Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
NGUYỄN THỊ PHƢƠNG THỦY
HỆ THỐNG TRUYỀN THUYẾT VÀ LỄ HỘI
VỀ VÕ TƢỚNG DƢƠNG TỰ MINH
Ở THÁI NGUYÊN
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS. Nguyễn Hằng Phƣơng
Thi Nguyên, năm 2013 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn
là trung thực, khách quan và chưa có ai công bố trong bất cứ công trình
nghiên cứu nào.
Tôi xin cam đoan các thông tin trích dẫn trong luận văn đều ghi rõ
nguồn gốc
Thái Nguyên, ngày 2 tháng 4 năm 2013
Tc giả Luận văn
Nguyễn Thị Phƣơng thuỷ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu 7
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7
4.1. Đối tượng nghiên cứu 7
4.2. Phạm vi nghiên cứu 7
5. Phương pháp nghiên cứu 8
6. Đóng góp của luận văn 8
7. Cấu trúc của luận văn 9
NỘI DUNG 10
Chƣơng 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG, CƠ SỞ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 10
1.1. Sơ lược về điều kiện tự nhiên, xã hội, văn hóa, truyền thống lịch sử ở
Thái Nguyên 10
1.1.1 Điều kiện tự nhiên 10
1.1.2. Đặc điểm kinh tế, xã hội 12
1.1.3. Đời sống văn hóa và truyền thống lịch sử 14
1.2. Truyền thuyết và lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên 17
1.2.1. Truyền thuyết 17
1.2.1.1. Khái niệm truyền thuyết 17
1.2.1.2. Truyền thuyết về Dương Tự Minh trong hệ thống truyền thuyết ở
Thái Nguyên 19
1.2.2. Lễ hội 22
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1.2.2.1. Khái niệm lễ hội. 22
1.2.2.2. Hệ thống lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên 23
Chƣơng 2. NỘI DUNG VÀ THI PHÁP CỦA TRUYỀN THUYẾT VỀ
DƢƠNG TỰ MINH Ở THÁI NGUYÊN 27
2.1. Nội dung truyền thuyết về Dương Tự Minh 27
2.1.1. Phản ánh một cách cụ thể thời kỳ lịch sử đầy biến động của dân tộc 27
2.1.2. Thể hiện tấm lòng kính yêu của người dân với vị anh hùng dân tộc 33
hóa Việt Nam.
Dương Tự Minh sinh ra và lớn lên trên quê hương Thái Nguyên. Giặc
phương Bắc xâm lược, vốn có lòng yêu nước, căm thù giặc sâu sắc, Dương
Tự Minh đã góp sức mình cùng dân tộc đánh giặc, lập nên những chiến công
vang dậy. Công lao và đức độ của ông được nhân dân ghi nhớ, truyền tụng thể
hiện qua việc lập đền thờ tưởng nhớ ông ở các huyện, thành trong tỉnh Thái
Nguyên. Hàng năm, nhân dân Thái Nguyên tổ chức lễ hội để ghi nhớ những
chiến công cùng đức độ của ông, nhắc nhở các thế hệ con cháu lòng biết ơn,
tiếp nối truyền thống của cha ông. Câu chuyện về con người này trong tiềm
thức của nhân dân trở thành người anh hùng có công trong việc đánh đuổi
giặc ngoại xâm, bảo vệ quê hương, đất nước, đem lại cuộc sống yên bình cho
nhân dân. Việc lập đền thờ cùng với tổ chức lễ hội khiến cho câu chuyện đã
trở thành truyền thuyết phong phú thêm tính địa phương về người anh hùng,
những nhân vật lịch sử trong kho tàng văn học dân gian của tỉnh Thái Nguyên
nói riêng và kho tàng văn học dân gian của dân tộc Việt Nam nói chung. Việc
đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu truyền thuyết về người anh hùng dân tộc Dương
Tự Minh và lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên cho ta thấy được vị trí
của Người trong tâm thức đồng bào các dân tộc miền núi phía Bắc, đưa tâm
hồn mỗi con người hướng về dân tộc với tâm niệm “uống nước nhớ nguồn”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Ngày nay, khi xã hội ngày càng phát triển, văn hóa phương Tây ngày
càng thâm nhập sâu vào trong đời sống văn hóa của con người. Mọi người bị
cuốn theo làn sóng đó và ít chú ý đến giá trị văn hóa truyền thống. Trước thực
trạng đó, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách chú trọng tới sự
phát triển của văn hóa, văn học dân tộc theo hướng vừa hiện đại, vừa đậm đà
bản sắc dân tộc. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII có viết:
“Trong điều kiện kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, ta phải
đặc biệt quan tâm giữ gìn và nâng cao bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu tinh
Từ những lý do trên, người viết với đề tài Hệ thống truyền thuyết và lễ
hội về võ tướng Dương Tự Minh ở Thái Nguyên mong muốn được góp sức
mình vào việc bảo tồn và lưu giữ bản sắc dân tộc. Tìm hiểu truyền thuyết và
lễ hội về người anh hùng Dương Tự Minh giúp chúng ta thêm một lần nữa
hiểu sâu về văn học dân gian nói chung và truyền thuyết nói riêng của dân
tộc, vừa là một hiện tượng văn học, vừa là một hiện tượng văn hoá.
Việc nghiên cứu về truyền thuyết Dương Tự Minh cùng với các lễ hội
về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên là cơ hội để người viết tích lũy kiến thức
về kho tàng truyền thuyết, từ đó bồi đắp cho học sinh lòng tự hào về truyền
thống quý báu của dân tộc, khơi dậy trong các em ý thức về việc gìn giữ, bảo
tồn và phát huy văn hoá dân tộc.
Trên đây là tất cả những lý do khiến người viết chọn đề tài Hệ thống
truyền thuyết và lễ hội về võ tướng Dương Tự Minh ở Thái Nguyên.
2. Lịch sử vấn đề
Năm 1971, công trình Truyền thống anh hùng dân tộc trong loại
hình tự sự dân gian Việt Nam tập trung những bài nghiên cứu về truyền
thuyết đã xuất bản. Các tác giả Nguyễn Ngọc Côn, Tầm Vu, Phan Trần,
Đinh Gia Khánh và Kiều Thu Hoạch đã có những đóng góp lớn trong đó
đáng chú ý là Truyền thuyết anh hùng trong thời kỳ phong kiến của tác
giả Kiều Thu Hoạch.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Ngay từ khi nhà nước phong kiến được hình thành, các trí thức phong kiến đã
chú ý đến việc sưu tầm, nghiên cứu truyền thuyết như Trần Thế Pháp trong
Lĩnh nam chích quái, Lê Văn Hưu trong Việt điện u linh, Nguyễn Dữ thể
hiện trong Truyền kỳ mạn lục Các tác giả đã dày công biên soạn lại nhiều
truyền thuyết, khảo sát về các mặt địa lý, kinh tế, văn hóa dân tộc. Song các
tác phẩm trên mới bắt đầu là ghi chép truyền thuyết còn văn hóa văn nghệ dân
tộc thiểu số của địa phương thì chưa được chú ý.
Ngô Đức Thọ trong Từ điển di tích lịch sử văn hóa Việt Nam [40] đã
giải thích về nguồn gốc của các đền, chùa trên địa bàn cả nước trong đó có
Thái Nguyên. Tuy nhiên, những chú thích của ông còn ngắn gọn chưa có
được sự chi tiết, tỉ mỉ.
Còn trong Núi Đuổm và Dương Tự Minh [13], các tác giả đã giới
thiệu tóm tắt về cuộc đời, sự nghiệp, những cống hiến lớn lao của Người cho
dân tộc và có đề cập đến một vài truyền thuyết về võ tướng. Nhưng các truyền
thuyết đó còn ít và chưa khái quát được nội dung của chuỗi truyền thuyết về
Dương Tự Minh.
Hiện nay, trong kho sách nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Hán Nôm
còn bảo lưu được hàng chục văn bản ghi chép về con người Dương Tự Minh.
Trong đó, hai tác phẩm Thiên Nam minh giám [14, tr166] và Việt sử diễn
âm [14, tr167] đã giới thiệu về Dương Tự Minh qua hai truyền thuyết dân
gian là Chiếc áo tàng hình và Sự tích bàn cờ tiên. Tuy nhiên, hai tác phẩm
trên mới chỉ dừng lại ở việc giải thích thân thế mà chưa làm nổi rõ được cuộc
đời và những cống hiến của ông cho dân tộc.
Tập hợp nhiều bài viết và công trình có giá trị nhất về võ tướng Dương
Tự Minh phải kể đến cuốn Kỷ yếu hội thảo khoa học Dương Tự Minh danh
nhân lịch sử dân tộc [14]. Cuốn sách này tổng hợp nhiều bài nghiên cứu
chuyên luận của các giáo sư, các nhà văn hóa đầu ngành như GS Đinh Xuân
Lâm, PGS - TS Nguyễn Tá Nhí, … nghiên cứu rất nhiều mặt về văn hóa triều
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Lý trong đó có đề cập đến vấn đề của võ tướng Dương Tự Minh - một thành
tựu đặc sắc của văn hóa dân gian triều Lý. Đặc biệt, chúng ta phải kể đến bài
viết Di tích và lễ hội về Dương Tự Minh của tác giả Nguyễn Đình Hưng. Bài
viết đã cung cấp cho độc giả những hiểu biết khái quát về các di tích và lễ hội
liên quan đến võ tướng Dương Tự Minh trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. Tuy
nhiên, tác giả mới chỉ nhìn nhận vấn đề ở góc độ khái quát chưa có sự phân
4.1. Đối tƣợng nghiên cứu
- Các truyền thuyết dân gian về võ tướng Dương Tự Minh trên địa bàn
huyện Phú Lương, thành Phố Thái Nguyên, huyện Phổ Yên, huyện Phú Bình
thuộc tỉnh Thái Nguyên.
- Do đặc điểm của truyền thuyết về người anh hùng chống xâm lược là
thường gắn liền với các mùa và nghi lễ tế thần ở đình, đền, miếu… nên người
viết đồng thời khảo tả lễ hội về Dương Tự Minh ở Thái Nguyên trong mối
quan hệ với các truyền thuyết.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi vấn đề nghiên cứu:
+ Hệ thống truyền thuyết về võ tướng Dương Tự Minh ở Thái Nguyên, lễ
hội Dương Tự Minh ở Thái Nguyên, mối quan hệ giữa chúng.
+ Luận văn tìm hiểu, phân tích, đánh giá các giá trị tư tưởng thẩm mỹ
của những truyền thuyết về Dương Tự Minh dưới góc độ khoa học văn học
dân gian trên hai phương diện: giá trị tư tưởng qua nội dung phản ánh và hình
thức nghệ thuật qua các mô típ cơ bản. Để làm được điều này, theo đặc trưng
thể loại truyền thuyết luận văn khảo tả chi tiết các lễ hội tưởng niệm Dương
Tự Minh ở 4 huyện, thành trong tỉnh Thái Nguyên.
- Phạm vi tư liệu nghiên cứu:
+ Tư liệu đã xuất bản đưa vào sử dụng như: Kỷ yếu hội thảo khoa học
Dương Tự Minh danh nhân lịch sử (Nxb Thái Nguyên - 2003 ), Núi Đuổm
và Dương Tự Minh (Nxb Thái Nguyên - 2001)…
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
+ Tư liệu lưu truyền trong đời sống dân gian: Truyền thuyết về võ
tướng Dương Tự Minh ở Thái Nguyên do tác giả sưu tầm.
5. Phƣơng php nghiên cứu
Mỗi phương pháp nghiên cứu đều có những thế mạnh và hạn chế, để
đạt được kết quả cao nhất trong việc nghiên cứu, chúng tôi kết hợp sử dụng
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung chính của luận văn được trình
bày trong 3 chương:
Chương 1: Một số vấn đề chung, cơ sở nghiên cứu đề tài.
Chương 2: Nội dung và thi pháp của truyền thuyết về Dương Tự Minh
ở Thái Nguyên.
Chương 3: Lễ hội và mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội về
Dương Tự Minh ở Thái Nguyên.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
NỘI DUNG
Chƣơng 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG, CƠ SỞ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
1.1. Sơ lƣợc về điều kiện tự nhiên, xã hội, văn hóa, truyền thống lịch sử ở
Thái Nguyên
1.1.1 Điều kiện tự nhiên
Điều kiện tự nhiên là một trong những yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến
sự tồn tại và phát triển của con người. Cũng chính nhờ vào hoàn cảnh tự nhiên
mà các giá trị văn hóa, văn học mới nảy sinh, tồn tại và phát triển.
“Thời Lý (1010 – 1225), miền đất Thái Nguyên là châu Thái Nguyên có
từ thời Tiền Lê. Đó là vùng đất rộng lớn bao gồm: Thái Nguyên, Bắc Kạn và
một phần Cao Bằng ngày nay” [14,tr.93] được xem là “phiên dậu thứ hai về
phương Bắc”.
Thái Nguyên là một tỉnh nằm ở phía Đông Bắc của nước ta, có nhiều
điều kiện để phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội…trong chiến lược
phát triển kinh tế, chính trị, xã hội chung của cả nước. Miền đất này có tài
nguyên du lịch thiên nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn phong phú. Về tài
nguyên du lịch thiên nhiên, Thái Nguyên có một hệ thống di sản thiên nhiên
Công chảy qua, cung cấp cho thành phố một lượng cát, sỏi phục vụ xây dựng
khá lớn, đủ đáp ứng nhu cầu xây dựng cho toàn thành phố. Thành phố nằm
trong vùng sinh khoáng Đông Bắc Việt Nam, thuộc vành đai sinh khoáng
Thái Bình Dương. Mỏ than nội địa Khánh Hoà thuộc xã Phúc Hà có trữ lượng
than rất lớn. Trung Thành là một phường thuộc thành Phố Thái Nguyên, tỉnh
Thái Nguyên, phường lần lượt tiếp giáp với các phường: Hương Sơn, Tân
Thành, Tích Lương và Phú Xá. Nơi đây là vùng đất văn hóa, vùng đất tâm
linh của người dân Thái Nguyên, nơi có chùa Trấn Nam, một di tích nổi tiếng
của vùng đất Thái.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Phổ Yên là huyện trung du nằm ở vùng phía Nam tỉnh Thái Nguyên,
phía Tây giáp huyện Tam Đảo (tỉnh Vĩnh Phúc), phía Bắc, Tây Bắc giáp
thành phố Thái Nguyên, huyện Đại Từ và thị xã Sông Công tỉnh Thái
Nguyên. Phía Đông và Đông Bắc giáp các huyện Hiệp Hòa (tỉnh Bắc Giang)
và Phú Bình (tỉnh Thái Nguyên). Phía Nam giáp huyện Sóc Sơn (thành phố
Hà Nội). Khí hậu Phổ Yên mang tính chất nhiệt đới gió mùa. Phổ Yên có hai
con sông chính chảy qua: sông Cầu, sông Công. Đặc điểm nổi bật của huyện
Phổ Yên là có đường Quốc lộ số 3 và đường sắt Hà Nội - Thái Nguyên chạy
dọc từ Nam đến Bắc, mang lại cho huyện nhiều thuận lợi về kinh tế - xã hội.
Phú Bình, một huyện nằm ở phía Nam của tỉnh Thái Nguyên, nơi hội tụ
những nét đẹp văn hóa nông nghiệp, với nhiều khu di tích lịch sử nổi tiếng
khắp vùng miền như: khu di tích đền chùa Cầu Muối, chùa Úc Kỳ, chùa Hộ
Lệnh …Trung tâm huyện cách thành phố Thái Nguyên 26 km, huyện Phú
Bình giáp huyện Đồng Hỷ về phía Bắc, giáp thành phố Thái Nguyên và huyện
Phổ Yên về phía Tây. Phía Đông và phía Nam giáp tỉnh Bắc Giang.Với vị trí
địa lý thuận lợi, Phú Bình có điều kiện mở rộng giao lưu kinh tế và thị trường
với các địa phương khác trong tỉnh cũng như ngoài tỉnh. Tân Thành là một xã
thuộc huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên, Việt Nam. Xã nằm ở phía Đông
sống ấm no đầy đủ. Với số lượng đền thờ nhiều hơn cả, chúng ta dễ dàng
nhận thấy rằng Dương Tự Minh là người có ảnh hưởng sâu sắc nhất trong tâm
thức dân gian của đồng bào các dân tộc Phú Lương nói riêng, của nhân dân
tỉnh Thái Nguyên nói chung
Thành phố Thái Nguyên là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá, giáo
dục, khoa học kĩ thuật, y tế du lịch, dịch vụ của tỉnh Thái Nguyên. Phường
Trung Thành trực thuộc thành phố Thái Nguyên. Phường có hai tuyến đường
chính của thành phố chạy qua thuận lợi cho việc phát triển kinh tế, xã hội.
Phường tập trung phát triển kinh doanh cơ sở hạ tầng. Phường là trung tâm
buôn bán của khu vực phía Nam có chợ Dốc Hanh nổi tiếng. Nơi đây còn tập
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
trung nhiều trường học của khu vực phía Nam. Đời sống kinh tế phát triển tốt
là điều kiện để phường chú trọng, quan tâm tới việc nâng cấp cơ sở kiến trúc
hạ tầng để phục vụ cho các hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng diễn ra
quy mô, tốt đẹp. Trên địa bàn phường Trung Thành có di tích chùa Phố
Hương, là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh của người dân địa phương và khắp
vùng miền trong cả nước.
Huyện Phổ Yên là một trọng điểm phát triển kinh tế, xã hội khu vực
phía Nam của tỉnh Thái Nguyên. Đặc điểm nổi bật của huyện Phổ Yên là có
đường quốc lộ số 3 và đường sắt Hà Nội - Thái Nguyên chạy dọc từ Nam lên
Bắc, mang lại cho huyện nhiều thuận lợi về kinh tế, xã hội. Huyện có hệ
thống kết cấu hạ tầng kinh tế và hạ tầng xã hội đáp ứng tốt nhu cầu chuyển
dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động.
Phú Bình vùng đất nông nghiệp với thế mạnh là trồng lúa và chăn nuôi
gia súc, gia cầm. Về khoáng sản, Phú Bình có nguồn đá, cát sỏi sông Cầu đáp
ứng cho nhu cầu xây dựng.
Một thế mạnh nữa của Phú Bình là người dân địa phương có truyền
thống cách mạng, yêu nước, cần cù lao động và ham học hỏi. Nhân dân Phú
điểm hội tụ nền văn hóa đặc sắc của các dân tộc thiểu số cư trú trong vùng. Phú
Lương là nơi giao lưu, hội nhập nền văn hóa của cộng đồng các dân tộc khác
nhau tạo nên một nền văn hóa phong phú, đa dạng và đậm đà bản sắc dân tộc.
Văn hóa tinh thần và văn hóa vật chất của huyện Phú Lương đã góp phần
không nhỏ vào nền văn hóa đặc sắc của tỉnh Thái Nguyên.Trong kho tàng văn
hóa phi vật thể, văn học dân gian truyền miệng Phú Lương thực sự đắc sắc,
phong phú, đa dạng và gồm nhiều thể loại. Mỗi dân tộc đều có những truyền
thuyết địa danh như: Sự tích Đồi Vua Mọc, Sự tích đền Cô Thắm…Phong
phú hơn cả là kho tàng ca dao, tục ngữ, thành ngữ, câu đố… Dân ca của các
dân tộc với những làn điệu như hát giao duyên, hát cưới xin, hát cúng ma của
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
người Hmông. Những điệu hát lượn của người Tày, hát Sli của người Nùng
hát Sọng cô của người Sán Dìu… cùng các nhạc cụ phong phú gồm khèn, đàn
tính, đàn môi, sáo trúc, thanh la, não bạt… Tất cả đã tạo nên vẻ đẹp truyền
thống, một phong cách riêng của từng dân tộc nhưng lại hòa đồng trong nền
văn hóa chung của cả dân tộc Việt Nam.
Phú Lương ngoài tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ông bà, thể hiện chữ hiếu
và tình cảm uống nước nhớ nguồn ở trong gia đình, dòng họ thì các thôn đều có
chùa thờ Phật. Việc thờ thần trên quê hương này cũng rất đa dạng, có miếu, đền
thờ các vị Thành hoàng - vị thần bảo hộ cho làng. Trong đó vị thần được thờ
nhiều nhất là Dương Tự Minh - vị phò mã thời nhà Lý. Gắn liền với hệ thống
truyền thuyết về Dương Tự Minh là các lễ hội dân gian thể hiện niềm tin tín
ngưỡng của nhân dân vào vị thủ lĩnh của họ. Ở Phú Lương có một lễ hội rất nổi
tiếng đó là hội đền Đuổm. Đã thành lệ, cứ vào ngày mồng 6 tháng Giêng (âm
lịch), huyện Phú Lương lại tưng bừng tổ chức lễ hội đền Đuổm.
Thành phố Thái Nguyên là trung tâm văn hóa của tỉnh Thái Nguyên.
Bảo tàng văn hoá các dân tộc Việt Nam nằm ngay trung tâm thành phố là một
quần thể kiến trúc quan trọng trong kiến trúc đô thị. Bảo tàng là nơi lưu giữ,
hiểu về kho tàng văn học, văn hoá dân gian ở Thái Nguyên. Mảnh đất giàu
truyền thống lịch sử đã sản sinh ra vị võ tướng tài ba, đức độ Dương Tự Minh
và chính cuộc đời cùng sự nghiệp của ông là nguồn cảm hứng để các tác giả
dân gian thêu dệt nên những truyền thuyết về một con người “sinh thời làm
danh tướng, khi chết làm Thần thiêng”
1.2. Truyền thuyết và lễ hội về Dƣơng Tự Minh ở Thi Nguyên
1.2.1. Truyền thuyết
1.2.1.1. Khái niệm truyền thuyết
Từ buổi bình minh của lịch sử loài người, con người đã sớm có
những khát vọng cao đẹp về cuộc sống. Thần thoại ra đời phản ánh nhận thức
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
của con người về vũ trụ, về cuộc đấu tranh với thiên nhiên, sinh hoạt xã hội
của các tộc người từ thời cổ sơ. Trên cơ sở những sáng tác dân gian mang đặc
điểm chung là các yếu tố kỳ diệu, đôi cánh của trí tưởng tượng và trái tim
giàu ước mơ của những người dân xưa đã sáng tạo nên truyền thuyết. Truyền
thuyết dân gian Việt Nam bắt nguồn từ thần thoại (đặc biệt là từ bộ phận thần
thoại về nguồn gốc dân tộc và các anh hùng văn hóa), nở rộ trong thời kì
Hùng Vương dựng nước Văn Lang và tiếp tục phát triển diễn biến qua các
thời đại sau. Truyền thuyết tuy thoát thai từ thần thoại nhưng nó không gắn
liền với nhu cầu giải thích thế giới tự nhiên và thế giới quan thần linh chủ
nghĩa như thần thoại. Nó nảy sinh, phát triển và tồn tại với ý thức lịch sử và
phương thức truyền miệng của nhân dân. Chính vì thế, truyền thuyết là sự
tổng hòa của cái thật và cái ảo. Có rất nhiều định nghĩa về truyền thuyết và
mỗi định nghĩa đều thể hiện một cách tiếp cận, cách nhìn của các nhà nghiên
cứu về thể loại này.
Cuốn Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: Truyền thuyết là truyện dân gian
truyền miệng về các nhân vật và sự kiện có liên quan đến lịch sử, thường
mang nhiều yếu tố thần kì” [33, tr.1053]. Còn các tác giả trong Từ điển thuật
Nghiên cứu về truyền thuyết Dương Tự Minh ở Thái Nguyên không thể
bỏ qua mảng truyền thuyết dân gian kể về đất và con người nơi này.Thái
Nguyên có những truyền thuyết từ đời này sang đời khác với các nội dung, chủ
đề như: Đánh giặc giữ nước, xây dựng địa vực cư trú, làm ăn, có công khai sơn
phá thạch tạo dựng đời sống văn hóa cho cộng đồng. Tựu chung có thể kể về
mấy nhóm truyền thuyết sau: Nhóm truyền thuyết về nhân vật Dương Tự Minh
và lễ hội đền Đuổm, nhóm truyền thuyết về nàng Công, chàng Cốc, nhóm
truyền thuyết của các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Sán Chay…Những truyền
thuyết được thêu dệt thành vô số các huyền thoại gắn liền với các huyền tích và
dường như đã trở thành tài sản chung của toàn dân tộc.
Copyright: Tài liệu đại học ©