A. ĐẶT VẤN ĐỀ
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
Hoá học là môn học có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục
tiêu đào tạo ở bậc THCS. Chương trình Hoá học THCS có nhiệm vụ cung
cấp cho học sinh hệ thống kiến thức cơ bản, phổ thông và thói quen làm
việc khoa học. Góp phần hình thành ở học sinh các năng lực nhận thức và
các phẩm chất, nhân cách mà mục tiêu giáo dục đã đề ra.
Là một giáo viên đang trực tiếp giảng dạy bộ môn Hoá học ở trường
THCS. Qua nghiên cứu nội dung chương trình và quá trình học tập môn
Hoá học của học sinh tôi nhận thấy:
Học sinh tiếp thu môn Hoá học rất chậm, dù rằng đây là môn học còn
mới đối với các em vì đến lớp 8 các em mới được làm quen. Nhưng không
phải vì thế mà chúng ta có thể thờ ơ với mức độ nhận thức của các em.
Từ chỗ khó tiếp thu ngay ban đầu sẽ dẫn đến sự hời hợt của học sinh
đối với môn Hoá học về những năm học sau.
Mà cái khó của học sinh đối với môn Hoá học chính là bài tập, học
sinh thường rất lúng túng đối với các bài tập Hoá học, sự đa dạng của bài
tập Hoá học thường làm học sinh bế tắc khi mà ở trên lớp các em luôn tiếp
thu bài một cách thụ động, nhớ một cách máy móc những bài toán mà giáo
viên làm mẫu vì các em không có những phương pháp giải áp dụng cho
từng dạng toán Hoá học.
Đã thế, nhiều giáo viên vẫn không nhận thấy những yếu điểm này của
học sinh để tìm cách khắc phục mà vẫn để học sinh tiếp thu một cách thụ
động và nhớ máy móc khi giải một bài toán hoá học.
Vì vậy để nâng cao chất lượng học môn Hoá học mỗi học sinh cần
phải tích cực chủ động học tập song bên cạnh đó giáo viên phải đóng vai
trò quan trọng, giáo viên phải cung cấp cho học sinh một hệ thống kiến
thức cơ bản từ đó học sinh sẽ khai thác kiến thức đó vào những vấn đề cụ
thể. Đặc biệt là phương pháp giải các dạng toán hoá học vì chỉ nắm được
phương pháp giải, học sinh mới có thể chủ động trước các dạng toán.
Nhận thức được vấn đề này nên tôi đã đi sâu vào nghiên cứu để đưa ra

Vì lẽ đó mà mỗi giáo viên cần truyền đạt cho học sinh các phương
pháp, để từ những phương pháp được học các em vận dụng vào những vấn
đề cụ thể.
Mặt khác đối với môn Hoá học nếu không giải được các bài toán hoá
học thì các em cũng sẽ không nắm được kiến thức về lý thuyết một cách cụ
thể, về bài tập để củng cố lý thuyết. Chính vì điều đó mà vấn đề đặt ra ở
đây là phải truyền đạt cho các em một cách đầy đủ và có hệ thống các
phương pháp giải toán hoá học, vì các bài toán cũng là thước đo mức độ
hiểu bài và trình độ tư duy của học sinh.
Vậy làm thế nào để định hướng được cách giải một bài tập hoá
học?
Khó khăn lớn nhất của học sinh khi giải một bài tập hoá học là không
định hướng được cách giải, nghĩa là chưa xác định được mối liên hệ giữa
cái đã cho(giả thiết) và cái cần tìm(kết luận). Khác với bài tập toán học,
trong bài tập hoá học người ta thường biểu diễn mối liên hệ giữa các chất
bằng phản ứng hoá học và kèm theo các thao tác thí nghiệm như lọc kết
tủa, nung nóng đến khối lượng không đổi, cho từ từ chất A vào chất B, lấy
lượng dư chất A, cho kết tủa tan hoàn toàn trong axit hay trong bazơ
Kết quả qua các lần kiểm tra của học sinh khối 9 bằng các câu hỏi như
sau và yêu cầu các em giải để tìm ra kết quả, thì kết quả đạt được là:

Năm học 2006 – 2007: Khi được phân công dạy học ở lớp 9a tôi đã
tiến hành công việc ôn tập và kiểm tra khảo sát ở lớp 9a với 30 em thì kết
quả đạt được như sau:
ST
T
Câu hỏi
Kết quả
Giỏi Khá TB Yếu
1 Cho một luồng khí clo dư tác

vẫn còn chưa muộn, chúng ta nên dành một ít thời gian mỗi ngày vào để ôn
luyện lý thuyết trước lúc giải các bài tập hoá học.
Qua những luận điểm nêu trên tôi thấy phương pháp giải toán hoá học
thực sự là cần thiết đối với học sinh bậc THCS nói riêng và học sinh phổ
thông nói chung.
II. NỘI DUNG.
1. Những yêu cầu chung về phương pháp giải toán Hoá học.
Khi giải bài toán Hoá học cần phải chú ý không những chỉ mặt tính
toán mà phải chú ý đến bản chất Hoá học của bài toán. Hoá học nghiên cứu
về chất và những biến đổi của chất. Chất và sự biến đổi của chất được xem
xét cả về mặt định tính cũng như định lượng. Bởi vậy, giải bài toán Hoá
học bao gồm 2 phần: Phần Hoá học và phần toán học.
Thiếu hiểu biết đúng về mặt Hoá học thì không thể giải đúng được
bài toán Hoá học. Do đó, sự thống nhất giữa hai mặt định tính và định
lượng của các hiện tượng Hoá học là cơ sở phương pháp luận việc giải bất
kỳ một bài toán Hoá học nào. Kinh nghiệm đã chỉ rõ rằng, không ít học
sinh khi giải toán Hoá học chỉ tập trung chú ý vào mặt tính toán, ít chú ý
đến phân tích nội dung Hoá học, dẫn dến tình trạng tính toán dài dòng, đôi
khi dẫn đến những kết quả phi lý.
Có thể nêu lên các bước chung sau đây cho việc giải một bài toán
Hoá học.
Bước 1:
- Đọc kỹ đầu bài, có thể phải đọc đi đọc lại để nắm vững các dữ kiện
của bài toán Hoá học. Những điều đã biết, những điều cần phải tìm lời giải.
- Ghi vắn tắt đầu bài toán làm 2 phần riêng biệt trên trang giấy hoặc
phía trái, phía phải hoặc phần trên, phần dưới theo sơ đồ: Phía trái hoặc
phần trên ghi những điều đã biết, phía phải hoặc phần dưới ghi những điều
cần tìm. Những điều chưa biết cần tìm phải đánh dấu hỏi.
Trong phần ghi tóm tắt cần phải triệt để sử dụng các ký hiệu, công
thức và phương trình Hoá học sao cho nhanh chóng, tiết kiệm thời gian và

• Gồm các phương pháp.
Phương pháp 1: Áp dụng định luật bảo toàn nguyên tố và khối lượng.
Phương pháp 2: Dựa vào sự tăng, giảm khối lượng.
Phương pháp 3: Chuyển bài toán hỗn hợp thành bài toán chất tương
đương.
• Nội dung cụ thể.
1/ Phương pháp 1: áp dụng định luật bảo toàn nguyên tố và khối
lượng.
Đề bài toán
Ghi
tóm tắt
dữ kiện
bài toán
Nghiên cứu kỹ bài toán
Phân tích đề bài toán
Phần
giải
về
Hoá
học
Chọn phương
pháp giải
Giải bài toán
(tính toán)
Lời giải
(đáp án)
Phân tích lời giải (đáp án)
Phần
giải
bằng

Vậy muối thu được là: NaCl
Bài 2: Hoà tan hoàn toàn 3,22g hỗn hợp X gồm Fe, Mg và Zn bằng một
lượng vừa đủ dung dịch H
2
SO
4
loãng, thu được 1,344 lit hiđro (ở đktc) và
dung dịch chứa m gam muối. Tính m?
Hướng dẫn giải:
PTHH chung: M + H
2
SO
4

→
MSO
4
+ H
2
n
H
2
SO
4
= n
H
2
=
4,22
344,1

2
+ H
2
(2)
Theo phương trình (1,2) ta có:
n
FeCl
3
= nFe

=
56
2,11
= 0,2mol n
FeCl
2
= nFe

=
56
2,11
= 0,2mol
Số mol muối thu được ở hai phản ứng trên bằng nhau nhưng khối lượng
mol phân tử của FeCl
3
lớn hơn nên khối lượng lớn hơn.
m
FeCl
2
= 127 * 0,2 = 25,4g m

4

→
FeSO
4
+ Cu
( 1 )
Zn + CuSO
4

→
ZnSO
4
+ Cu
( 2 )
Gọi a là số mol của FeSO
4

Vì thể tích dung dịch xem như không thay đổi. Do đó tỉ lệ về nồng độ mol
của các chất trong dung dịch cũng chính là tỉ lệ về số mol.
Theo bài ra: C
M (ZnSO
4
)
= 2,5 C
M (FeSO
4
)
. Nên ta có: n
ZnSO


→

2
1
Fe
2
O
3
a a
2
a
(mol)
m
Fe
2
O
3

= 160 x 0,04 x
2
a
= 3,2 (g)
NaOH dư t
0
CuSO
4

→
Cu(OH)

dung dịch không thay đổi thì nồng độ mol/lit của CuSO
4
trong dung dịch
sau phản ứng là bao nhiêu?
Hướng dẫn giải:
Số mol CuSO
4
ban đầu là: 0,5 x 2 = 1 (mol)
PTHH
Fe + CuSO
4

→
FeSO
4
+ Cu
( 1 )
1 mol 1 mol
56g 64g làm thanh sắt tăng thêm 64 - 56 = 8 gam
Mà theo bài cho, ta thấy khối lượng thanh sắt tăng là: 8,8 - 8 = 0,8 gam
Vậy có
8
8,0
= 0,1 mol Fe tham gia phản ứng, thì cũng có 0,1 mol CuSO
4
tham gia phản ứng.
⇒
Số mol CuSO
4
còn dư : 1 - 0,1 = 0,9 mol. Ta có C

2

→
CaCO
3
+ H
2
O
- Nếu CO
2
không dư:
Ta có số mol CO
2
= số mol CaCO
3
= 0,04 mol
Vậy V
(đktc)
= 0,04 * 22,4 = 0,896 lít
- Nếu CO
2
dư:
CO
2
+ Ca(OH)
2

→
CaCO
3

Bài 4: Hoà tan 20 gam hỗn hợp hai muối cacbonat kim loại hoá trị 1 và 2
bằng dung dịch HCl dư thu được dung dịch X và 4,48 lít khí (ở đktc) tính
khối lượng muối khan thu được ở dung dịch X.
Bài giải: Gọi kim loại hoá trị 1 và 2 lần lượt là A và B ta có phương trình
phản ứng:
A
2
CO
3
+ 2HCl -> 2ACl + CO
2
↑ + H
2
O (1)
BCO
3
+ 2HCl -> BCl
2
+ CO
2
↑ + H
2
O (2)
Số mol khí CO
2
(ở đktc) thu được ở (1) và (2) là:
moln
CO
2,0
4,22

2
(đktc). Tìm hai kim loại A, B và khối
lượng của mỗi kim loại.
Hướng dẫn giải: PTHH
2A + 2H
2
O
→
2AOH + H
2
(1)
2B + 2H
2
O
→
2BOH + H
2
(2)
Đặt a = n
A
, b = n
B

ta có: a + b = 2
4,22
36,3
= 0,3 (mol) (I)
M
trung bình:
M

SO
4
loãng ta thu được dung dịch A, chất rắn B và 4,48 lít CO
2
(đktc). Cô cạn dung dịch A thì thu được 12g muối khan. Mặt khác đem
nung chất rắn B tới khối lượng không đổi thì thu được 11,2 lít CO
2
(đktc)
và chất rắn B
1
. Tính nồng độ mol/lit của dung dịch H
2
SO
4
loãng đã dùng,
khối lượng của B, B
1
và khối lượng nguyên tử của R. Biết trong hỗn hợp
đầu số mol của RCO
3
gấp 2,5 lần số mol của MgCO
3
.
Hướng dẫn giải:
Thay hỗn hợp MgCO
3
và RCO
3
bằng chất tương đương
M

= 0,2 (mol)
Vậy n
H
2
SO
4

= n
CO
2
= 0,2 (mol)
⇒
C
M

H
2
SO
4

=
5,0
2,0
= 0,4 M
Rắn B là
M
CO
3
dư:
M

1
, khối lượng giảm là:
m
CO
2
= 0,5 * 44 = 22 g.
Vậy m
B
1
= m
B
- m
CO
2
= 110,5 - 22 = 88,5 g
Tổng số mol
M
CO
3
là: 0,2 + 0,5 = 0,7 mol
Ta có
M
+ 60 =
7,0
3,115
164,71
⇒

M
= 104,71

3
+ 2HCl
→

M
Cl
2
+ CO
2
+ H
2
O (1)
0,3 0,6 0,3 0,3
Theo tỉ lệ phản ứng ta có:
n
HCl
= 2 n
CO
2
= 2 * 0,3 = 0,6 mol
C
M HCl
=
3,0
6,0
= 2M
Số mol của
M
CO
3

Khối lượng muối khan thu được sau khi cô cạn là:
m = (34,67 + 71)* 0,3 = 31,7 gam.
C. KẾT LUẬN
Là một giáo viên khi đứng trên bục giảng ai cũng muốn truyền đạt
một cách hay nhất, học sinh dễ hiểu nhất.
Muốn làm được như vậy đòi hỏi giáo viên luôn phải tìm tòi khai thác
và nghiên cứu các phương pháp để truyền đạt hữu hiệu nhất.
Chính vì vậy tôi nghĩ chủ trương của ngành giáo dục tổ chức cho giáo
viên viết sáng kiến kinh nghiệm là một chủ trương đúng đắn vì nó luôn
thúc đẩy giáo viên phải nghiên cứu, tìm tòi, đưa ra những phương pháp hữu
ích nhất để phục vụ trong quá trình giảng dạy. Đồng thời những sáng kiến
có tính khả thi cao sẽ được giới thiệu rộng rãi để đồng nghiệp cùng tham
khảo, phục vụ cho mục đích giảng dạy.
Chính vì vậy tôi cũng mạnh dạn đưa ra một số phương pháp toán hoá
học mà tôi đã đúc kết được từ khi ngồi trong ghế nhà trường và trong thời
gian trực tiếp giảng dạy tôi nhận thấy một khi học sinh đã nắm chắc được
phương pháp giải thì các em tiếp thu môn hoá một cách dễ dàng hơn.
Kết quả qua các lần kiểm tra của học sinh khối 9 bằng các câu hỏi như
sau và yêu cầu các em giải để tìm ra kết quả, thì kết quả đạt được là:
Năm học 2008 – 2009: Khi được phân công dạy học ở lớp 9A tôi đã tiến
hành công việc ôn tập và kiểm tra, thì kết quả khảo sát ở lớp 9A với số HS
là 28 em.
ST
T
Câu hỏi
Kết quả
Giỏi Khá TB Yếu
1 Cho một luồng khí clo dư tác
dụng với 9,2g kim loại sinh ra
23,4g muối kim loại hoá trị I.

em, cấp Tỉnh là 02 em.
- Năm học: 2007 – 2008. Số lượng học sinh giỏi cấp Huyện là 06
em, cấp Tỉnh là 02 em.
- Năm học: 2008 – 2009. Số lượng học sinh giỏi cấp Huyện là 06
em, cấp Tỉnh là 03 em
Trên đây là những ý kiến của cá nhân tôi rút ra từ thực tế giảng dạy và
học tập. Do vậy không tránh khỏi những thiếu sót, nên tôi rất mong nhận
được những thông tin đánh giá, góp ý của Ban chỉ đạo chấm và đồng
nghiệp để tiếp tục nghiên cứu bổ sung nhằm hoàn thiện đề tài, cùng đồng
nghiệp đạt được mục đích và nâng cao chất lượng, hiệu quả giảng dạy.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
, ngày tháng năm 2009
Người thực hiện:
Tống Duy Việt
MỤC LỤC
Trang
A. Đặt vấn đề 2
I. Lý do chọn đề tài 2
II. Nhiệm vụ chọn đề tài 2
III. Phương pháp nghiên cứu đề tài 3
IV. Tài liệu nghiên cứu 3
B. Giải quyết vấn đề 3
I. Cơ sở lý luận 3
II. Nội dung 4
1 Phương pháp 1: áp dụng định luật bảo toàn nguyên tố
và khối lượng.
5
2 Phương pháp 2: dựa vào sự tăng, giảm khối lượng. 7
3 Phương pháp 3: Chuyển bài toán hỗn hợp thành
bài toán chất tương đương.