọn nghề của học sinh THPT.
5.2 Khảo sát thực trạng các nhân tố ảnh hưởng đến việc chọn nghề của học
sinh THPT tỉnh Thái Nguyên.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

4
5.3 Đề xuất các biện pháp tổ chức hoạt động giáo dục hướng nghiệp
nhằm nâng cao hiệu quả công tác hướng nghiệp cho học sinh THPT.
6. Phƣơng pháp nghiên cứu
6.1 . Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Sử dụng các phương pháp: Phân tích, tổng hợp lý thuyết, phân loại, hệ
thống hoá lý thuyết trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu lý thuyết. Từ đó rút ra
các kết luận khoa học làm cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu thực trạng và đề
xuất các biện pháp của đề tài.
6.2 . Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
 Phương pháp điều tra
Dùng phiếu điều tra (anket) khảo sát thực trạng nhận thức nghề và việc
chọn nghề của học sinh lớp 12 trường THPT Tỉnh Thái Nguyên.
 Phương pháp quan sát
Quan sát học sinh trong quá trình học tập, học nghề để từ đó thấy được
hứng thú của học sinh trong việc chọn nghề.
 Phương pháp nghiên cứu tiểu sử
Nghiên cứu hồ sơ, tiểu sử của học sinh để biết được ảnh hưởng của gia
đình đến việc chọn nghề của học sinh như thế nào.
 Phương pháp trao đổi, trò chuyện
Sử dụng phương pháp này nhằm hỗ trợ cho phương pháp điều tra. Qua
trao đổi, trò chuyện với giáo viên và học sinh để tìm hiểu thêm những vấn đề
liên quan đến vấn đề chọn nghề của học sinh như: tâm tư, tình cảm, quan

Phần Kết luận và kiến nghị
1. Kết luận
2. Kiến nghị Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

6
Chƣơng 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC CHỌN NGHỀ CỦA HỌC SINH TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG

1.1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề
1.1.1. Nghiên cứu ở nƣớc ngoài
Vấn đề chọn nghề từ trước đến nay đã được nhiều tác giả đề cập đến
dưới nhiều góc độ khác nhau.
Cuốn sách “Hướng dẫn chọn nghề” xuất hiện năm 1948 ở Pháp được
xem là cuốn sách đầu tiên nói về hướng nghiệp. Nội dung cuốn sách đã đề cập
đến sự phát triển đa dạng của các ngành nghề trong xã hội do sự phát triển
của công nghiệp từ đó đã rút ra những kết luận coi giáo dục hướng nghiệp là
một vấn đề quan trọng không thể thiếu khi xã hội ngày càng phát triển và
cũng là nhân tố thúc đẩy xã hội phát triển [9].
Ở Liên Xô vấn đề hứng thú nghề nghiệp đã được nhiều tác giả như:
V.Ph.gri-bar-ep, L.M.Gu-ben, V.RGiucopxkaia, M.Vginvanôp, V.N Sup-kin
nghiên cứu và nêu lên những nhận xét sau đây:
- Hứng thú nghề nghiệp nảy sinh và phát triển ngay từ khi còn học phổ thông.
- Học sinh thích nghề kỹ sư hơn nghề nhân viên.

mà các nghề đó đề ra cho người lao động lẫn những khả năng tiềm tàng của
bản thân mình”.
Năm 1980 James Mckeen Cattell- một trong những người tiên phong
của khoa học hướng nghiệp, giáo sư tâml ý học của Đại học Pensylvania (Mĩ)
đã mở màn bằng việc xây dựng các Test đầu tiên để đo lường và đánh giá các
thành công học đường của sinh viên. Năm 1909 Frank Parsons giáo sư Đại
học Pensylvania đã xuất bản cuốn “Lựa chọn một nghề nghiệp” (choosing
vacation). Cuốn sách đã trình bày cơ sở tâm lý học của hướng nghiệp và chọn
nghề, các tiêu chí về sự phù hợp nghề của mỗi cá nhân để từ đó có sự lựa

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

8
chọn phù hợp. Vào những năm 1940, nhà tâm lý học Mỹ T.L Holland đã
nghiên cứu và thừa nhận sự tồn tại của các loại nhân cách và sở thích nghề
nghiệp tác giả đã chỉ ra tương ứng với mỗi kiểu nhân cách nghề nghiệp đó là
một số những nghề nghiệp mà cá nhân có thể chọn để có được kết quả làm
việc cao nhất. Lý thuyết này của J.L Holland đã được sử dụng rộng rãi nhất
trong thực tiễn hướng nghiệp trên thế giới [36].
1.1.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
Ở Việt Nam có rất nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề
chọn nghề.
Công trình nghiên cứu của tập thể các tác giả Viện khoa học giáo dục
[19] nghiên cứu về xu hướng chọn nghề, dự định chọn nghề của học sinh
trung học phổ thông. Kết quả cho thấy: đa số học sinh có xu hướng đạt trình
độ cao (Đại học) trước khi đi vào lao động phục vụ (78,64% nữ; 63,38%
nam). Xu hướng chọn nghề của các em nam nữ khác nhau là do đặc điểm tâm
lý lứa tuổi và giới tính. Xu thế của các em nam hướng vào ngành công
nghiệp, cơ khí, nữ hướng vào ngành y tế, giáo dục. Từ đó các tác giả đi tìm
nguyên nhân ảnh hưởng đến sự hình thành xu hướng nghề nghiệp của học

nghiên cứu trong công trình của tác giả Nguyễn Quang Uẩn và những cộng sự
[25]. Bằng cách tiếp cận nghiên cứu xu hướng nghề theo các chỉ số: mức độ
nhận thức nghề nghiệp, thái độ đối với nghề nghiệp, tính ổn định của thái độ,
tác giả đã chỉ ra đặc điểm chung xu hướng nghề nghiệp của học sinh trung
học và một số vấn đề khác. Tác giả còn cho biết: Nhận thức về nghề của học
sinh còn yếu, số nghề và các trường chuyên nghiệp được học sinh biết đến
chưa nhiều. Hứng thú nghề nghiệp của học sinh hình thành muộn chưa tập
trung và chưa rõ nét.
Trong nhiều công trình nghiên cứu trước đây của tác giả Phạm Tất
Dong [4,5,6,7] đã xem xét sâu sắc và có hệ thống về hứng thú nghề nghiệp,
cũng như những vấn đề cơ bản về nội dung, phương pháp hướng nghiệp cho
học sinh. Ông có nhận xét: Hứng thú môn học, hứng thú nghề nghiệp có tác

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

10
dụng thúc đẩy việc lựa chọn nghề và thực hiện được khả năng của mình là động
cơ mạnh nhất, quan trọng nhất trong công việc lựa chọn nghề của học sinh.
Tác giả Phan Tố Oanh (luận án phó tiến sĩ Tâm lý học) năm 1996 với
đề tài: “Nghiên cứu nhận thức nghề, dự định nghề của học sinh trung học phổ
thông”, đã nhận xét: học sinh đã có nhận thức về nghề nhưng ở mức độ chưa
sâu, chưa đây đủ, chưa cao, mới dừng lại ở sự hiểu biết bên ngoài, chưa đi sâu
tìm hiểu những đặc trưng bên trong của nghề. Ngoài ra, tác giả còn quan tâm
nghiên cứu dự định chọn nghề và những yếu tố chi phối việc chọn nghề.
Tác giả Lê Khắc Thìn năm 1996 đã nghiên cứu: “Tìm hiểu thực trạng
lựa chọn nghề của học sinh lớp 12 và công tác hướng nghiệp ở trường THPT
trên nghiên cứu các địa bàn: Hà Tĩnh, Thanh Hoá, Tây Ninh”. Tác giả đã
nhận xét: Nhận thức về nghề của học sinh mới chỉ dừng lại ở biểu hiện bề
ngoài của nghề, chưa đi sâu tìm hiểu những đặc trưng của nghề, sự hiểu biết của
các em mang tính chất cảm tính, vì các em chưa có thông tin chính xác về nghề.

mạnh vật chất và tinh thần của con người một cách có giới hạn, cần thiết cho
xã hội, nó tạo cho mỗi người khả năng sử dụng lao động của mình để thu lấy
những phương tiện cho việc tồn tại và phát triển” [13].
Theo Tác giả Nguyễn Văn Hộ: “Nghề nghiệp như là một dạng lao động
vừa mang tính xã hội (sự phân công xã hội), vừa mang tính cá nhân (nhu cầu
bản thân) trong đó con người với tư cách là chủ thể hoạt động đòi hỏi để thoả
mãn những nhu cầu nhất định của xã hội và cá nhân” [11].
Bất cứ nghề nghiệp nào cũng hàm chứa trong đó một hệ thống giá trị:
Tri thức nghề, kỹ năng, kỹ xảo nghề, truyền thống nghề, hiệu quả do nghề
mang lại. Những giá trị này có thể được hình thành theo con đường tự phát
(tức là do tích lũy kinh nghiệm trong quá trình sống với cộng đồng mà có)
hoặc theo con đường tự giác (tức là do được đào tạo trong các cơ sở trường,
lớp dài hạn hoặc ngắn hạn).
Hiểu một cách ngắn gọn nghề nghiệp là một dạng lao động đòi hỏi ở
con người một quá trình đào tạo chuyên biệt, có những kiến thức, kỹ năng, kỹ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

12
xảo chuyên môn nhất định, có phẩm chất, đạo đức phù hợp với yêu cầu của
dạng lao động tương ứng. Nhờ quá trình hoạt động nghề nghiệp con người có
thể tạo ra sản phẩm thỏa mãn những nhu cầu vật chất, tinh thần của cá nhân,
cộng đồng và xã hội.
Nghề nghiệp trong xã hội là kết quả của sự phân công lao động. Sự
phân công lao động càng tinh vi, càng phức tạp thì số nghề trên thế giới càng
tăng lên. Cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ là sự
xuất hiện của một nghề khác và sự biến mất của một số nghề. Sự biến đổi này
đã tác động mạnh mẽ đến nhận thức, thái độ và hành động của con người đối
với nghề nghiệp.
1.2.2. Khái niệm ảnh hƣởng

những tác động khách quan tới sự lựa chọn trên mỗi cá nhân là nhiều ít khác
nhau, song quyết định cuối cùng của quá trình lựa chọn nghề bao giờ cũng
thuộc về một con người cụ thể.
 Tính mục đích của quá trình lựa chọn nghề
Lựa chọn nghề là một hoạt động có đối tượng. Đối tượng ở đây chính
là những nghề mà học sinh sẽ chọn. Nghề được chọn trở thành mục đích hoạt
động của học sinh. Để đạt tới mục đích, học sinh cần phải hiểu rõ đối tượng
(nghề). Sự hiểu biết này càng cặn kẽ sâu sắc, đầy đủ bao nhiêu thì khả năng
chiếm lĩnh nghề nghiệp càng nhanh chóng trở thành hiện thực bấy nhiêu. Một
khi đã hiểu rõ nghề nghiệp, học sinh sẽ dần thiết lập được kế hoạch cụ thể, có
những biện pháp, phương pháp thích hợp trong học tập, rèn luyện để chiếm
lĩnh được nghề lựa chọn ở những mức độ khác nhau. Việc xác định mục đích
cho sự lựa chọn nghề của học sinh là rất đa dạng và phức tạp. Muốn xác định
được nghề sẽ chọn phù hợp với mình, ngoài việc hiểu biết về nghề đó, học
sinh phải tự hiểu mình. Chỉ có trên cơ sở này, bản thân học sinh mới đáp ứng
với những yêu cầu của nghề nghiệp.
 Tính cấu trúc của quá trình lựa chọn nghề
Trong quá trình tồn tại và phát triển, giai đoạn lựa chọn nghề được coi
là một bộ phận, một mắt xích trong cấu trúc đời sống của con người khi xác

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

14
định cho mình một hướng đi, một vị trí hoạt động trong đời sống xã hội chính
là lúc con người ta lựa chọn nghề. Quá trình lựa chọn nghề không phải là
chốc lát, không phải diễn ra chỉ một lần mà nó nảy sinh trong các mối quan hệ
phức tạp: “Tôi và nghề nghiệp”, “Tôi và chức vụ”, “Tôi và gia đình”, “Tôi và
lương bổng”… Điều đó có nghĩa là lựa chọn nghề được đặt trong một hệ
thống các mối quan hệ giữa chủ thể (người lựa chọn) và những điều kiện
khách quan có mối quan hệ trực tiếp đối với nghề nghiệp.

- Đặc điểm về hoạt động nhận thức
Do tính chất và nội dung học tập cũng như trình độ nhận thức của học
sinh lớp 12 có nhiều khác biệt so với lứa tuổi thiếu niên nên hoạt động nhận
thức của các em cũng có nhiều nét đặc trưng và điều đó quyết định tính chất
lựa chọn nghề trong tương lai của các em. Trong hoạt động nhận thức của học
sinh lớp 12 tính tích cực, tính độc lập, tính phê phán cao hơn nhiều so với học
sinh thiếu niên. V.A.Cruchetxki đã nói rằng: “Học sinh càng trưởng thành,
kinh nghiệm của các em cũng ngày một phong phú. Các em ý thức được rằng,
mình đang đứng trước ngưỡng của của cuộc đời độc lập. Thái độ tự giác của
các em đối với học tập cũng tăng lên” [2].
Dấu hiệu của thái độ tự giác này là các em không còn tiếp thu thụ động
sự tác động từ thế giới bên ngoài mà trong sự nhận thức của họ đã có sự tham
gia của những kinh nghiệm, quan điểm riêng, có sự lựa chọn và phê phán rõ
ràng. Điều này đã thúc đẩy sự phát triển hơn nữa tính chủ định của các quá trình
nhận thức và của kỹ năng điều khiển chúng. Các em đã hoàn toàn làm chủ được
các quá trình nhận thức của mình (tri giác, trí nhớ, tưởng tượng, tư duy).
Hoạt động tư duy của lứa tuổi này có đặc điểm là: sự khái quát hóa và
trừu tượng hóa xu hướng giải thích nguyên nhân các hiện tượng, kỹ năng lý
giải, chứng minh tính chân thực và giả dối của nguyên lý riêng biệt, rút ra các
kết luận sâu sắc, liên kết những điều đã học thành một hệ thống…đạt tới trình
độ cao hơn. Đặc biệt tính phê phán của tư duy phát triển mạnh. Tất cả những
điều đó là tiền đề của sự hình thành tư duy lý luận, hình thành năng lực nhận
thức các quy luật chung của thế giới xung quanh, các quy luật của tự nhiên, sự
phát triển xã hội….