PHẦN 1. MỞ ĐẦU
1.1. Bối cảnh, lý do chọn đề tài
Trong dạy học lịch sử, ngoài việc giúp cho học sinh nắm được kiến thức cơ bản,
giáo dục tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức, giáo viên còn phải giúp cho học sinh
phát triển năng lực nhận thức.
Theo Giáo trình phương pháp dạy học lịch sử, hệ thống bài tập nhận thức là
điều kiện cần thiết để phát triển tư duy học sinh trong học tập lịch sử. Tuy nhiên, theo
nhận định của một số nhà nghiên cứu: “bài tập nhận thức hiện còn mới mẻ đối với việc
học lịch sử ở nước ta”, “chúng ta chưa có quan niệm đầy đủ về sự cần thiết của hệ
thống bài tập nhận thức trong học lịch sử, (thậm chí có người cho rằng học tập lịch sử
không cần bài tập”[3, tr.115-116]. Đây chính là lý do mà tôi quan tâm đến việc “Xây
dựng và sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử”.
1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Do thực tế được phân công lớp dạy và điều kiện thời gian, nên phạm vi nghiên
cứu chỉ dừng lại ở giới hạn nghiên cứu quan niệm về bài tập nhận thức, cách xây dựng
bài tập, thử xây dựng một số bài tập và áp dụng vào thực nghiệm trên đối tượng học
sinh khối10.
1.3. Mục đích nghiên cứu
Qua nghiên cứu vấn đề này, bản thân mong muốn tìm cách áp dụng lý luận về
bài tập nhận thức vào thực tiễn dạy học, nghiên cứu hiệu quả, khả năng ứng dụng vào
dạy học lịch sử. Trình bày lại quá trình và kết quả nghiên cứu, tôi cũng rất mong được
quý đồng nghiệp trao đổi, góp ý nhằm tìm ra cách thức xây dựng và sử dụng bài tập
nhận thức trong dạy học lịch sử một cách có hiệu quả nhất.
1.4. Nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu đề tài này, tôi đã thực hiện các nhiệm vụ, các bước nghiên cứu như
sau: Trước hết, tôi nghiên cứu quan niệm về bài tập nhận thức, làm cơ sở cho việc
1
vạch ra cách thức xây dựng và sử dụng bài tập. Bước tiếp theo, tôi thực hành nghiên
cứu, soạn một số bài tập và thực nghiệm sử dụng bài tập nhận thức vào dạy học lịch sử
ở một số bài. Qua thực nghiệm, nhìn lại quá trình nghiên cứu đề tài, tôi rút ra một số
kinh nghiệm làm cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, ứng dụng vào dạy học sau này.

đã biết và điều chưa biết, và vấn đề này được giải quyết bằng toàn bộ những thao tác
và phán đoán về trí tuệ và thực tiễn có tính chất trung gian giữa câu hỏi và câu trả lời
3
của bài tập”. “Bài tập nào cũng đòi hỏi học sinh phải tự mình trải qua bước đường phải
giải quyết hoặc tìm ra câu trả lời một cách độc lập và được chứng minh rõ ràng”.[2,
tr.2]
I.Ia. Lerner minh họa:
Khi giảng đề mục “Sự xuất hiện của tôn giáo”, thầy giáo kể cho học sinh biết
tôn giáo là gì, tôn giáo xuất hiện lúc nào và sau đó cho một bài tập: “Các nhà khảo cổ
đã tìm thấy một ngôi mộ trong đó có hài cốt của một người được chôn từ hồi xưa nào
đó. Người này nằm theo tư thế của một người ngủ nằm nghiêng, 2 chân co và mặc
quần áo thường mặt hàng ngày. Bên cạnh hài cốt có vũ khí, bát, đĩa và di tích của
thức ăn.
Câu hỏi: Ngôi mộ thuộc về thời kì nào, trước khi có tôn giáo hay lúc tôn giáo đã
xuất hiện rồi? Hãy chứng minh câu trả lời của em.
Để giải quyết bài tập này, học sinh đã xác lập mối tương quan giữa sự kiện về
ngôi mộ với những điều chúng được biết về tôn giáo (câu hỏi đòi hỏi điều đó), con
người đã tin vào các lực lượng siêu tự nhiên, vào một cuộc sống ở bên kia thế giới sau
khi chết. Sau đó, học sinh phán đoán và kết luận: Vì trong mộ có bát đĩa, thức ăn,
quần áo, vậy thì người ta đã cho rằng những thứ đó cần thiết cho người được chôn cất
sau khi chết. Và nếu như thế thì đó là những con người có tôn giáo và do đó, ngôi mộ
đã xuất hiện trong thời kì có tôn giáo.[2, tr.4]
Theo cách nghĩ của tôi, có thể xem bài tập nhận thức là một “bài toán”, được
hiểu theo nghĩa là một công việc mà người ta chưa biết cách hoàn thành và kết quả,
hay chưa biết một trong hai yếu tố đó, nhưng có thể tìm kiếm được với những điều
kiện đã cho.
Có thể chia bài tập nhận thức thành hai phần:
- Phần giả thiết: là những tư liệu lịch sử, thường là những sự kiện, hiện tượng
lịch sử cụ thể. Đây là cơ sở để giáo viên đặt vấn đề, yêu cầu học sinh phải giải quyết và
4

vậy không có nghĩa là không thể xây dựng bài tập. Nghiên cứu sách giáo khoa chúng
ta thấy, bên cạnh những vấn đề được giải thích, chứng minh rõ ràng, vẫn còn nhiều
vấn đề, nhiều phần kiến thức, nhiều khía cạnh mà nếu chỉ đọc sách giáo khoa, học
sinh chưa thể hiểu, cần có sự giúp đỡ của giáo viên. Đó là những “vấn đề” mà chúng ta
có thể khai thác để xây dựng bài tập.
Từ tư liệu do sách giáo khoa cung cấp, khai thác ở nhiều góc độ, nhiều mức độ,
giáo viên cũng có thể tìm được “vấn đề” để xây dựng bài tập nhận thức.
- Bước 3: Xây dựng bài tập
Trên cơ sở xác định được những vấn đề học sinh còn gút mắc, những vấn đề cần
khai thác thêm từ tư liệu trong sách giáo khoa nhằm giúp học sinh nhận thức thêm,
giáo viên tiến hành tìm tư liệu lịch sử qua các nguồn tài liệu tham khảo hoặc sử dụng
tư liệu từ sách giáo khoa để đặt vấn đề theo cách xây dựng bài tập nhận thức.
Do bài tập nhận thức giống như một “bài toán” nên tư liệu lịch sử ở phần “giả
thiết” phải đảm bảo đúng và đủ để học sinh dựa vào đó, vận dụng kiến thức đã học
chứng minh, tìm ra “kết luận”. Kết luận đạt được qua giải bài tập phải hướng đến
giúp học sinh hiểu được những vấn đề còn gút mắc hoặc nhận thức lịch sử sâu hơn.
2.2.2.1. Xây dựng bài tập minh họa
Trên cơ sở xác định những bước xây dựng bài tập như trên, tôi thử tiến hành xây
dựng bài tập nhận thức ở một số bài học trong chương trình lịch sử lớp 10 (Chương
trình chuẩn), cụ thể như sau:
Bài 4. Các quốc gia cổ đại phương Tây – Hi Lạp và Rô-ma, Mục 2. Thị quốc
Địa Trung Hải
6
Một trong những mục tiêu quan trọng: giúp học sinh nhận thức vai trò, thân
phận của nô lệ. Sách giáo khoa chỉ cho biết nô lệ “bị khinh rẻ”, giáo viên cần giúp học
sinh nhận thức rõ hơn biểu hiện cụ thể và hậu quả của vấn đề này.
Chúng ta có thể sử dụng tư liệu sau đây để xây dựng bài tập nhận thức:
Tầng lớp chủ nô giàu có thường tổ chức đấu kiếm hay đấu võ giữa các đấu sĩ
với dã thú (hổ, báo…) để mua vui, nhân dịp sinh con trai nối dõi, gã chồng cho con
gái hoặc trong nhà có việc tang. Đấu sĩ trang bị nhiều kiểu khác nhau, có khi mũ bịt

đông người, ra bán (thẻ xá tội): “Đem tiền ra mau! Hãy cứu vớt những người ruột thịt
và thân thích ! Chỉ cần đồng tiền kêu trong đáy túi của ta, linh hồn của người phạm tội
sẽ được lên thiêng đàng !”[1, tr.36]
Hỏi: Cho biết nhận xét của em về tính chất (bình thường hay không bình
thường) của hiện tượng trên? Theo em, hiện tượng trên có thể tồn tại lâu dài được
không? Vì sao?
Có thể cho học sinh giải bài tập này trước khi giảng mục 4. Cải cách tôn giáo và
chiến tranh nông dân.
Để giải được bài tập này học sinh phải vận dụng những những kiến thức đã biết
về nghi lễ, luật lệ Kitô giáo làm căn cứ, đối chiếu với hiện tượng cụ thể mà tư liệu bài
tập cung cấp để phát hiện tính chất của hiện tượng đó. Trên cơ sở đó mà xác định mối
liên hệ giữa tính chất của hiện tượng với khả năng tồn tại của hiện tượng.
Mua bán thẻ xá tội hay dùng tiền để rửa tội là hiện tượng thô tục, trái với giáo
lý, nghi lễ. Đó là hiện tượng không bình thường. Giáo dân chắc chắn sẽ phản đối hiện
8
tượng trên để bảo vệ giáo lý, lễ nghi, những điều rất thiêng liêng đối với họ. Bên trong
hiện tượng trên đã chứa đựng mầm mống của sự tiêu diệt. Hiện tượng trên không thể
tồn tại lâu dài được.
2.2.2.2. Thực nghiệm sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử
Để đánh giá khả năng, hiệu quả, ý nghĩa của việc sử dụng bài tập nhận thức
trong dạy học lịch sử, tôi đã tiến hành thực nghiệm ở một số lớp 10 do nhà trường
phân công giảng dạy trong năm học 2009 – 2010. Các lớp thực nghiệm là 10A11,
10A14; các lớp đối chứng là 10A13, 10T2. Đây là những lớp có trình độ nhận thức
lịch sử tương đối ngang bằng.
Việc tiến hành thực nghiệm được tiến hành qua hai bước. Bước 1: Cho học sinh
các lớp thực nghiệm giải bài tập nhận thức. Bước 2: Kiểm tra nhận thức của học sinh
các lớp thực nghiệm và các lớp đối chứng để so sánh và đánh giá khả năng, hiệu quả, ý
nghĩa của việc sử dụng bài tập.
Tôi thực nghiệm sử dụng bài tập nhận thức ở hai bài học, cụ thể như sau:
Bài thứ nhất: Bài 10. Thời kì hình thành và phát triển của chế độ phong kiến ở

động của Clôvit.
Câu thứ hai đòi hỏi học sinh phải vận dụng những kiến thức đã biết về xã hội
của người Giecman trước và sau khi chinh phục Rôma đối chiếu với tư liệu để tìm ra
câu trả lời.
Trước khi chinh phục Rôma, xã hội của người Giecman là công xã nguyên thủy,
công bằng, bình đẳng được xem là “nguyên tắc vàng”. Ý định chiếm của chung làm
của riêng là trái với nguyên tắc xã hội, do đó những người lính đã phản đối và Clôvit
phải phục tùng.
10
Sau khi chinh phục Rôma, xã hội của người Giecman bắt đầu quá trình phong
kiến hóa, theo đó quyền lực của vua là tối thượng, do đó Clôvit đã hành động tàn bạo
và những người lính đã không dám phản đối.
Kết quả giải bài tập của học sinh ở các lớp thực nghiệm:
- Tỉ lệ học sinh trả lời được câu hỏi thứ nhất: 80,7%
- Tỉ lệ học sinh trả lời được câu hỏi thứ hai: 73,1%
Tiếp theo, tôi tiến hành kiểm tra nhận thức ở các lớp thực nghiệm và các lớp đối
chứng. Câu hỏi kiểm tra nhận thức: Xã hội của người Giecman trước và sau khi chinh
phục được đế quốc Rôma khác nhau như thế nào? Kết quả:
- Tỉ lệ học sinh các lớp thực nghiệm trả lời được: 88,9%
- Tỉ lệ học sinh các lớp đối chứng trả lời được: 79,6%
Bài thứ hai: Bài 17. Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến
(Từ thế kỉ X đến thế kỉ XV)
Ở mục II.2. Luật pháp và quân đội, một trong những kiến thức cần giúp học sinh
nắm vững: mục đích của việc ban hành luật là bảo vệ quyền hành của giai cấp thống
trị, một số quyền lợi chân chính của nhân dân và an ninh đất nước.
Nhằm giúp học sinh hiểu sâu kiến thức, rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh,
sau khi học xong bài học, giáo viên yêu cầu học sinh giải bài tập sau:
Luật Hồng Đức có quy định: Đào trộm đê đập làm thiệt hại lúa má thì xử tội đồ,
lưu, bắt đền tổn hại. [4, tr.89]
Hỏi: Mục đích trước mắt và sâu xa của điều luật trên là gì? Hãy giải thích câu

tập nhận thức yêu cầu học sinh phải sử dụng năng lực nhận thức cái cụ thể và năng lực
12
tiến hành các hình thức hoạt động tư duy. Việc sử dụng bài tập nhận thức trong dạy
học lịch sử thật sự có tác dụng tích cực trong việc phát triển năng lực nhận thức cho
học sinh.
Ban đầu, khi yêu cầu học sinh giải bài tập các em rất ngỡ ngàng và cho rằng đây
là nhiệm vụ nặng nề, khó có thể hoàn thành. Nhưng khi được giáo viên giải thích rõ
mục đích, hướng dẫn phương pháp giải bài tập, các em tỏ ra hứng thú khi thực hiện
nhiệm vụ này. Khi giải bài tập thứ hai, các em rất tích cực, cho rằng đó là thử thách thú
vị, muốn thử sức để qua đó chứng tỏ năng lực nhận thức của mình.
Kết quả thực nghiệm có được qua bước đầu sử dụng bài tập nhận thức cho thấy
khả năng, hiệu quả và ý nghĩa rõ ràng của việc sử dụng bài tập nhận thức trong dạy
lịch sử.
13
PHẦN 3. KẾT LUẬN
3.1. Những bài học kinh nghiệm
Sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử là một trong những biện pháp
tích cực đối với việc phát triển năng lực nhận thức cho học sinh, góp phần quan trọng
trong việc đảm bảo chất lượng bộ môn. Với ý nghĩa tích cực như vậy, bài tập nhận
thức rất cần được đưa vào thực tế dạy học lịch sử ở trường phổ thông.
Muốn sử dụng bài tập nhận thức trước hết phải nghiên cứu cách thức xây dựng
bài tập. Khi xây dựng bài tập cần bám sát mục tiêu của bài học, mục tiêu cụ thể của các
đề mục có liên quan. Trên cơ sở xác định kiến thức trọng tâm của bài học, đề mục, cần
khai thác những vấn đề, những khía cạnh mà học sinh khó hiểu, cần giáo viên giúp đỡ
để hiểu sâu để tìm tư liệu xây dựng bài tập như một “bài toán”. Yêu cầu hay câu hỏi
mà bài tập nhận thức đặt ra nhất thiết phải đảm bảo yêu cầu học sinh phải tư duy, vận
dụng kiến thức đã biết soi vào tư liệu do bài tập cung cấp mới có thể tìm ra câu trả lời.
Tùy theo chủ ý của giáo viên khi xây dựng bài tập, chuẩn bị bài giảng, đặc điểm
học sinh, có thể sử dụng bài tập nhận thức ở đầu, giữa hay cuối chương, bài hay đề
mục nào đó.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lương Ninh – Đặng Đức An, 1976, Lịch sử thế giới trung đại (quyển 1, tập1),
NXB Giáo dục, Hà Nội, trang 36
2. I.Ia. Lerner, Bài tập nhận thức, người dịch: Nguyễn Cao Lũy và Văn Chu,
Viện Chương trình và phương pháp – Bộ Giáo dục, 43 trang.
3. Phan Ngọc Liên – Trần Văn Trị (chủ biên), 1999, Phương pháp dạy học lịch
sử, NXB Giáo dục, 296 trang.
4. Phan Ngọc Liên (Tổng chủ biên), 2008, Lịch sử 10, NXB Giáo dục, 208
trang.
5. Nhiều tác giả, 1983, Tư liệu giảng dạy lịch sử thế giới cổ đại, NXB Giáo dục,
Hà Nội, trang 120.
6. Đặng Đức An, Phạm Hồng Việt, 1978, Lịch sử thế giới trung đại, T1, NXB
Giáo dục, Hà Nội, trang 14
16
MỤC LỤC
Trang
Phần 1. Mở đầu …………………………………………………………………… 1
1.1. Bối cảnh, lý do chọn đề tài………………………………………………….1
1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu………………………………………… 1
1.3. Mục đích nghiên cứu…………………………………………………………1
1.4. Nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu……………………………………… 1
1.5. Điểm mới trong kết quả nghiên cứu……………………………………… 2
Phần 2. Nội dung…………………………………………………………………… 3
2.1. Thực trạng xây dựng và sử dụng bài tập nhận thức
trong dạy học lịch sử ………………………………………………………. 3
2.2. Xây dựng và sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử………… 3
2.2.1 Thế nào là bài tập nhận thức? ……………………………………… 3
2.2.2. Xây dựng và sử dụng bài tập nhận thức ……………………………. 5
2.2.2.1. Xây dựng bài tập minh họa… …………………………… 6
2.2.2.2. Thực nghiệm sử dụng bài tập nhận thức