1
TÀI LIỆU LƯU TRỮ CẤP HUYỆN CỦA HÀ NỘI – NGUỒN SỬ LIỆU CÓ GIÁ TRỊ
ĐỂ NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ, VĂN HÓA CỦA ĐÔ THỊ NGÀN NĂM TUỔI
1

(bài viết Hội thảo
Nghiên cứu và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ trong nghiên cứu khoa
học xã hội và nhân văn, sách cùng tên Hội thảo, trang 156-175 )
Phạm Thị Diệu Linh
2Khác với nhiều địa phương trong cả nước, Hà Nội là một đô thị cổ có ngàn năm
tuổi. Trong khi tốc độ đô thị hóa ngày cành mạnh và sự khắc nghiệt của thời gian
đang làm xóa nhòa dần các dấu tích của đô thị cổ Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội
trên nhiều loại hình di sản vật chất thì việc lưu giữ và tái hiện được những dấu tích
đó thông qua khai thác tài liệu lưu trữ là một giải pháp hữu hiệu cho các nhà nghiên
cứu lịch sử và văn hóa. Việc Hà Nội được mở rộng vào năm 2008 đã làm giàu thêm
vốn văn hóa của Thành phố với nhiều nguồn tư liệu đang được bảo tồn tại các địa
phương mới sáp nhập. Năm 2010, chính quyền và nhân dân Thủ đô Hà Nội sẽ chính
thức kỷ niệm 1000 năm vùng đất này trở thành kinh đô của Quốc gia. Sự kiện trọng
đại này đã kéo theo nhiều hoạt động kỷ niệm khác trong đó có việc công bố các công
trình nghiên cứu nhằm mục đích cung cấp thêm cho những người quan tâm và yêu
Hà Nội những thông tin về vùng đất kinh kỳ này. Những công trình đó được xây
dựng dựa trên sự khảo cứu nhiều tài liệu, tư liệu có giá trị. Tuy nhiên, trong thực tế
vẫn tồn tại một nguồn tư liệu mà không phải nhà nghiên cứu nào cũng biết tới. Đó là
những tài liệu lưu trữ cấp huyện của Hà Nội.
Để góp phần phát huy giá trị tài liệu lưu trữ cấp huyện trong việc nghiên cứu lịch
sử, văn hóa Hà Nội, bài viết này sẽ đề cập tới những tài liệu đó theo ba vấn đề chính:
- Thành phần, loại hình tài liệu lưu trữ cấp huyện của Hà Nội;

* Tài liệu của các cơ quan chính quyền cấp xã ở Hà Nội thời kỳ thuộc Pháp: Bộ
máy cai trị tay sai cho Pháp đã hình thành nên nhiều tài liệu lưu trữ có giá trị lịch sử mà
đáng kể phải là những sổ sách quản lý đất đai, quản lý thuế, quản lý nhân khẩu cũng
như những tài liệu phản ảnh hủ tục phong kiến hay những nét văn hóa truyền thống còn
in dấu trong các lệ làng được thể chế hóa thành quy định của chính quyền… Tiêu biểu
trong số đó là tài liệu lưu trữ của Xã Yên Mỹ - Huyện Thanh Trì – Hà Nội với các tài
liệu quản lý nhân khẩu, đất đai từ năm 1923 đến thời kỳ Pháp tạm chiếm sau 1945.
* Tài liệu của chính quyền cấp huyện của Hà Nội thời kỳ đầu sau Cách mạng
Tháng Tám: Từ tháng 11 năm 1945 đến tháng 10 năm 1947
3
, ở cấp huyện của Hà Nội
đã tồn tại các cơ quan như các HĐND, UBHC, Ủy ban kháng chiến – hành chính. Tài
liệu của những cơ quan này cũng phản ảnh một giai đoạn hào hùng của nhân dân Thủ
đô. Tuy nhiên, do hoàn cảnh lịch sử có nhiều biến động, từ đầu năm 1947 đến giữa năm
1954, Hà Nội bị Pháp tạm chiếm. Các cơ quan trong chính quyền cách mạng chỉ hoạt
động trong thời gian ngắn và bí mật nên việc xác định khối lượng, thành phần, nội
dung, loại hình và những đặc điểm khác của tài liệu hình thành thời kỳ này cần phải
được tiếp tục nghiên cứu thêm.
* Tài liệu của chính quyền cấp huyện ở Hà Nội sau khi hòa bình lập lại năm 1954
đến nay: Sau 1954, tổ chức chính quyền Hà Nội đã nhiều lần thay đổi để phù hợp với
các Hiến pháp 1959, 1980, 1992. Vì thế, tài liệu lưu trữ của chính quyền cấp huyện ở
Hà Nội sau năm 1954 gồm tài liệu của nhiều cơ quan khác nhau như:

3
Căn cứ theo Sắc lệnh số 77/SL ngày 21-12-1945 của Chủ tịch Chính phủ lâm thời VNDCCH về tổ chức về tổ chức chính
quyền nhân dân ở các thị xã và thành phố và Sắc lệnh số 91/SL ngày 01-10-1947 của Chủ tịch Chính phủ VNDCCH hợp
nhất Uỷ ban kháng chiến và Ủy ban hành chính từ cấp tỉnh đến cấp xã thành Uỷ ban kháng chiến – hành chính. Website
Quốc Hội Việt Nam:

3

thường của UBND, hình ảnh về một số sự kiện quan trọng của địa phương như khởi
công xây dựng một công trình lớn, một lễ kỷ niệm,… Song song với tài liệu ảnh do các
cơ quan, đơn vị thuộc chính quyền tạo ra là tài liệu nghe nhìn của các cơ quan văn hóa –
thông tin của huyện.
4

2. Nội dung và ý nghĩa của tài liệu lưu trữ cấp huyện đối với nghiên cứu lịch
sử, văn hóa Hà Nội
Những tài liệu lưu trữ ở cấp huyện của Hà Nội có ý nghĩa lịch sử thường thể hiện
những nội dung sau:
2.1. Lịch sử phát triển của đô thị cổ Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội về các
phương diện kinh tế, văn hóa, chính trị và quản lý nhà nước
Những nội dung này được để cập chủ yếu trong các tài liệu của chính quyền
phong kiến, chính quyền thân Pháp và trong một số tài liệu của cá nhân, gia đình, dòng
họ. Đáng kể trong đó là các bản đồ địa giới hành chính chỉ rõ sự phân định ranh giới
giữa Thăng Long – Hà Nội với các vùng lân cận; các tài liệu về quy hoạch đô thị như
tài liệu về việc đặt tên phố, tên đường, vườn hoa, công viên, sửa chữa, tôn tạo các khu
đô thị, tài liệu về chính sách mở rộng, xây dựng mới các đường phố ở Hà Nội, tài liệu
quy hoạch hệ thống cầu, phà, cấp thoát nước,…
Bên cạnh đó là các tài liệu của chính quyền phong kiến ở cấp xã trong việc quản
lý đất đai, nhân khẩu, thu nộp thuế,… mà tiêu biểu là các sổ sách ghi chép của UBND
xã Yên Mỹ - Thanh Trì – Hà Nội được lập trong những năm 1920 nhưng đều dựa trên
các tài liệu của thời kỳ trước đó và có ghi rõ nguồn gốc lập sổ; các tài liệu của làng xã
Hà Nội và Hà Tây cũ trong việc thực hiện những quy định chung của làng như các quy
uớc, hương ước, lệ làng, các thần tích, thần sắc, các bản ghi chép của các dòng họ về
giả phả họ tộc và công trạng của dòng họ đối với đất nước,… Những tài liệu này không
chỉ có ý nghĩa cho việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa của người Hà Nội xưa mà còn có ý

theo hoàn cảnh của từng thời kỳ lịch sử mà nội dung tài liệu lưu trữ của hai cơ quan này
có những điểm khác nhau.
a) Đối với tài liệu của HĐND: tài liệu của các HĐND huyện chủ yếu thể hiện ở
những nội dung sau:
- Quá trình hình thành các HĐND huyện:
Với tính chất của cơ quan dân cử, các HĐND huyện, quận, thành phố, thị xã
thuộc Hà Nội đều được thành lập và hoạt động theo nhiệm kỳ 3 năm (quy định của
Hiến Pháp 1946 và Hiến pháp 1959), 4 năm (quy định của Hiến pháp 1980) và 5 năm
(quy định của Hiến pháp 1992). Tài liệu của HĐND phản ảnh đầy đủ quá trình bầu cử
và tiến hành các thủ tục để HĐND khóa mới đi vào hoạt động như: trình tự hiệp
thương, lựa chọn đại biểu đề cử, việc tự ứng cử của các công dân khác; vai trò của các
tổ chức - đoàn thể nhân dân, đặc biệt là UBMTTQ huyện đối với việc tổ chức cho nhân
dân lựa chọn, nhận xét, góp ý để giới thiệu người ứng cử đại biểu HĐND; hoạt động
của Thường trực HĐND trong việc chỉ đạo các cơ quan chính quyền khác và cơ quan
cấp dưới để tổ chức bầu cử; việc bàn giao công việc giữa HĐND nhiệm kỳ cũ và mới.
Những nội dung này được thể hiện đa dạng trong các công văn hướng dẫn, các biên bản
bàn giao, biên bản họp,…
- Quá trình làm việc của HĐND huyện tại các kỳ họp:
Đây là một trong những nội dung quan trọng bậc nhất trong khối tài liệu về hoạt
động của các cơ quan chính quyền. Tài liệu về các kỳ họp của HĐND huyện như các
biên bản làm việc, các báo cáo giải trình, biên bản thảo luận, các văn bản kiến nghị của
cử tri và đại biểu HĐND, các nghị quyết, …. phản ảnh một cách chân thực quá trình

6
bàn luận, trao đổi và chất vấn để đưa đến ban hành những chủ trương, chính sách quan
trọng cho địa phương. Sau Hiến pháp 1992 được sửa đổi, vai trò giám sát của các cơ
quan quyền lực nhà nước được tăng cường làm đẩy mạnh hoạt động của các đại biểu
HĐND, các ban của HĐND thông qua các hoạt động giám sát, tiếp xúc cử tri, hoạt
động giải trình của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trước HĐND. Hoạt động này tạo ra
những tài liệu khá quan trọng như các hồ sơ giám sát, báo cáo giám sát,…

7
Cũng trong thời kỳ này, Hà Nội được mở rộng, từ chỉ có 4 khu phố nội thành là
Ba Đình, Đống Đa, Hòan Kiếm, Hai Bà Trưng đã sáp nhập thêm các huyện Gia Lâm,
Đông Anh, Thanh Trì, Từ Liêm. Sự thay đổi này trong địa giới Hà Nội cũng ghi dấu
những chuyển biến trong nội dung tài liệu lưu trữ của các huyện mới được sáp nhập,
trong đó thể hiện những thay đổi trong định hướng phát triển của địa phương và quan
hệ công tác của các chính quyền huyện mới sáp nhập đối với cơ quan cấp trên.
+ Hoạt động của chính quyền và nhân dân các huyện, quận Hà Nội, Hà Tây trong
việc khắc phục hậu quả chiến tranh và tiếp tục xây dựng Chủ nghĩa xã hội thời kỳ 1976
đến 1986:
Sau khi hòa bình thống nhất đất nước, kỳ họp thứ 4 Quốc Hội khóa VI đã phê
chuẩn việc mở rộng Hà Nội lần thứ hai. Sau quyết định này, 5 huyện của Hà Tây và 01
thị xã của tỉnh Hà Sơn Bình được sáp nhập vào Hà Nội là Ba Vì, Thạch Thất, Phúc Thọ,
Đan Phượng, Hoài Đức, Thị xã Sơn Tây, huyện Mê Linh và huyện Sóc Sơn của tỉnh
Vĩnh Phú cũng trở thành ngoại thành Hà Nội. Điều này không những làm gia tăng khối
lượng tài liệu lưu trữ cấp huyện của Hà Nội, mà còn làm cho tài liệu của các huyện Hà
Nội thêm phong phú về nội dung và đa dạng về thành phần. Sự chuyển giao về đơn vị
hành chính và quản lý đối với các huyện đã làm phát sinh thêm những nội dung mới
trong định hướng phát triển và quan hệ công tác được thể hiện trong tài liệu lưu trữ cấp
huyện thời kỳ này. Tài liệu của các quận, huyện ở Hà Nội đã phản ảnh quá trình thực
thi các chủ trương thay đổi địa giới hành chính cũng như những hệ quả và hậu quả do
quyết định đó đưa lại.
Chính quyền và nhân dân các huyện của Hà Nội thời kỳ này cũng đã tập trung
thực hiện các nhiệm vụ khôi phục kinh tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trong đó, đáng
kể là các phong trào được phát động rộng rãi trong toàn Hà Nội cho tới các huyện,
quận, các hợp tác xã, nhà máy, xí nghiệp. Các phong trào này bao gồm: sản xuất tiết
kiệm, xây dựng nếp sống văn minh – gia đình văn hóa, xây dựng cơ cấu kinh tế phù hợp
với đường lối của Trung ương và vị trí phát triển của Thủ đô. Đây là thời kỳ ghi đậm
dấu ấn của cơ chế “ tập trung – quan liêu – bao cấp” với hàng loạt các chính sách về
điều chỉnh giá – lương – tiền, các hình thức quản lý lao động và phân phối thành quả

quân sự trên địa bàn như thực hiện chính sách nghĩa vụ quân sự, dự bị động viên, dân
quân tự vệ, tổ chức và quản lý hoạt động của các đội tự vệ tại cơ sở, tổ chức hội thao, tổ
chức các hoạt động kỷ niệm ngày Truyền thống quân đội và Quốc phòng toàn dân,
tuyên truyền và triển khai các nhiệm vụ về phòng chống cháy nổ, giữ gìn an ninh – trật
tự trong các dịp lễ, tết,…; tài liệu phản ảnh công tác thanh tra, kiểm tra của chính
quyền, hoạt động của Viện kiểm sát và Tòa án nhân dân trong việc giám sát, tổ chức
công tác điều tra, xét xử. Những năm gần đây còn xuất hiện tài liệu về cải cách hành
chính, thực hiện cơ chế một cửa tại các UBND cấp huyện cũng như việc thí điểm không
tổ chức HĐND ở cấp huyện, quận và phường, …
- Về quản lý kinh tế: đây là nội dung chủ yếu. Về nội dung này, tài liệu lưu trữ
cấp huyện chủ yếu phản ảnh tòan diện các hoạt động kinh tế của một địa phương bao
gồm: tài chính, ngân sách, đầu tư, thuế, vật giá, quản lý và hỗ trợ hoạt động của các
doanh nghiệp nhất là doanh nghiệp tư nhân; hướng dẫn và quản lý doanh nghiệp cổ
phần hóa; phát triển công nghiệp, thương mại, dịch vụ hoặc nông – lâm nghiệp, thủy

9
sản tùy theo đặc thù điều kiện tự nhiên và thế mạnh kinh tế của từng địa phương, chính
sách và những hành động cụ thể của chính quyền trong việc phát triển các nghề phụ,
các nghề thủ công truyền thống, quy hoạch các làng nghề ở Hà Nội, chính sách đối với
các khu công nghiệp, các khu chế xuất, quản lý các chợ,…Qua khảo sát tài liệu lưu trữ
của các quận cho thấy, chính quyền các quận thuộc nội thành Hà Nội đều thành lập các
Ban quản lý chợ đối với những chợ đã hình thành sớm và có nền nếp giao thường từ
trước như Chợ Đồng Xuân, Chợ Long Biên, Bên cạnh đó, tại các quận có xu hướng
quy hoạch các chợ tạm, chợ cóc thành những chợ được xây kiên cố và có Ban quản lý
chặt chẽ như các chợ Kim Liên, Khương Thượng, Láng Thượng A, Láng Thượng B,
chợ Ngọc Hà,… cũng như xây mới một số chợ thành trung tâm thương mại. Các thông
tin quản lý trong tài liệu lưu trữ của các huyện về vị trí, vai trò, vai trò của các làng
nghề đối với sự phát triển của địa phương là một trong những cơ sở để chính quyền
Thành phố chủ trương khôi phục các làng nghề, trong đó ưu tiên khôi phục, bảo tồn các
làng nghề truyền thống đang có nguy cơ mai một như Sơn mài Đông Mỹ (Thanh Trì),

vệ môi trường; các hồ sơ giải quyết khiếu nại, tố cáo, tranh chấp trong lĩnh vực tài
nguyên, môi trường;…Những tài liệu, báo cáo này cũng chính là căn cứ quan trọng để
các quận, huyện kiến nghị thành phố về các giải pháp quy hoạch khu công nghiệp và
chế xuất, di chuyển các đơn vị sản xuất gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư, tiêu biểu là
khu vực Nhà máy Xà phòng Hà Nội (nay là Unilever Việt Nam), Nhà máy Thuốc lá
Thăng Long và Nhà máy Cao su Sao Vàng (tên gọi dân gian là khu cao-xà-lá).
- Về quản lý văn hóa – giáo dục: tài liệu lưu trữ cấp huyện phản ảnh sinh động
những hoạt động văn hóa của người dân địa phương và quản lý văn hóa của chính
quyền. Tài liệu thể hiện các biện pháp quản lý của chính quyền địa phương đối với công
tác giáo dục – đào tạo, đặc biệt là giáo dục phổ thông và đào tạo nghề tại địa phương,
trong đó có những văn bản về công nhận Trường điểm, Trường đạt chuẩn, các quyết
định bổ nhiệm lãnh đạo các trường, phân bổ chỉ tiêu ngân sách, Tài liệu lưu trữ cấp
huyện cũng phản ảnh các phong trào văn hóa- văn nghệ do chính quyền tổ chức nhằm
đảm bảo đời sống văn hóa, tinh thần cho dân cư, định hướng phát triển văn hóa cho
cộng đồng như thiết lập các điểm, các cụm dân cư văn hóa, tổ chức các giải thi đấu thể
thao, văn nghệ chào mừng những ngày lễ lớn, tuyên truyền, cổ động cho các hoạt động
văn hóa của Trung ương và Thành phố. Cùng với đó, tài liệu lưu trữ cấp huyện còn cho
thấy sự quản lý của nhà nước đối với các hoạt động văn hóa trong đó có việc cấp giấy
phép kinh doanh các sản phẩm, dịch vụ văn hóa; quản lý các tụ điểm giải trí thông qua
các quy định về giờ mở cửa, các dịch vụ không được phép cung cấp, các chế tài kiểm
tra, xử phạt,…; phòng chống tệ nạn xã hội.
- Về quản lý dân cư và y tế: tài liệu lưu trữ cấp huyện cho thấy chủ trương và
những hành động cụ thể của các cơ quan chính quyền trong công tác thống kê dân số,
quản lý hộ tịch, hộ khẩu, kế hoạch hóa gia đình, phòng chống dịch bệnh, bảo vệ sức
khỏe cộng đồng thông qua tuyên truyền, giáo dục, vận động, tổ chức cho trẻ tiêm phòng
hoặc uống vacxin, tổ chức các hoạt động hưởng ứng ngày dân số thế giới, …

3. Làm thế nào để giúp độc giả tiếp cận tài liệu lưu trữ cấp huyện của Thành
phố Hà Nội dễ dàng hơn?


cấp huyện phải gồm nhiều giải pháp, trong đó vừa tổ chức tốt các hình thức hiện có,
đưa thêm một số hình thức mới chưa được áp dụng như công bố, giới thiệu và triển
lãm tài liệu lưu trữ. Ở hòan cảnh nhận thức xã hội về công tác lưu trữ chưa được đầy
đủ thì công bố và triển lãm tài liệu lưu trữ là hình thức có hiệu quả để công chúng
biết tới công tác này nhiều hơn. Bên cạnh đó, các cơ quan có thẩm quyền cũng cần
thực hiện những giải pháp về cán bộ vì đây là yếu tố có vai trò quyết định đối với
tòan bộ công tác khai thác, sử dụng tài liệu lưu trữ cấp huyện ở Hà Nội.

12
- Xây dựng hệ thống thông tin tài liệu lưu trữ: Những triển lãm tài liệu lưu trữ
gần đây là một trong những minh chứng cụ thể cho sự kém hiệu quả của mạng lưới
thông tin giữa các cơ quan. Rõ ràng là, những đơn vị có điều kiện và năng lực tổ
chức triển lãm thì không được biết tới tài liệu và ngược lại, những cơ quan nắm giữ
tài liệu lại thiếu những điều kiện cần thiết để tổ chức triển lãm. Không những thế, sự
thông tin giữa các cơ quan lưu trữ với nhau cũng chưa được đảm bảo. Do đó khi độc
giả không khai thác được tài liệu mình cần ở một cơ quan lưu trữ cũng không nhận
được sự giúp đỡ và chỉ dẫn cần thiết để khai thác tài liệu ở các lưu trữ khác. Với các
lưu trữ cấp huyện, điều này càng khó khăn hơn vì chúng gần như “đóng cửa” với xã
hội khi hoạt động với chức năng của lưu trữ hiện hành. Vì vậy, trong mỗi cơ quan
lưu trữ phải xây dựng được hệ thống thông tin tài liệu lưu trữ của mình nhằm đảm
bảo việc đáp ứng nhu cầu thông tin đa dạng của bản thân cơ quan, lãnh đạo và xã
hội. Song song với đó là hệ thống thông tin giữa các cơ quan lưu trữ nhằm chia sẻ
thông tin về tài liệu cho nhiều cơ quan khác nhau, đa dạng hóa thành phần thông tin
được cung cấp đến người sử dụng. Theo cách đó, mỗi cơ quan lưu trữ không chỉ cho
phép độc giả được khai thác tài liệu do mình bảo quản mà còn cung cấp những thông
tin liên quan đến tài liệu mà độc giả cần đang được bào quản tại lưu trữ khác, chỉ
dẫn độc giả đến với những tài liệu đó nhanh hơn. Muốn vậy, công tác tổ chức khoa
học tài liệu lưu trữ phải được thực hiện tốt cùng với cải tiến, hiện đại hóa hệ thống
công cụ tra cứu. Cải tiến công cụ tra cứu khoa học là bước đi đầu tiên của việc xây
dựng hệ thống thông tin tài liệu lưu trữ.