TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TPHCM
KHOA MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN
BÀI TIỂU LUẬN MÔN TÂM LÝ KHÁCH DU LỊCH
Đề tài: DU LỊCH TÍN NGƯỠNG “LỄ VÍA BÀ CHÚA XỨ
NÚI SAM”.
GVHD: VÕ THỊ BÍCH THÙY.
Tháng 12/2013.
[Type text]Page 1
MỤC LỤC.
Error: Reference source not found
CHƯƠNG I: MỞ ĐẦU.
Từ bao đời nay Lễ hội - cầu nối quá khứ với hiện tại đã trở thành một bộ phận
không thể thiếu trong đời sống văn hóa là sợi dây gắn kết cộng đồng, tạo dựng không
gian văn hóa vừa trang trọng, linh thiêng, vừa tưng bừng, náo nức. Lễ hội trở thành nơi
công chúng đến với lịch sử cha ông, trở về với cội nguồn dân tộc, tưởng nhớ công ơn
người đi trước, cầu mong những điều tốt lành. Ðồng thời là nơi người dân được vui chơi,
giải tỏa, bù đắp về tinh thần.
Một trong những lễ hội có từ lâu đời hằng năm thu hút hàng triệu du khách trong
và ngoài nước đến tham dự đó là lễ hội "vía Bà Chúa Xứ Núi Sam".Qua lễ hội giúp mọi
người có tính cộng đồng, cùng chia sẻ khó khăn. Do đó, cần được gìn giữ, lưu truyền cho
các thế hệ sau. Du khách đến đây không chỉ tham quan những danh lam, thắng cảnh nổi
tiếng mà còn hành hương để vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, một lễ hội đã được nâng lên
thành lễ hội cấp quốc gia…
Trong tín ngưỡng của người Việt, bà Chúa Xứ rất được tôn kính và được nhân
gian tương truyền bà là người được trời sai xuống cứu dân độ thế, canh giữ bờ cõi. Bà là
một trong 6 nữ thần bất tử theo tín ngưỡng dân gian (Bà chúa Bầu, bà chúa Liễu, bà chúa
Tó, bà chúa Kho, bà chúa Ngọc, bà chúa Xứ). Theo thời gian, lễ hội vía bà Chúa Xứ
không còn nằm gọn hẹp trong tín ngưỡng của những người dân vùng Bảy Núi mà đã trở
nên phổ biến hơn với người dân của cả nước.
Vẫn theo nghi thức truyền thống với hai phần là phần lễ và phần hội. Phần lễ gồm
các hoạt động chính như Lễ phục hiện rước tượng Bà; Lễ tắm Bà; Lễ thỉnh sắc Thần

cúng. Bà sẽ phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, tránh được giặc cướp quấy
Tâm lý khách du lịchPage 2
phá, thoát khỏi dịch bệnh hoành hành”.
Dân làng kéo nhau lên núi, quả thật tượng Bà đang ngự gần trên đỉnh. Họ xúm
nhau khiêng tượng xuống làng nhằm mục đích để gìn giữ và phụng thờ. Bao nhiêu tráng
đinh lực điền được huy động, các lão làng tính kế để đưa tượng đi, nhưng không làm sao
nhấc lên được.
Các cụ bàn nhau chắc là chưa trúng ý Bà nên cử người cầu khấn. Quả nhiên bé gái
hôm nọ lại được Bà đạp đồng mách bảo: “Hãy chọn chín cô gái đồng trinh để đem Bà
xuống núi”.
Dân làng mừng rỡ tuyển chọn chín cô gái, tắm rửa sạch sẽ ăn mặc đẹp, tới thỉnh bà
xin phép Bà được đưa cốt tượng xuống. Lạ thay, chín cô gái khiêng bà đi một cách nhẹ
nhàng.
Xuống đến chân núi, tượng bỗng nặng trịch, các cô phải đặt xuống đất và không
nhấc lên nổi nữa. Dân làng hiểu rằng Bà muốn ngự nơi đây nên tổ chức xin keo, được Bà
chấp thuận và lập Miếu thờ. Hôm đó là ngày 25 tháng 4 âm lịch, dân làng lấy ngày này
làm lễ vía Bà.
Từ đó, dân gian tôn thờ và tin tưởng Bà như một phép mầu huyền diệu mà trời đất
đã ban cho cư dân vùng này.
1.1. Địa điểm tổ chức và quy mô lễ hội:
Lễ hội được tổ chức tại thị xã Châu Ðốc, An Giang và mang đậm bản sắc tín
ngưỡng dân gian Đặc biệt là tín ngưỡng của người dân Nam bộ. Lễ hội được diễn ra hằng
năm tại miếu bà Chúa Xứ thuộc xã Vĩnh Tế (nay là phường núi Sam).
Theo ước tính của ban quản trị miếu Bà Chúa Xứ núi Sam Châu Đốc thì hằng năm
có khoảng hơn 2 triệu khách thập phương đến thăm viếng và cầu khấn ở miếu Bà, gấp
hơn 20 lần dân số thị xã Châu Đốc. tạo nên một mùa lễ hội sôi nổi, đông đảo ở núi Sam
suốt nhiều tháng.
Đa số khách đến viếng thăm để dâng hương cầu tài, cầu lộc, thể hiện lòng tạ ơn Bà
bằng nhiều hình thức:
Tâm lý khách du lịchPage 3

Ngôi miếu có bố cục kiểu chữ 国 - Quốc, hình khối tháp dạng hoa sen nở, mái
tam cấp ba tầng lầu, lợp ngói đại ống màu xanh, góc mái vút cao như mũi thuyền đang
lướt sóng. Các hoa văn ở cổ lầu chánh điện thể hiện đậm nét nghệ thuật. Phía trên cao,
các tượng thần khỏe mạnh, đẹp đẽ giăng tay đỡ những đầu kèo. Các khung bao, cánh cửa
đều được chạm trổ, khắc, lộng tinh xảo và nhiều liễn đối, hoành phi lộng lẫy. Đặc biệt,
bức tường phía sau tượng Bà, bốn cây cột cổ lầu trước chánh điện gần như được giữ
nguyên như cũ.
Hình 2: Miếu Bà Chúa Xứ.
Chánh điện gồm hai lớp. Lớp trong cùng là nơi thờ Bà Chúa Xứ với tượng Bà
bằng đá đặt trên bệ cao, sát hai bên là hai con hạc trắng biểu tượng cốt cách tiên thánh
Tâm lý khách du lịchPage 5
của Bà. Bên phải tượng Bà là một linga cũng bằng đá đặt trên một hương án thờ, gọi là
bàn thờ Cậu. Bên trái tượng Bà là hương án thờ một tượng gỗ chạm hình yoni, gọi là bàn
thờ Cô. Lớp thứ hai là bàn thờ Hội đồng, sát liền hai tượng chim phượng. Hai bên trái,
phải của bàn thờ Hội đồng là bàn thờ Tiền hiền khai khẩn (ở bên trái) và bàn thờ Hậu
hiền khai cơ (ở bên phải).
Ngay lối vào chánh điện có đôi câu đối thể hiện quyền lực linh thiêng của Bà
trong việc ban phúc, bảo vệ nhân dân. Nội dung như sau:
求必應試必霛夢中指示
暹可驚清可慕意外難量
Phiên âm:
Cầu tất ứng, thí tất linh, mộng trung chỉ thị
Xiêm khả kinh, Thanh khả mộ, ý ngoại nan lượng
Dịch nghĩa:
Cầu nhất định được, ban nhất định linh, báo cho biết trong mộng
Người Xiêm phải sợ, người Thanh phải nể, không thể tưởng tượng nổi.
2. CÁC HOẠT ĐỘNG LỄ HỘI.
Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam được chính thức bắt đầu vào ngày 22 tháng 04
âm lịch hằng năm bằng lễ “Phục hiện rước tượng Bà” từ trên đỉnh núi Sam xuống miếu
thờ. Nghi thức trên đã khắc họa lại một cách rõ nét rằng cách nay hơn 200 năm khi người

hàng chục chiếc khăn được nhúng vào chậu, vắt khô rồi lau lên cốt tượng. Số lượng khăn
bông du khách đem đến có hàng trăm, nên để làm vừa lòng mọi người, tổ phục vụ cứ
chốc lát lại thay khăn mới, cố sử dụng số khăn được đưa vào. Sau đó một mâm đầy lọ
nước hoa loại đắt tiền được dâng lên, mỗi lọ đều được xịt một ít vào tượng cốt, xong trả
lại cho chủ. Người dâng cúng kính cẩn mang về nhà xem như một vật gia bảo. Kế đến,
một bộ áo đẹp nhất dâng cúng trong kỳ lễ hội được khoác lên tượng, thắt dây đai áo rộng
và các bộ phận khác, cuối cùng đội mão lên tượng.
Hình 4: Lễ tắm Bà
Lễ tắm Bà xong, bức màn được kéo qua một bên, mọi người chen nhau đến gần để
chiêm ngưỡng, khấn vái, ai cũng cố đến sát bên bệ thờ để xin lộc bà. Lộc bà bây giờ chỉ
là một vài cành hoa, một vài trái cây để trên bàn, chứ không như trước đây có người sử
dụng nước tắm Bà xem như nước thánh để chữa bệnh, hay uống vào để được mạnh giỏi,
không bị tà ma quấy nhiễu. Hủ tục này ngày nay không còn nữa.
Lễ tắm Bà thường kéo dài khoảng một giờ, sau đó mọi người được tự do lễ bái.
3.2 . Lễ thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu về Miếu Bà.
Lễ này được tiến hành vào lúc 15 giờ ngày 24. Tại miếu bà, các bô lão trong làng
Tâm lý khách du lịchPage 8
và Ban quản trị lăng miếu lễ phục chỉnh tề sang lăng Thoại Ngọc Hầu nằm đối diện với
miếu bà qua một con đường thỉnh sắc. Đoàn thỉnh sắc có đội múa lân của Miếu bà đi
trước, kế đến là ông chánh bái, hai vị bô lão và những vị chức sắc khác, theo sau là các
học trò lễ xếp thành hai hàng dọc, tay cầm cờ phướn đi hầu trước và sau long đình do bốn
người khiêng. Đến trước điện thờ Thoại Ngọc Hầu, mọi người dâng hoa, niệm hương tế
lễ. Sau phần nghi thức, đoàn thỉnh bốn sắc (bài vị) lên long đình về miếu. Bốn bài vị đó
là: Bài vị của Ngọc Hầu Nguyễn văn Thoại, bên trái là bài vị bà nhị phẩm Trương Thị
Miệt, cuối cùng là bài vị Hội đồng. Khi vào đến Miếu Bà, các bài vị trên được an vị ngôi
chính điện, Ban quản trị dâng hương thỉnh an, lễ thỉnh sắc được kết thúc.
Hình 5: Lễ thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu về Miếu Bà.
3.3.
3.3.
3.3.

"Nhị xái địa linh" - Đất thêm tươi tốt
"Tam xái nhơn trường" - Người sống muôn tuổi
"Tứ xái quỷ diệt hình" - Quỷ dữ bị tiêu diệt.
Đọc xong, ông chánh bái ca công đặt tô nước, cành dương trở lại bàn thờ, ông
đánh ba hồi trống và xướng "ca công tiếp giá", lập tức đoàn hát bộ trên sân khấu trong
võ ca trước chánh điện đã chuẩn bị sẵn nổi chiêng trống rộ lên và chương trình hát bộ bắt
đầu.
Tâm lý khách du lịchPage 10
Các tuồng hát bộ sau đây thường được diễn tại miếu bà: Trần Bình Trọng, Sát
Thát, Lưu Kim Đính, Trưng Nữ Vương v.v
Hình 6: Lễ xây chầu
3.5. Lễ Chánh tế.
Đến 4 giờ sáng ngày 26 cúng Chánh tế. Nghi thức cũng tương tự như lễ cúng túc
yết, chỉ khác là thêm một phần nội dung văn tế và có thêm phần ẩm phước với ý nghĩa là
phần thưởng của Bà ban cho dân chúng.
3.6. Lễ Hồi sắc.
Đến 14h Chiều ngày 27 ban quản trị làm lễ hồi sắc, tức đưa bốn bài vị của Thoại
Ngọc Hầu, bà Châu Thị Tế, bà Trương Thị Miệt và bài vị ban Hội đồng về lại lăng Thoại
Ngọc Hầu.
Đây cũng là nghi lễ chấm dứt chính thức lễ hội vía Bà.
4. PHẨN HỘI.
Song song với cuộc lễ chính ở Miếu bà Chúa Xứ, các hoạt động văn hoá nghệ
thuật dân gian được biểu diễn như múa lân, múa mâm thao, múa đĩa chén thu hút nhiều
du khách. Bên cạnh các hoạt động chính xung quanh Miếu Bà có biết bao tập tục như:
xin xâm, bói toán, đồng bóng được diễn ra rất nhiều, liên tục trong những ngày này. Sau
ngày miền Nam giải phóng, được sự chỉ đạo của ngành văn hoá và Ban quản trị, nhân
Tâm lý khách du lịchPage 11
dân xã Vĩnh Tế đã biến ngày Vía bà thành ngày hội truyền thống. Nhiều tập tục xấu được
ngăn chặn. Thay vào đó là các hoạt động văn hoá lành mạnh, truyền thống và sôi nổi hơn.
Hình 7: Các hoạt động văn hoá nghệ thuật dân gian

rước tượng Bà” từ trên đỉnh núi Sam xuống miếu thờ.
2.2. Quy mô lễ hội.
Tâm lý khách du lịchPage 13
Lễ hội có quy mô lớn điều này ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động du lịch và khả
năng thu hút một lượng khách rất lớn. Đồng thời gây ra nhiều tác động môi trường, cảnh
quan thiên nhiên tại miếu thờ…
Hình 8: Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ
Lễ hội được tổ chức tại di tích lịch sử văn hoá núi Sam, vùng đất bảy núi.Điều đó
cho phép khai thác tốt hơn cả di tích lẫn lễ hội vào mục đích du lịch.
2.3. Phong cảnh xung quanh và yếu tố dân tộc học.
Mỗi dân tộc có những điều kiện sinh sống, những đặc điểm văn hoá, phong tục tập
quán, hoạt động sản xuất mang những sắc thái riêng. Và con người khi đi du lịch chính là
đi tìm “những xúc cảm mới lạ” mà quê mình không có. Cảm xúc khác lạ đấy chính là
những tập tục là về cư trú, thói quen ăn uống sinh hoạt, kiến trúc cổ, trang phục dân
tộc.v.v…
Núi Sam lại được tô điểm rực rỡ một màu đỏ của phượng vĩ, làm Núi Sam càng
tươi mát hơn cùng với những hang động kỳ thú. Bên cạnh đó còn có cả một hệ thống
kênh rạch bao quanh, cùng với hệ thống đền, chùa cổ kính trên sườn núi tạo nên một
phong cảnh đẹp, hữu tình giữa vùng đồng bằng trù phú. Vào thời nhà Nguyễn Núi Sam
thuộc thôn Vĩnh Tế, phủ Tuy Biên, tỉnh An Giang, ngày nay là xã Vĩnh Tế, thị xã Châu
Tâm lý khách du lịchPage 14
Đốc, tỉnh An Giang. Với phong cảnh ấy, nên từ hai thế kỷ trước qua ngòi bút của Thoại
Ngọc Hầu (trong bia “Vĩnh Tế Sơn”) thì Núi Sam đẹp như một bức tranh phong thuỷ.
Hình 9: Phong cảnh xung quanh miếu Bà
Di tích lịch sử và danh thắng Núi Sam đã in dấu trên sách sử từ đó. Từ lâu hình
ảnh Núi Sam đã thấm đậm trong tâm hồn người dân An Giang nói riêng và niềm Nam nói
chung. Bởi vì nơi đây tập trung nhiều công trình kiến trúc, di tích lịch sử văn hoá được
Bộ Văn Hoá công nhận xếp hạng như: Chùa Tây An, Miếu Bà Chúa Xứ, Lăng Thoại
Ngọc Hầu, chùa Hang… và nhiều thắng cảnh đẹp như đồi Bạch Vân, vườn Tao Ngộ…
Hình 10: Các công trình kiến trúc và di tích lịch sử văn hóa

thờ cúng Đạo mẫu của những cư dân sinh sống trên dải đất Việt Nam ngày nay, mà chủ
yếu là người Việt với quá trình bản địa hóa một pho tượng xa lạ nhưng lại theo tâm thức
chung của người Việt.
Ở vùng Châu Đốc núi Sam có thành phần cư dân khá đa dạng là Việt, Chăm, Hoa,
và Khmer, trong đó chủ yếu vẫn là người Việt. Người Việt từ thế kỷ 18, 19 đã kéo đến
khai phá miền đất phì nhiêu này tuy rằng họ cũng đã bỏ ra không ích công sức để có
được mảnh đất như ngày nay.
Vùng đất mới với tín ngưỡng còn rất lỏng lẽo, người Việt đến đây với niềm hy
vọng được sống yên ổn và hòa bình với các dân tộc khác, do đó việc tôn sùng một bà
Chúa của xứ sở tuy không phải là có nguồn gốc Việt lại có ý nghĩa thắt chặt tình đoàn
kết, tôn trọng tín ngưỡng của cư dân bản địa của cư dân Việt.
Điều đó nói lên rằng, lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam Châu Đốc là một sự kết hợp
giữa lễ kỳ yên của dân địa phương với tính ngưỡng thờ mẫu mà thành. Quan sát lễ hội vía
Bà Chúa Xứ núi Sam Châu Đốc chúng ta thấy quá trình diễn ra lễ hội giống như lễ kỳ
yên của các làng Nam bộ, cũng trải qua các giai đoạn như: lễ thỉnh sắc, lễ túc yết, lễ xây
chầu, lễ chánh tế. Các phẩm vật trong lễ kỳ yên của các đình thần Nam bộ cũng tương tự,
cũng một con heo sống đã được mổ đặt trên bàn cúng với một ít mao huyết v.v…
Cư dân Việt, Hoa, Khmer, Chăm đến với lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam Châu
Tâm lý khách du lịchPage 17
Đốc họ có được sự đồng cảm về biểu tượng chung, mà còn có niềm cộng cảm về các giá
trị văn hóa. Một cuộc hành hương, thăm viếng miếu Bà tới vùng đất linh thiêng cộng với
cảnh sắc thiên nhiên đẹp đẽ cũng đã giúp con người trút đi bao nỗi phiền muộn cuộc sống
hằng ngày, giúp họ thăng hoa tâm hồn mà cuộc sống đời thường không có được.
Cuối cùng, chúng tôi muốn nói ở đây là những đóng góp của lễ hội vía Bà Chúa
Xứ núi Sam Châu Đốc đó là nó chứa đựng những giá trị lịch sử truyền thống, những giá
trị đạo đức và giá trị văn hóa sâu sắc. Đó là tâm thức uống nước nhớ nguồn, hướng về cội
nguồn, tôn vinh những người có công với dân, với nước. Nhân dân ký thác vào đó niềm
tin của mình, mà niềm tin chính là sức mạnh giúp con người siêu việt đời sống trần tục,
thăng hoa đời sống tin thần của mình. Và lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam Châu Đốc cũng
có những đóng góp nhất định về việc gìn giữ bản sắc văn hóa, truyền thống cũng như