CÁN CÂN THƯƠNG MẠI CỦA VIỆT NAM 2009
ThS. Đỗ Văn Tính
Từ sau giai đoạn mở cửa kinh tế, thương mại của Việt Nam tăng lên
rất nhanh. Tính trung bình từ năm 1990 đến 2009, xuất khẩu của Việt Nam
tăng trung bình hàng năm 18.7%/năm, trong khi đó nhập khẩu tăng trung
bình 20.1%/năm. Tổng kim ngạch nhập khẩu từ mức chỉ bằng 76% GDP vào
năm 1990 tăng lên 162% GDP vào năm 2008. Thâm hụt thương mại theo đó
cũng ngày càng lớn, từ mức 0.6 tỷ USD năm 1990, và lên đỉnh điểm vào
năm 2008 là 17.51 tỷ USD.
Sự tăng mạnh của kim ngạch xuất nhập khẩu làm cho nền kinh tế Việt
Nam có độ mở ngày càng cao. Tuy nhiên, tiềm ẩn sau đó là những rủi ro.
Tổng thâm hụt thương mại của Việt Nam từ năm 1990 đến 2009 đã lên tới
84 tỷ USD, tương đương với GDP của năm 2007. Thâm hụt thương
mại/GDP liên tục tăng cao trong những năm gần đây và lên tới hơn 20%
GDP vào năm 2008. Đây là mức cao vượt xa trung bình của các nước trên
thế giới.
Về cơ cấu nhập khẩu, phần lớn các mặt hàng nhập khẩu của Việt
Nam là máy móc thiết bị và nguyên vật liệu, hàng tiêu dùng chỉ chiếm chưa
đến 10%. Từ năm 2000 đến nay, nhập khẩu mặt hàng tiêu dùng chỉ chiếm 6-
8%, nguyên nhiên vật liệu chiếm 60-67%, còn lại là máy móc thiết bị.
Trong cơ cấu mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam, nguyên liệu thô
và sản phẩm sơ chế giá trị gia tăng thấp chiếm một tỷ lệ khá lớn. Kim ngạch
xuất khẩu khoáng sản (dầu thô và khoáng sản khác) từ năm 2000 đến nay
vẫn luôn chiếm từ 30 – 40%. Những mặt hàng liên quan đến nông nghiệp sơ
chế như nông lâm thuỷ hải sản chiếm trên 15-17%. Những mặt hàng chế
biến chiếm tỷ trọng 43-50%, trong đó một tỷ trọng khá lớn là gia công may
mặc, giầy da. Hơn 70% nguyên liệu gia công xuất khẩu là từ nhập khẩu và
giá trị gia tăng từ mặt hàng này tương đối thấp. Những mặt hàng có hàm
lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao chiếm một tỷ lệ khá thấp trong mặt
hàng xuất khẩu.
Trong một số năm gần đây tỷ trọng nhập siêu từ Trung Quốc chiếm

Ảnh hưởng của tỷ giá hối đoái: Khi đồng tiền phá giá (giảm giá), giá
hàng xuất khẩu trở nên rẻ một cách tương đối sẽ giúp xuất khẩu thuận lợi
hơn, trong khi đó hàng nhập khẩu đắt một cách tương đối, và nhu cầu hàng
nhập khẩu giảm. Cả hai hiệu ứng này tác động đồng thời làm cải thiện cán
cân thương mại.
Ảnh hưởng của dòng vốn: Cán cân thương mại là một trong những
yếu tố của tài sản quốc gia. Cán cân thương mại phụ thuộc vào chênh lệch
giữa đầu tư và tiết kiệm trong nền kinh tế. Mức chênh lệch giữa tiết kiệm và
đầu tư được bù đắp bởi các dòng vốn đầu tư nước ngoài như FDI, ODA,
FPI, kiều hối và các dòng vốn vay thương mại khác.
Ảnh hưởng của thu nhập: Khi thu nhập trong nước tăng, nhu cầu
nhập khẩu hàng hoá cũng đồng thời tăng theo. Trong khi đó, khi kinh tế
nước ngoài tăng trưởng, họ cũng tăng nhu cầu nhập khẩu hàng hoá từ nước
khác và làm cho xuất khẩu của đối tác thương mại tăng lên. Do vậy cán cân
thương mại phụ thuộc vào tăng trưởng kinh tế.
Các chính sách thương mại và phát triển kinh tế: Các chính sách
thuế, bảo hộ hàng hoá trong nước cũng ảnh hưởng mạnh đến cán cân thương
mại. Những rào cản này hạn chế nhập khẩu một số mặt hàng để cải thiện cán
cân thương mại. Các chính sách liên quan đến phát triển kinh tế và xuất nhập
khẩu khác cũng sẽ ảnh hưởng mạnh đến cán cân thương mại. Ngoài ra, cán
cân thương mại còn phụ thuộc vào cơ cấu của nền kinh tế và chiến lược phát
triển công nghiệp của quốc gia.
* Nguyên nhân của tình trạng nhập siêu tăng
Nhập siêu lớn và liên tục như vậy tất nhiên là một điều không tốt cho
sự ổn định của kinh tế vĩ mô. Đâu là nguyên nhân gây ra hiện tượng này? Và
đâu là nguyên nhân đáng ngại?
Về mặt lý thuyết, khi các nền kinh tế được tự do thông thương với
nhau, các doanh nghiệp của nền kinh tế này có thể mua được các yếu tố đầu
vào với chi phí thấp hơn từ một số nền kinh tế khác so với trước khi thông
thương. Đồng thời các doanh nghiệp của nền kinh tế này cũng có thể bán

Việc cán cân thương mại của Việt Nam bị thâm hụt ngày càng lớn sau khi
gia nhập WTO, đe doạ làm mất cân đối cán cân thanh toán tổng thể, xuất
phát từ những nguyên nhân khác, trong đó quan trọng nhất là nguyên nhân
tỷ giá.
Giữa tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại có quan hệ đồng biến với nhau.
Biểu đồ sau thể hiện khá rõ mối quan hệ này.
Nguồn: Tổng cục Thống kê, 2009