Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
––––––––––––––––––––––
HỒ THỊ PHƢƠNG TRANG
HÀNH ĐỘNG HỎI TRONG THƠ TỐ HỮU
Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
Mã số: 60.22.01
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. PHẠM HÙNG VIỆT
Thái Nguyên - năm 2012
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
ii
LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến PGS.TS Phạm Hùng Việt, thầy đã
tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian làm luận văn
tốt nghiệp.
Luận văn là kết quả của một quá trình học tập. Vì vậy tôi xin bày tỏ lòng biết
ơn đến những người Thầy, người Cô đã giảng dạy các chuyên đề Cao học cho lớp
Ngôn ngữ khóa 2010-2012.
Tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè những người thân đã luôn ủng hộ
và động viên tôi trong suốt quá trình học tập.
Thái Nguyên, ngày 10 tháng 04 năm 2012
Tác giả luận văn Hồ Thị Phƣơng Trang
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
iii
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
2.1.5. Hành động hỏi trực tiếp sử dụng ngữ điệu 45
2.2. Nhận xét 47
2.2.1. Về phƣơng tiện thể hiện 47
2.2.2. Về kiểu câu 52
2.2.3. Về cách dùng 54
CHƢƠNG 3 : HÀNH ĐỘNG HỎI GIÁN TIẾP TRONG THƠ TỐ HỮU 56
3.1. Các hành động hỏi đƣợc dùng với mục đích gián tiếp trong thơ Tố Hữu 56
3.1.1. Hỏi – khẳng định 56
3.1.2. Hỏi – bộc lộ 62
3.1.3. Hỏi – nhắc 70
3.1.4. Hỏi – tố cáo 74
3.1.5. Hành động hỏi đƣợc sử dụng để biểu thị các hành động nói gián tiếp khác 76
3.2. Nhận xét 85
3.2.1. Về phƣơng tiện thể hiện 85
3.2.4. Về việc đảm bảo tính lịch sự 96
3.2.5. Về việc thể hiện phong cách tác giả 97
KẾT LUẬN 111
TÀI LIỆU THAM KHẢO 113 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
v
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 1: Bảng thống kê các hành động hỏi trực tiếp trong thơ Tố Hữu 45
Bảng 2: Bảng thống kê các hành động hỏi gián tiếp trong thơ Tố Hữu 82 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
thực hiện các mục đích nói khác nhƣ: hứa hẹn, giãi bày, trách móc
Trong văn học nghệ thuật, việc sử dụng kiểu câu theo mục đích giao tiếp đƣợc
xem nhƣ một loại biện pháp tu từ, có khả năng tạo nên tính hàm súc, đa nghĩa của
tác phẩm.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
2
1.2. Tố Hữu là một cây đại thụ trong nền văn học Việt Nam. Thơ Tố Hữu gắn liền
với các chặng đƣờng cách mạng của dân tộc và lắng sâu trong lòng quần chúng
nhân dân suốt thời gian qua. Thơ ông sở dĩ bám rễ sâu rộng trong lòng quần chúng
là bởi chất men say bay bổng, khí thế hùng mạnh, điệu thơ tha thiết. Đúng nhƣ
Phong Lan và Mai Hƣơng đã nhận xét: “Trên bầu trời của văn học Việt Nam hiện
đại, Tố Hữu luôn đƣợc coi là ngôi sao sáng, là ngƣời mở đầu và dẫn đầu tiêu biểu
cho thơ ca cách mạng. Sáu mƣơi năm gắn bó với hoạt động cách mạng và sáng tạo
thơ ca, ông thực sự tạo nên đƣợc niềm yêu mến, nỗi đam mê bền chắc trong nhiều
độc giả. Ông là ngƣời đem đến cho công chúng và rồi cũng nhận lại từ họ sự đồng
điệu, đồng cảm, đồng tình tuyệt diệu, đang là niềm mơ ƣớc của mọi sự nghiệp thơ
ca, kể cả những nhà thơ lớn cùng thời với ông” [21,11]. Bởi vậy, thơ Tố Hữu luôn
thu hút đƣợc sự quan tâm của giới phê bình, nghiên cứu văn học và là đối tƣợng
giảng dạy trong nhà trƣờng phổ thông.
Tìm hiểu đề tài Hành động hỏi trong thơ Tố Hữu là một trong những cách
tiếp cận văn học từ góc độ ngôn ngữ, nhằm khám phá ra những mục đích nói phong
phú, đa dạng ẩn đằng sau hình thức câu chữ, từ đó thấy đƣợc sức mạnh biểu đạt của
ngôn từ và sự sáng tạo của tác giả trong việc sử dụng ngôn từ nhằm tạo nên một
chỉnh thể nghệ thuật toàn vẹn cả về nội dung lẫn hình thức biểu đạt.
2. Lịch sử vấn đề
2.1. Câu hỏi là một trong bốn kiểu câu phân theo mục đích nói năng: Câu tƣờng
thuật, câu nghi vấn, câu cảm thán và câu cầu khiến. Việc phân chia nhƣ trên đƣợc
đề cập nhiều trong các tác phẩm nghiên cứu về ngữ pháp học.
của câu hỏi, Lê Đông, Ngôn ngữ số 2, 1994.
- Một vài đặc điểm chung của câu nghi vấn ( qua ngôn liệu một số ngôn
ngữ), Nguyễn Đăng Sửu, Kỷ yếu hội thảo Ngữ học trẻ, 1998.
- Một số tiểu từ tình thái đứng cuối câu dùng để hỏi, Nguyễn Thị Tuyết Mai,
những vấn đề ngôn ngữ học, Kỷ yếu hội nghị khoa học 2001, Viện Ngôn
ngữ học.
- …
Nhƣ vậy, đã có khá nhiều công trình đi sâu nghiên cứu về câu hỏi trong tiếng
Việt. Tuy nhiên, chƣa có công trình nào đi vào tìm hiểu hành động hỏi trong thơ Tố
Hữu nhƣ hƣớng đi của đề tài luận văn này.
2.2. Trong hơn 60 năm qua, Tố Hữu đã trở thành một hiện tƣợng – một đối tƣợng
nghiên cứu lớn của giới học thuật, thu hút hầu hết các nhà nghiên cứu, phê bình tên
tuổi trong cả nƣớc. Dƣờng nhƣ, song hành với quá trình sáng tạo nghệ thuật bền bỉ,
dẻo dai của Tố Hữu là một lịch sử phê bình nghiên cứu dày dặn, phong phú về thơ
ông. Các công trình nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc đánh giá giá trị nội dung,
tƣ tƣởng mà còn đi sâu phân tích các phƣơng diện về phong cách, về ngôn ngữ,
hình tƣợng thơ, giọng điệu, bút pháp, thi pháp… Trong đó, nổi bật nhất là ba công
trình: Thơ Tố Hữu của Lê Đình Kị (1979), Thơ Tố Hữu, tiếng nói đồng ý, đồng tình,
tiếng nói đồng chí của Nguyễn Văn Hạnh (1985), và Thi pháp thơ Tố Hữu của Trần
Đình Sử (1987).
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
4
Nghiên cứu thơ Tố Hữu từ phƣơng diện ngôn ngữ đã có rất nhiều công trình
nhƣ:
- Nhạc điệu thơ Tố Hữu của Nguyễn Trung Thu. Tạp chí văn học số 6 – 1968.
- Phong cách nghệ thuật của Tố Hữu, Nguyễn Văn Hạnh. Nội san Nghiên cứu
văn học, trƣờng ĐHSPHN, số 3 – 1970.
- Nghệ thuật thơ của tập Ra trận của Bùi Công Hùng. Tạp chí Văn học số 2 –
5
Phạm vi: Các ngữ liệu khảo sát và trình bày trong luận văn đƣợc thu thập
chủ yếu từ cuốn Thơ Tố Hữu, NXB Văn hóa - Thông tin Hà Nội, 2002.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng một số phƣơng pháp sau:
- Phƣơng pháp phân tích diễn ngôn: đƣợc sử dụng để phân tích, miêu tả cách
sử dụng các hành động hỏi trong thơ của tác giả, làm rõ vai trò của các hành động
hỏi trong thơ Tố Hữu.
- Phƣơng pháp so sánh: để làm rõ sự giống và khác nhau giữa các kiểu câu
biểu thị trực tiếp hành động hỏi với các kiểu câu gián tiếp biểu thị hành động hỏi
trong thơ Tố Hữu.
- Bên cạnh đó, thủ pháp thống kê phân loại cũng đƣợc luận văn sử dụng để
thống kê và phân loại các hành động hỏi trong thơ Tố Hữu.
6. Cấú trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận luận văn gồm có 3 chƣơng:
Chƣơng 1: Cơ sở lý luận
Chƣơng 2: Hành động hỏi trực tiếp trong thơ Tố Hữu
Chƣơng 3: Hành động hỏi gián tiếp trong thơ Tố Hữu
GS. Nguyễn Đức Dân lại cho rằng: “Khi thực hiện một phát ngôn trong một
tình huống giao tiếp cụ thể, qua cung cách phát ngôn và cấu trúc của nó, ngƣời nói
đã thực hiện những hành vi ngôn ngữ nhất định và ngƣời nghe cảm nhận đƣợc điều
này. Xảy ra hiện tƣợng đó là vì các hành vi ngôn ngữ mang tính chất xã hội, đƣợc
ƣớc chế bởi xã hội” [10, 220].
Theo “Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học” thì hành động ngôn ngữ
là: “Một đoạn lời nói có mục đích nhất định thực hiện trong những điều kiện nhất
định đƣợc tách biệt bằng các phƣơng tiện trên ngữ điệu và hoàn chỉnh, thống nhất
về mặt âm đọc mà ngƣời nói, ngƣời nghe đều có liên lạc với một ý nghĩa nhƣ nhau,
trong hoàn cảnh giao tiếp nào đó.” [39, 107].
Ví dụ 1: Bài kiểm tra bị điểm kém, bé Khánh Linh có thể chuộc lỗi bằng các
hiện tƣợng vật lý nhƣ: rửa bát, quét nhà, tắm cho em giúp mẹ,… cũng có thể dùng
lời nói “con xin lỗi mẹ vì con đã không dùng giấy nháp để tính toán cẩn thận nên
bài làm bị sai”
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
7
Trong trƣờng hợp này, sự xin lỗi của bé Khánh Linh đã đƣợc thể hiện bằng ngôn
ngữ, đƣợc thể hiện ngay trong phát ngôn. Hành động đó chính là hành động (hành
vi) ngôn ngữ – hành động xin lỗi.
Nhƣ vậy, dù đƣợc phát biểu dƣới những hình thức khác nhau nhƣng giữa các
nhà ngôn ngữ học vẫn có điểm chung, thống nhất trong quan niệm về hành động
ngôn ngữ - là loại hành động đặc biệt mà phƣơng tiện là ngôn ngữ đƣợc thực hiện
khi ta nói năng.
1.1.2. Các loại hành động ngôn ngữ
Nhƣ trên đã nói, hành động ngôn ngữ đƣợc thực hiện khi ngƣời nói (hoặc
ngƣời viết) nói ra một phát ngôn cho ngƣời nghe (hoặc ngƣời đọc) trong một ngữ
cảnh nhất định. Theo J.L.Austin, trong mọi cuộc giao tiếp, một phát ngôn thƣờng
đƣợc tạo ra do ba loại hành động ngôn ngữ, đó là:
Hiệu quả ở lời của hành động thúc giục của Sp1 là việc Sp2 thực hiện hành
động vật lý (Sp2 cầm bát ăn nhanh). Tuy nhiên, ngay cả những trƣờng hợp mà hiệu
quả của hành động ở lời là một hành động mƣợn lời nhƣ ở ví dụ (4) thì hành động
mƣợn lời đó vẫn có thể có hành động ở lời đi kèm. (chẳng hạn, Sp2 ở ví dụ (4) vừa
đáp “Vâng ạ!” vừa cầm bát ăn nhanh )
Do hiệu quả giao tiếp của hành động ở lời là những hiệu quả thuộc về ngôn
ngữ nên hành động ở lời có ý định (tức có đích), có quy ước và có thể chế. Ý định
(hay đích) của hành động ở lời thuộc về cá nhân ngƣời phát ngôn còn quy ước và
thể chế thuộc về cộng đồng ngôn ngữ. Dù không đƣợc thể hiện một cách hiển ngôn
nhƣng các quy tắc vận hành các quy ƣớc, thể chế của các hành động ở lời đƣợc mọi
ngƣời trong cộng đồng ngôn ngữ tuân theo một cách không tự giác. Điều đó có
nghĩa là nắm đƣợc âm, từ ngữ, câu… nắm đƣợc những quy tắc điều khiển các hành
vi ở lời trong ngôn ngữ nào đó là chúng ta đã biết các quy tắc để “thiết lập” nên các
hành động “hỏi”, “yêu cầu”, “hứa hẹn”… đó sao cho đúng lúc, đúng chỗ cho phù
hợp với ngữ cảnh, văn hóa giao tiếp… là một vấn đề không kém phần quan trọng.
Ví dụ 5: Là bạn bè thân thiết, chúng ta có thể hỏi thăm nhau về mức thu
nhập. Hành động hỏi trong trƣờng hợp này đƣợc chấp nhận nhƣ là sự quan tâm lẫn
nhau. Tuy nhiên, với ngƣời bạn mới quen – nhất là bạn khác giới, nếu hỏi nhau về
thu nhập, ngƣời hỏi dễ bị ngƣời nghe đánh giá sai về bản chất, về quan niệm
sống…v.v…
Khác với hành động tạo lời và hành động mƣợn lời, hành động ở lời có khả
năng “thay đổi tƣ cách pháp nhân của ngƣời đối thoại” (O.Ducrut – dẫn theo [7,
447]). Khi thực hiện một hành động ở lời, “tƣ cách pháp nhân” của ngƣời phát ngôn
và ngƣời thụ ngôn đã có sự thay đổi về nghĩa vụ và quyền lợi so với “tình trạng”
của họ khi chƣa thực hiện hành động ở lời đó.
Ví dụ 6:
Lời tự sự của một chàng trai khi tình yêu tan vỡ:
Giá như mình đừng quen nhau
Em sẽ bình yên đón cơn mưa khác
chủ ý. Chúng rất phân tán, không có tính quy ƣớc và khó có thể tính toán để tìm ra
cơ chế chung.
1.1.3. Điều kiện sử dụng các hành động ở lời
Nhƣ đã trình bày ở 1.1.1.2, hành động ở lời về cơ bản là hành động xã hội.
Vì vậy, điều kiện sử dụng các hành động ở lời là những điều kiện mà một hành
động ở lời “phải đáp ứng để nó có thể diễn ra thích hợp với ngữ cảnh và sự phát
ngôn ra nó” [7, 465]. Tất nhiên, các điều kiện trên đây chỉ thỏa mãn (/đáp ứng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
10
đƣợc) với hành động ở lời chân thực. Các hành động ngôn ngữ không chân thực,
gián tiếp hay phái sinh sẽ không thuộc diện áp dụng của những điều kiện này.
Chẳng hạn: Hành động “hứa hẹn”:
a. Ngƣời nói thực hiện hành động “hứa hẹn” đồng thời có ý định thực hiện
lời hứa của mình.
b. Ngƣời nói thực hiện hành động hứa hẹn để lừa dối.
c. Ngƣời nói thực hiện hành động hứa hẹn để tỏ quyền lực mà không có ý
định giữ lời hứa…
Trong ba hành động “hứa hẹn” trên, chỉ có hành động ở (a) là đối tƣợng “áp
dụng” của các điều kiện sử dụng các hành động ở lời.
Theo Austin, các hành động ở lời muốn “thành công” và đạt hiệu quả thì
phải bảo đảm các điều kiện “may mắn” (felicity condition) sau:
- (i) Phải có thủ tục có tính chất quy ƣớc và thủ tục này phải có hiệu quả
cũng có tính quy ƣớc.
(ii) Hoàn cảnh và con ngƣời phải thích hợp với những điều quy định trong
thủ tục.
- Thủ tục phải đƣợc thực hiện (i) một cách đúng đắn và (ii) đầy đủ.
- Thông thƣờng thì (i) những ngƣời thực hiện hành động ở lời phải có ý
nghĩa, tình cảm, ý định đúng nhƣ nó đã có.
- Điều kiện chuẩn bị: “bạn” không biết lời giải đáp và tin rằng ngƣời đƣợc hỏi (“ta”
– chủ thể trữ tình) có khả năng thực hiện hành động tƣơng ứng – trả lời, đồng thời
ngƣời nói (“bạn”) biết rằng ngƣời nhận (“ta”) là ngƣời có năng lực để thực hiện
hành động nhằm đáp ứng đƣợc yêu cầu của mình (tức là “bạn” tin rằng “ta” là
ngƣời có năng lực thực hiện hành động “đáp” (/trả lời), đáp ứng (/thỏa mãn) yêu cầu
của “bạn”, cho bạn biết “tiếng nào” giống nhƣ “nỗi niềm nhức nhối tim gan”).
- Điều kiện chân thành: “bạn” rất muốn biết “tiếng nào” trong tiếng nói Việt Nam
mang “đặc điểm” mà “bạn” đã nêu trong khi thực hiện hành động “hỏi”.
- Điều kiện căn bản: “bạn” thực hiện hành động “hỏi” là để nhận đƣợc thông tin từ
“ta”, để “ta” (tác giả) cung cấp cho mình điều muốn biết: “tiếng nào”….? (và “ta”
đã trả lời: hai tiếng miền Nam).
Từ sự phân tích trên, chúng tôi khẳng định, câu thơ: “Tiếng nào trong muôn
ngàn tiếng nói. Như nỗi niềm nhức nhối tim gan?” xét ở góc độ giao tiếp, đặc biệt
là ở phƣơng diện hành động ngôn ngữ là hành động hỏi trực tiếp vì nó đƣợc sử dụng
đúng với điều kiện chân thành của nó.
Trong luận văn này, các điều kiện sử dụng hành động ở lời đƣợc chúng tôi
coi là cơ sở, là dấu hiệu để nhận diện và phân biệt các hành động hỏi trực tiếp –
gián tiếp.
1.1.4. Hành động ở lời trực tiếp – gián tiếp
1.1.4.1. Hành động ở lời trực tiếp
Nhƣ chúng ta đã biết, trong giao tiếp, một phát ngôn thƣờng có khả năng
“thực hiện đồng thời một số hành vi” nên thƣờng không phải chỉ có một đích ở lời.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
12
Bởi thế, chỉ những hành động ngôn ngữ đƣợc “thực hiện đúng với đích ở lời, đúng
với điều kiện sử dụng của chúng” mới đƣợc coi là những hành động ở lời trực tiếp
[7, 492].
Ví dụ 9:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
13
- Hành động dặn dò:
Coi chừng sóng lớn, gió to
Màn xanh đây, mụ đắp cho kín mình!
(Tố Hữu, Mẹ Suốt)
- Hành động đe dọa:
(Hắn rống hét: “Con bò cái chết!
Một mình mày ăn hết này sao?
Đừng hòng che đƣợc mắt tao
Khai mau, du kích ra vào nơi đâu?)
Khai mau, tao chém mất đầu!
(Tố Hữu, Bà má Hậu Giang)
1.1.4.2. Hành động ở lời gián tiếp
a. Khái niệm thuật ngữ “hành động ngôn ngữ gián tiếp” (indirect speech acts)
do Austin đặt và khởi xƣớng nghiên cứu nhƣng ngƣời nghiên cứu kỹ về loại hành
động ngôn ngữ này lại là Searle. Theo Searle, một hành động ở lời đƣợc thực hiện
gián tiếp thông qua sự thực hiện một hành động ở lời khác sẽ đƣợc gọi là một hành
động gián tiếp.
Ở Việt Nam, tác giả Đỗ Hữu Châu quan niệm: “Một hành vi được sử dụng
gián tiếp là một hành vi trong đó người nói thực hiện một hành vi ở lời này nhưng
lại làm cho người nghe dựa vào những hiểu biết ngôn ngữ và ngoài ngôn ngữ
chung cho cả hai người suy ra hiệu lực ở lời của một hành vi khác” [7, 495].
b. Điều kiện sử dụng các hành động ở lời gián tiếp.
Các hành động ngôn ngữ gián tiếp là một trong những phƣơng thức tạo ra
tính đa nghĩa, mơ hồ về nghĩa trong lời nói. Tuy nhiên, muốn dùng hành động ở lời
gián tiếp nào phải tuân thủ theo những điều kiện hoặc nguyên tắc nhất định. Theo
các nhà ngôn ngữ học, khi sử dụng hành động ở lời gián tiếp, cần lƣu ý một số điều
(b) để thực hiện hành động hỏi. Tuy nhiên việc sử dụng câu hỏi nào để thực hiện
hành động hỏi lại ảnh hƣởng đến hiệu lực của hành động. Nếu sử dụng câu hỏi (b)
làm phƣơng tiện của hành động hỏi, phát ngôn của ngƣời mẹ sẽ có hiệu lực gián
tiếp là khẳng định, buộc tội rõ hơn. Hiệu lực đƣợc “hình thành” bởi quan hệ ngữ
nghĩa giữa các thành phần của nội dung mệnh đề trong biểu thức ngữ vi trực tiếp
với ngữ cảnh (tức là ngƣời bị hỏi ở (b) (con) là ngữ nghĩa của thành phần mệnh đề
(chủ từ) của câu hỏi.
(3) Một phát ngôn trực tiếp có thể thể hiện một số hành động gián tiếp. Nói
cách khác, “cùng một phát ngôn có thể tiềm tàng nhiều hành động ngoài lời’’ [13,
47]. Điều đó không có nghĩa là không có dấu hiệu phân biệt hành động ở lời trực
tiếp và hành động ở lời gián tiếp, không có giới hạn cho các hành động gián tiếp do
cùng một hành động trực tiếp thực hiện trong cùng một phát ngôn trực tiếp. Phải
căn cứ vào phát ngôn mà nhận biết biểu thức ngữ vi và qua biểu thức ngữ vi để
nhận biết hành động nào là hành động gián tiếp. Không phải bất cứ phát ngôn nào
cũng có thể thực hiện những hành động gián tiếp nhƣ nhau. Mỗi phát ngôn (tức phát
ngôn ngữ vi/ hành vi ở lời trực tiếp) tuy có thể thực hiện một số hành động gián tiếp
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
15
nhƣng các hành động gián tiếp này không giống nhau. Hành động ở lời trực tiếp
quy định giới hạn các hành động ở lời gián tiếp. Do đó, dấu hiệu hình thức của hành
động ngôn ngữ gián tiếp là phát ngôn ngữ vi của hành động trực tiếp. Trong số các
hành động ở lời, hành động tái hiện (xác tín, mô tả, khảo nghiệm) có biểu thức ngữ
vi nguyên cấp trùng với nội dung mệnh đề ( tức có cấu trúc CN – VN hay đề –
thuyết) nên có khả năng thực hiện khá nhiều hành động ở lời gián tiếp.
Ví dụ 12: - Ngày mai tôi sẽ đến thăm gia đình em.
Phát ngôn trên có thể là một lời hứa hẹn, một lời đe dọa. Nhƣng ngữ nghĩa
của các thành phần tạo nên mệnh đề thay đổi sẽ kéo theo việc loại bỏ một số hành
động ở lời gián tiếp. Chẳng hạn:
dùng câu hỏi để trách móc (Sao không đi luôn, còn về làm gì nữa? Bây giờ anh mới
về thì mẹ con tôi ăn cơm vào lúc nào? )
1.2. Hành động hỏi
1.2.1. Khái niệm hành động hỏi
Nhƣ đã biết, thuật ngữ hành động ngôn từ do nhà triết học Anh là J.Austin
nghĩ ra và đƣợc J.Searle phát triển. Các ông quan niệm rằng ngôn ngữ không chỉ
đƣợc dùng để thông báo hoặc miêu tả cái gì đó mà nó thƣờng dùng để làm cái gì
đó, để thể hiện các hành động. Các hành động đƣợc thể hiện bằng lời là hành động
ngôn từ. Nhƣ vậy, hành động hỏi cũng là một loại hành động ngôn từ. Vấn đề đặt ra
là: Đặc trƣng cơ bản của hành động hỏi là gì?
Trong Từ điển tiếng Việt (2001) của Viện Ngôn ngữ ngữ học, hai mục từ
“câu hỏi” hoặc “câu nghi vấn” không đƣợc đề cập đến nhƣng ở mục từ “hỏi”
(tr.454), nghĩa của mục từ “câu hỏi” đƣợc giải thích “tƣơng đƣơng” với mục từ
“hỏi 2” ( phân biệt với “hỏi 1” có nghĩa là “dấu hỏi”). Theo đó, mục từ “hỏi 2”
với tƣ cách là động từ đƣợc giải thích với các nghĩa nhƣ sau:
Hỏi đg .1. nói ra điều mình muốn ngƣời ta cho mình biết với yêu cầu đƣợc
trả lời. Xin hỏi một câu. Hỏi đường. Hỏi ý kiến. Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ (tng).
2. nói ra điều mình đi hỏi hoặc mong muốn ở ngƣời ta yêu cầu đƣợc đáp ứng.
Hỏi mượn quyển sách. Hỏi mua . Hỏi giấy tờ.
3. Hỏi vợ (nói tắt). Lễ hỏi. Mới hỏi chứ chưa cưới.
4. (kng,) Nói lời chào, thăm khi gặp nhau, theo phép xã giao, chào hỏi (nói
tắt). Gặp người quen phải hỏi. Đi hỏi về chào.
Chúng tôi thấy trong bốn nghĩa trên của mục từ “hỏi” có hai nghĩa đầu tiên (
nghĩa 1 và 2 ) hƣớng tới mục đích phát ngôn là thực hiên hành vi hỏi nhằm yêu cầu
cung cấp thông tin và yêu cầu ngƣời nghe đáp ứng điều mình muốn hoặc điều mình
đòi hỏi ngƣời nghe thực hiện.
Khảo sát các công trình nghiên cứu Việt ngữ liên quan đến câu hỏi và hành
động hỏi, chúng tôi nhận thấy, hành động hỏi đƣợc các nhà Việt ngữ quan niệm
theo những cách hiểu nhƣ sau:
Thứ nhất, hành động hỏi là hành động ngôn ngữ sử dụng câu hỏi để thực
(Bài ca mùa xuân 1961)
Ví dụ 16:
Ôi Lê – nin
Có thể nào tin
Thời đại ta đã mất
Một con Người đẹp nhất?
(Với Lê – nin)
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
18
Ở ví dụ (15) hành động hỏi (“Hỏi đâu thác nhảy, cho điện quay chiều?”) thực
hiện mục đích gián tiếp: Bộc lộ niềm vui, niềm hân hoan phấn khởi pha chút hãnh
diện, tự hào của tác giả trƣớc triển vọng đổi thay của đất nƣớc.
Ở ví dụ (16) hành động hỏi của tác giả không nhằm để hỏi mà để biểu thị
liên tiếp hai hành động nói gián tiếp:
- Phủ nhận (/bác bỏ): Tác giả không tin, không chấp nhận việc Lê – nin đã
rỏi bỏ cõi đời này, bởi với tác giả, Lê – nin luôn sống giữa cuộc đời, vĩnh viễn tồn
tại trong trái tim mỗi ngƣời yêu nƣớc chân chính nhƣ “một con Ngƣời đẹp nhất”.
- Bộc lộ: tác giả bộc lộ nỗi đau thƣơng, mất mát trƣớc sự ra đi của Lê– nin.
1.2.2. Dấu hiệu nhận diện hành động hỏi
Hành động hỏi có thể đƣợc thể hiện qua các hình thức biểu đạt, phƣơng tiện
ngôn ngữ sau :
- Các câu hỏi đích thực (có hình thức câu hỏi dùng để thực hiện hành động hỏi).
- Câu hỏi không đích thực (mang hình thức câu hỏi – thực hiện hành động
hỏi hoặc hành động ngôn ngữ khác).
- Câu hỏi phi chính danh (Các loại câu khác nhƣ: Câu trần thuật, câu cảm
thán… – thực hiện hành động hỏi).
Tuy nhiên, khái niệm hành động hỏi mà chúng tôi sử dụng trong đề tài này là
hành động sử dụng câu hỏi để thực hiện các mục đích giao tiếp khác nhau nên
Hoàn cảnh 1 :
(Thật vậy ư? Như trong cơn ác mộng
Chuông nhà thờ rung cùng tiếng cầu kinh
Mấy kẻ đốt đèn, quỳ gối cầu xin
Thiên đường máu, từ tay bầy quỷ dữ
Cả đàn sói chồm lên, cắn vào lịch sử
Cào chiến công, xé cả xác anh hùng
Ôi! Nỗi đau này là nỗi đau chung)
Lương tâm hỡi, lẽ nào ta tự sát?
(Chân lý vẫn xanh tƣơi)
Hành động hỏi chứa câu hỏi có hình thái cấu trúc “Lẽ nào P?” (“Lẽ nào ta tự
sát?”) trong hoàn cảnh này đồng thời thể hiện hai hành động gián tiếp là một lời tự
chất vấn và bác bỏ (ta không thể sự sát, không thể làm ngơ trƣớc thực trạng ngang
trái này).
Hoàn cảnh 2 :
(Bảy mươi tám tuổi, mắt chưa nhòa
Thanh thản, lòng ta vẫn hát ca
Rác rưởi thì cùng nhau quét dọn)
Lẽ nào cỏ dại lại là hoa?
(Vạn xuân)
Hành động hỏi có câu hỏi mang hình thái cấu trúc “Lẽ nào P?” (“Lẽ nào cỏ
dại lại là hoa?”) trong hoàn cảnh này (Tác giả tự bạch về cái tuổi “bảy mƣơi tám”
của mình) lại thể hiện (/mang) một giá trị ngôn trung khác: nhắc nhở mình (và cả
Copyright: Tài liệu đại học ©