Thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học
môn lịch sử
Trước xu thế đổi mới nội dung và phương pháp dạy học lịch sử theo hướng tích cực hóa
các họat động nhận thức của học sinh, nhiều giáo viên đã mạnh dạn tìm tòi và đã cố gắng
tiến hành thiết kế BTNT để vận dụng trong quá trình giảng dạy. Tất nhiên trong quá trình
thiết kế BTNT họ cũng gặp không ít khó khăn. Để có thể khắc phục được những khó
khăn, vướng mắc trong quá trình thiết kế BTNT, Tập san Giáo dục và Đào tạo Đắk Lắk
xin giới thiệu phần lược trích sáng kiến kinh nghiệm của Thầy Hồ Sỹ Tuệ, giáo viên Lịch
sử trường THPT Ngô Gia Tự.
I. NỘI DUNG
1. Phương pháp thiết kế bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử trường trung học
phổ thông (THPT).
- Để thiết kế một BTNT, qua đó giúp học sinh nắm được, lĩnh hội được nội dung chính,
những sự kiện cơ bản của một bài, chương hay của một khóa trình lịch sử người dạy phải
biết thiết kế bài tập.
- Trước hết, chúng ta phải xác định mục đích, yêu cầu và nội dung chính của bài học hoặc
của một chương, một khóa trình. Việc xác định mục đích, yêu cầu phải gắn với mục tiêu
giáo dục đã được đặt ra.
- Trong thực tế, nội dung của một khóa trình dạy học nó được tạo thành bới các yếu tố:
mục đích, nội dung, người dạy và phương pháp truyền thụ. Xác định được mục đích, nội
dung chính của bài, chương, hay của một khóa trình lịch sử; cho phép chúng ta thiết kế
được một bai ftập sát hợp với đối tượng, của chủ thể nhận thức. Lịch sử xã hội loài người
diễn ra quanh co khúc khỉu, với nhiều sự kiện chồng chéo, do đó bài tập nhận thức sẽ tạo
cho học sinh cơ hội nắm bắt được sự kiện chính, cơ bản và chính xác.
Rõ ràng BTNT phải phản ánh được nội dung chính của bài mới đem lại hiệu quả giáo dục
cao. Nghĩa là trước khi thiết kế BT, chúng ta nhất thiết phải xác định được nội dung
chính của bài học. Bên cạnh đó, chúng ta còn phải nắm được các loại bài tập để vận dụng
cho phù hợp với đối tượng học sinh.
Bấy giờ chúng ta lấy khóa trình lịch sử cận đại thế giới Sách giáo khoa 11 ban nâng cao
để xác định những nội dung chính của khóa trình lịch sử đó.
Có thể xác định được nội dung chính yếu cần đạt được trong khóa trình trên ổ các điểm

2. Quy trình thiết kế bài tập nhận thức:
Nói nôm na, đây là các bước tiến hành thiết kế bài tập nhận thức, tức là trình tự tiến hành
thiết kế một bài tập. Tùy theo điều kiện khách quan, tính chủ quan của cá nhân chúng ta
có thể tiến hành theo các bước sau đây:
- Phân tích mục đích giáo dưỡng, giáo dục của bài học (phần này chúng ta thường xác
định trong mục tiêu của bài học: kiến thức, kĩ năng, tư tưởng tình cảm.
- Nghiên cứu kĩ sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu khác có liên quan.
- Có thể nói đây là những"nguyên liệu" để tạo ra sản phẩm bài tập.
- Chúng ta còn phải dựa vào các yếu tố: Đặc điểm trình độ nhận thức của học sinh, tính
chất các loại bài học và cả phương pháp dạy học để thiết kế BT.
- Sau khi thiết kế xong, chúng ta còn phải kiểm tra lại BT, đồng thời xác định phương án
trả lời.
- Cuối cùng là phải xác định phương pháp sử dụng BTNT để đạt được hiệu quả cao nhất.
3. Phương pháp sử dụng BTNT.
Trong điều kiện hiện nay, việc giảng dạy và học tập bộ môn lịch sử vẫn còn nhiều bất cập
như: Chương trình sách giáo khoa khá nặng nề, quá tải, về kết cấu các nội dung, về thời
lượng của chương trình. Tất cả các vấn đề đó đã gây không ít khó khăn cho việc dạy, học
lịch sử ở trường trung học phổ thống hiện nay. Túy vậy, việc vânh dụng BTNT phù hợp
sẽ đem lại hiệu quả trong quá trình dạy học. Chúng ta có thể vận dụng BTNT trong các
trường hợp sau đây:
- Sử dụng BTNT đầu giờ học để tạo tình huống có vấn đề và đặt mục tiêu nhận thức cho
học sinh. Với trường hợp này thông qua bài học tại lớp học sinh có thể tự tìm lời giải
hoặc về nhà các em tự giải bài.
- Giáo viên đặt câu hỏi nhận thức, trong giờ dạy trùng với một phần kiến thức trong bài
để thay thế cho phần nội dung đó. Trường hợp này giáo viên hướng dẫn và cùng với học
sinh giải bài tập để các em chủ động trong khi tiếp thu kiến thức.
- Sử dụng bài tập vào tiết ôn tập để học sinh nắm vững được khái quát hóa nội dung của
quá trình lịch sử hoặc của một chương Bây giừo chúng ta cùng nhau thiết kế một số bài
tập cụ thể trong phần lịch sử thế giới cận đại.
4. Thiết kế một số bài tập.

triệt để hơn?.

* Bài tập 6: Thiết kế cho bài 7: Hoàn thành cách mạng tư sản ở Châu Âu và Mĩ (giữa thế
kỉ XIX).
Nửa đầu thế kỉ XIX, Nga là một nước phong kiến lạc hậu hơn so với các nước tư bản
phương tây;cũng là nước duy nhất không chịu ảnh hưởng của cuộc cách mạng năm 1848.
Bấy giờ Nga vẫn là nước phong kiến lạc hậu, quan hệ sản xuất phong kiến nông nô chiếm
địa vị thống trị do đó mâu thuẫn xã hôi trở nên sâu sắc.
Để đe dọa mâu thuẫn ấy và giữ vững ngai vàng của mình Nga Hoàng A Lếch Xan II đã kí
sắc lệnh giải phóng nông nô. Theo em, việc làm đó có lợi cho sự phát triển hay đất nước
không? Giải thích vì sao?.

* Bài tập số 7: Về học thuyết C.Mác.
Chủ nghĩa Mác do Mác và Ăng Ghen sáng lập vào giữua thế kỉ XIX được coi là một cuộc
cách mạng trong lịch sử tư tưởng loài người. Em hãy giải thích nhận định trên.
Chúng ta thực hành một bài cụ thể trong các bài tập đã nêu ở trên (Lấy bài số 1).
Nói về sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Anh hồi thế kỉ XVII một người đương thời kể
lại rằng: "Trong một phòng làm việc có 200 công nhân làm thuê trên 200 chiếc máy dệt
tất cả làm theo hàng. Bên cạnh đó mỗi người có một em nhỏ ngồi chúẩn bị thoi dệt, cùng
lúc ở phòng khác có 100 người đần bà đang chải len, một phòng khác có 100 cô gái đang
kéo sợi không ngừng tay, 50 người ngồi lựa len thô và tinh. Một phòng khác có 50 người
thợ nhuộm, 50 người thợ in hoa lêm vải ".
Qua lời kể trên em hãy tự rút ra sự khác nhau giữa nền sản xuất tư bản chủ nghĩa với
công trình thủ công thời trung đại?.
Chúng ta làm các bước như sau:
* Xác định mục đích, yêu cầu và nội dung chính của bài: Bài 6 Cách mạng công nghiệp
nửa đầu thế kỉ XVIII-giữa thế kỉ XIX.
- Cuộc cách mạng công nghiệp diễn ra đầu tiên ở Anh, sau đó lan ra các nước khác nó
củng cố và sự thắng lợi của phát triển chủ nghĩa tư bản.
- Những thành tựu và hệ quả của cách mạng công nghiệp.

nặng, rườm rà.
Để khắc phục phần nào những bất cập trên việc thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức góp
phần giúp người học lĩnh hội được kiến thức cơ bản từ đó hiểu được lịch sử. Tất nhiên để
thiết kế được bài tập nhận thức đòi hỏi tốn kém về thời gian và công sức của người dạy.
Nhưng chúng ta cũng phải làm tốt việc này mới có thể tạo cho học sinh một thói quen
trong quá trình học tập lịch sử.
Hồ Sỹ Tuệ - GV Lịch Sử
Trường THPT NGô Gia Tự