Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
LỜI MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Một trong những yêu cầu của việc dạy học hiện nay là đổi mới phương pháp
dạy học. Luật giáo dục 2005 quy định tại điều 5 “Phương pháp giáo dục phải phát
huy tính tích cực chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người
học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”.
Thế nên, việc học sinh phải chủ động tích cực, sáng tạo trong học tập luôn được đề
cao. Để thực hiện được yêu cầu này các em cần được trang bị kiến thức và những
kĩ năng cần thiết trong suốt quá trình học tập.
Chương trình sách giáo khoa Ngữ văn nói chung và sách giáo khoa Ngữ văn
9 nói riêng đều được biên soạn theo tinh thần tích hợp 3 phân môn: Văn, Tiếng
Việt và Tập làm văn. Mỗi bài học không những được cung cấp kiến thức riêng rẽ,
biệt lập mà còn được cung cấp kiến thức trong dạng tích hợp. Trong khi học tác
phẩm văn học ngoài kiến thức văn học là chính người học còn được cung cấp thêm
kiến thức về tiếng Việt. Tập làm văn là một phân môn có vị trí rất quan trọng trong
việc đánhh giá kết quả học tập môn Ngữ Văn thông qua hệ thống các bài tập tạo lập
văn bản cũng như thực hành sử dụng tiếng Việt.
Trong quá trình dạy học, giáo viên phải rèn luyện cho học sinh kĩ năng nghe,
nói, đọc, viết tiếng Việt khá thành thạo theo các kiểu văn bản và có kĩ năng sơ giản
về việc phân tích, cảm thụ văn học, bước đầu có năng lực cảm nhận và dần nâng
cao kĩ năng viết văn bản sao cho đúng yêu cầu thể loại, viết mạch lạc, đúng chính
tả, ngữ pháp và nội dung.
Với quan điểm chú trọng việc rèn luyện, nâng cao kĩ năng thực hành viết cho
học sinh lớp 9, tôi chọn đề tài Rèn kĩ năng viết đoạn văn cho học sinh lớp 9, nhằm
giúp cho học sinh có khả năng biết cách trình bày nội dung đoạn văn theo nhiều
cách khác nhau, giúp cho học sinh từng bước luyện tập để có một kết quả chắc
chắn chuẩn bị cho kì thi tuyển sinh vào lớp 10.
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
1

2
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
CHƯƠNG I
CƠ SỞ LÍ LUẬN
Trong chương trình Ngữ văn THCS, song song với việc được học các văn
bản tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh ở các giờ học – hiểu văn
bản, các em còn được học cách làm các kiểu bài Tập làm văn trong các giờ học
Tập làm văn. Dạy Tiếng Việt, Tập làm văn là dạy cho học sinh viết, nói, nghe, đọc
một cách thành thục. Đặc biệt nó là bộ môn công cụ, là phương pháp để học sinh
tiếp thu các bộ môn học khác trong nhà trường. Muốn đạt được mục đích đó, giáo
viên cần chú ý rèn luyện các kĩ năng cho học sinh thông qua việc thực hành. Sau
khi dạy học sinh phần lí thuyết, học sinh cần được làm ngay các bài tập dưới sự
hướng dẫn của giáo viên. Phần thực hành chiếm khoảng 1/3 đến 1/2 thời gian cho
từng tiết học.
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
3
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
CHƯƠNG II
THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
I. THỰC TẾ VIỆC DẠY VÀ HỌC TRONG TRƯỜNG THCS
Thực tế giảng dạy cho thấy, trong nhiều năm qua giáo viên đã rất coi trọng
nâng cao trình độ viết văn cho học sinh. Tuy chúng ta đã cố gắng rất nhiều nhưng
hiệu quả của học sinh vẫn chưa được như mong muốn. Một phần là do thiếu những
cơ sở lí thuyết viết văn cụ thể, một phần là do chưa chú trọng cho học sinh thực
hành nhiều. Những năm gần đây giáo viên đã được trang bị thêm về phương pháp
giảng dạy môn Tập làm văn. Cái khó khăn của giáo viên là phải xác lập được hệ
thống bài tập dễ hiểu, dẫn dắt học sinh từng bước luyện tập để có kết quả cao. Bên
cạnh đó, một khó khăn nữa là kết quả của việc dựng đoạn không phải chỉ là ở việc

đối phó với giáo viên. Do đó, khi viết đoạn văn theo yêu cầu về nội dung hay kết
cấu chưa đạt hiệu quả cao. Thế nên, tỉ lệ điểm xếp loại trung bình, yếu còn cao.
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
5
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
CHƯƠNG III
CÁC GIẢI PHÁP ĐÃ THỰC HIỆN
I. KHÁI NIỆM ĐOẠN VĂN
Đoạn văn là đơn vị trực tiếp tạo nên văn bản, bắt đầu từ chỗ viết hoa lùi đầu
dòng, kết thúc bằng dấu chấm xuống dòng và thường biểu đạt một ý tương dối
hoàn chỉnh. Đoạn văn thường do nhiều câu tạo thành.
II. BÀI TẬP ĐƯỢC SỬ DỤNG KHI RÈN LUYỆN KĨ NĂNG XÂY DỰNG
ĐOẠN VĂN
Hệ thống các bài tập sau đây được chia làm nhiều nhóm, mỗi nhóm được
chia thành nhiều loại, mỗi loại sẽ được chia ra thành nhiều kiểu và mỗi kiểu sẽ
được tách thành các dạng khác nhau.
Hệ thống các bài tập được thể hiện qua sơ đồ sau đây:
Sơ đồ 3.1 – Hệ thống các bài tập
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
6
Nhóm 2.
Rèn dựng đoạn
theo chức năng
Nhóm 1.
Rèn dựng đoạn
theo nội dung và
kết cấu
Dựng
đoạn

Có câu chủ đề Không có câu chủ đề
Đoạn
diễn dịch
Đoạn
quy nạp
Đoạn tổng-
phân- hợp
Đoạn
song hành
Đoạn
móc xích
Đứng ở
đầu, cuối
đoạn
Đứng ở
cuối
đoạn
Đứng ở
đầu đoạn
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
PHẦN 1. LUYỆN VIẾT CÂU CHỦ ĐỀ CHO ĐOẠN VĂN
MỤC ĐÍCH
1. Trình bày được kiến thức về câu chủ đề.
2. Nhận biết được vị trí câu chủ đề trong đoạn văn.
3. Biết viết câu chủ đề và triển khai câu chủ để thành đoạn văn.
I. LÝ THUYẾT
Câu chủ để có:
- Nội dung: chứa nội dung chính của đoạn văn.
- Hình thức: thường đứng ở đầu đoạn hoặc cuối đoạn, hay đầu và cuối đoạn.

cách mạng. Người mẹ Tà-ôi là một bà mẹ lao động, trực tiếp sản xuất, phục vụ
cuộc chiến đấu của toàn dân tộc.
Bài 3. Cho hai câu chủ đề, hãy triển khai câu chủ đề thành những đoạn văn:
a. Dân ta có lòng nồng nàn yêu nước
b. Lịch sử ta đã có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu
nước của dân ta
Bài 4. Viết đoạn văn (8-10 câu) có câu chủ đề mở đầu đoạn văn nói về tệ nghiện
thuốc lá.
Bài 5 . Viết đoạn văn (8-10 câu) có câu chủ đề ở cuối đoạn, trình bày suy nghĩ từ
câu ca dao:
“Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
9
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
HƯỚNG DẪN GIẢI BÀI TẬP
Bài 1. Câu chủ đề của các đoạn văn:
a. Vũ Nương là một người đàn bà đức hạnh (câu đầu)
b. Vì lẽ đó mà Chuyện người con gái Nam Xương có giá trị nhân bản sâu
sắc. (câu cuối)
Bài 2. Có thể viết câu chủ đề vào:
a. Trước đoạn văn: “Bài thơ Khúc hát ru những em bé trên lưng mẹ của
Nguyễn Khoa Điềm xứng đáng là bài ca lòng mẹ Việt Nam”
b. Cuối đoạn văn: “Đó chính là tình thương con, thương bộ đội, thương dân
làng, thương đất nước hòa quyện vào nhau trong tấm lòng của bà mẹ miền núi yêu
nước trong những năm tháng chống Mĩ khó khăn, gian khổ”
Bài 3. Đoạn văn tham khảo:

+ Phụng dưỡng
*Chú ý:
- Đảm bảo hình thức (8-10 câu), lập luận chặt chẽ
- Đúng đoạn văn: + diễn dịch (bài 4)
+ quy nạp (bài 5)
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
11
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
PHẦN 2. LUYỆN VIẾT ĐOẠN VĂN DIỄN DỊCH
MỤC ĐÍCH
1. HS trình bày được mô hình kết cấu đoạn diễn dịch
2. Biết viết đoạn văn diễn dịch, cảm thụ và phân tích thơ, truyện đã học
I. LÝ THUYẾT
1. Khái niệm: Đoạn diễn dịch trình bày ý theo trình tự đi từ khái quát đến cụ thể
(câu chủ đề đặt ở vị trí mở đầu đoạn văn, các câu sau triển khai những nội dung chi
tiết, cụ thể câu chủ đề đó)
2. Mô hình đoạn văn diễn dịch:Sơ đồ 3.3 – Sơ đồ đoạn diễn dịch
3. Cách viết câu chủ đề (câu đầu đoạn):
*Thông thường câu chủ đề gồm 2 phần:
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
12
Đoạn diễn dịch
Câu 2, 3, 4
Khái quát những
vấn đề cần phân tích,
chứng minh

b. Phân tích ý nghĩa hình ảnh ẩn dụ trong các câu thơ vừa chép bằng một
đoạn văn diễn dịch (8-10 câu).
Bài 5. Viết đoạn văn khoảng 10 câu theo cách lập luận diễn dịch, phát biểu cảm
nghĩ về nhân vật họa sĩ trong truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long.
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
13
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
HƯỚNG DẪN GIẢI BÀI TẬP
Bài 1.
a. Về nội dung: cần làm rõ:
- Các yếu tố truyền kì được đưa xen kẽ với những yếu tố thực, có tác dụng làm nổi
bật giá trị hiện thực của tác phẩm:
+ Vũ Nương trở về dương thế, nhưng chỉ thấp thoáng lúc ẩn lúc hiện trong
chốc lát rồi biến mất
+ Người đã chết, hạnh phúc đã vỡ tan, chia lìa là vĩnh viễn
+ Đó là hiện thực cay đắng không thể thay đổi hay phủ nhận
b. Hình thức:
- Trình bày đoạn văn (7-10 câu) theo kết cấu diễn dịch
- Lập luận chặt chẽ, lời văn rõ ràng, không mắc lỗi thông thường.
Bài 2.
a. Chép chính xác (khổ 2):
Sông được lúc dềnh dàng
Chim bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu
b. Viết đoạn văn đạt yêu cầu:
*Nội dung: Trình bày được:
- Cảm nhận của nhà thơ về những biến chuyển trong không gian lúc sang thu:
+ Cảm nhận về hương ổi

- Hoàn cảnh sáng tác: bài thơ được viết 11/1980 khi nhà thơ đang nằm trên
giường bệnh trước khi ông qua đời không bao lâu
c. Biện pháp được tác giả sử dụng trong đoạn thơ là BPTT ẩn dụ chuyển đổi cảm
giác: hứng giọt âm thanh tiếng chim chiền chiện hót
d. Viết đoạn văn phân tích cần đảm bảo các yêu cầu sau:
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
15
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
*Nội dung: phân tích làm rõ bức tranh mùa xuân xứ Huế trong đoạn thơ là:
mùa xuân tươi đẹp, đầy sức sống:
+ Được nhà thơ vẽ với màu sắc hài hòa.
+ Màu sắc tươi thắm đặc trưng xứ Huế: dòng sông xanh, bông hoa tím.
+ Bức tranh sống động với hình ảnh con chim chiền chiện bay rộn ràng, vui tươi
hòa vào đó là âm thanh cao vút, vang vọng của tiếng chim.
+ Nhà thơ dùng động từ “mọc” đảo lên đầu câu nhấn mạnh sự sống của bông hoa.
+ Nhà thơ nâng niu đón nhận vẻ đẹp mùa xuân bằng động từ “hứng giọt long lanh
tiếng chim rơi”, đó là sự say sưa đón nhận vẻ đẹp của thiên nhiên qua BPTT ẩn dụ
chuyển đổi cảm giác, gợi sức tạo hình thể hiện sự níu giữ sự sống. Đó cũng chính là
lòng yêu tha thiết mùa xuân, cuộc đời, quê hương, đất nước của Thanh Hải.
*Hình thức:
- Đúng đoạn văn diễn dịch (8-10 câu)
- Có thành phần phụ chú, phép nối (gạch chân)
- Trình bày sạch sẽ, không mắc lỗi thông thường
Bài 4.
a. HS chép chính xác các câu thơ và nêu được tên bài thơ có 2 câu thơ đó.
Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi
Mặt trời của mẹ em nằm trên lưng
(Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ -Nguyễn Khoa Điềm)
Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng

gặp anh là cơ hội hiếm hoi cho sáng tác và ông muốn thể hiện anh trong tác phẩm
của mình dù khó khăn.
- Mặc dù chỉ là nhân vật phụ nhưng ông chính là nhân vật mà tác giả muốn
gửi gắm những suy nghĩ của mình về con người và nghệ thuật.
b. Hình thức:
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
17
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
- Đoạn văn diễn dịch khoảng 10 câu
- Trình bày mạch lạc, có cảm xúc và suy nghĩ về nhân vật
PHẦN 3. LUYỆN VIẾT ĐOẠN VĂN QUY NẠP
MỤC ĐÍCH:
1. HS nhận biết được cách viết đoạn văn theo kết cấu quy nạp
2. Rèn kỹ năng viết đoạn văn quy nạp
I. LÝ THUYẾT
1. Khái niệm: Quy nạp là thao tác tư duy đi từ:
- Cái riêng đến cái chung (cái khái quát)
- Cái bộ phận đến cái toàn thể
2. Mô hình đoạn quy nạpSơ đồ 3.4 – Sơ đồ đoạn quy nạp
3. Cách viết câu chủ đề (câu cuối đoạn)
- Nội dung: chứa nội dung chính của cả đoạn (khái quát, đánh giá vấn đề đã phân
tích, chứng minh ở câu 1, 2 )
- Hình thức: thường dùng từ có ý nghĩa khái quát tóm lại, kết luận
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
18
Đoạn quy nạp

văn học nghệ thuật. Tóm lại, ngôn ngữ dùng trong văn nghị luận cần rõ ràng,
chính xác trong cách dùng từ đặt câu.
Bài 2. Hãy viết đoạn văn (khoảng 10 câu, trong đoạn văn có sử dụng câu ghép
dùng cặp quan hệ từ: vì nên bằng đoạn văn quy nạp) phân tích thái độ của bé
Thu đối với cha từ khi gặp mặt đến khi bỏ sang bà ngoại.
Bài 3. “Quê hương anh nước mặn đồng chua ”
a. Chép 6 câu thơ tiếp theo để hoàn thiện đoạn thơ.
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
19
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
b. Đoạn thơ vừa chép trích từ bài thơ nào? Của ai?
c. Câu thơ thứ 7 trong đoạn thơ trên là một câu thơ đặc biệt. Hãy viết đoạn
văn quy nạp (8-10 câu) phân tích nét đặc sắc của câu thơ đó.
HƯỚNG DẪN GIẢI BÀI TẬP
Bài 1. Các đoạn văn viết theo kết cấu quy nạp nhưng triển khai khác nhau:
a. Câu chủ đề ở cuối đoạn mang ý nghĩa khái quát.
b. Câu chủ đề ở cuối đoạn mang ý nghĩa kết luận, đánh giá.
c. Câu chủ đề ở cuối đoạn mang ý nghĩa tóm tắt, thể hiện ở việc dùng từ ngữ
“tóm lại”.
Bài 2. Viết đoạn văn:
a. Nội dung: Phân tích sự phát triển thái độ của bé Thu từ khi gặp cha đến
khi bỏ sang nhà bà ngoại. Vì không nhận ông Sáu là ba nên bé Thu đã đối xử với
ông Sáu như người xa lạ:
- Khi gặp, nó sợ hãi bỏ chạy….
- Những ngày ông Sáu ở nhà: nó tìm mọi cách để không phải gọi ông là ba
- Đặc biệt trong bữa ăn nó đã khước từ sự chăm sóc của ông và bỏ sang nhà
bà ngoại.
b.Hình thức:
- Kết cấu đoạn quy nạp.

phân-hợp.
I. LÝ THUYẾT
1. Mô hình đoạn tổng-phân-hợp

Sơ đồ 3.5 – Sơ đồ đoạn tổng phân hợp
2. Cách viết câu tổng - hợp
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
22
Đoạn
Tổng phân hợp
Cụ thể hóa,
chi tiết hóa
vấn đề
Câu 2, 3, 4
(phân)
Đánh giá,
khái quát
chung vấn đề
Câu 1
(tổng)
Câu cuối (hợp) Nhận định
tổng quát
vấn đề
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
a. Câu tổng: chính là câu 1 của đoạn văn diễn dịch, thường trình bày:
- Xuất xứ - hoàn cảnh dẫn đến nội dung chủ đề cần làm rõ hoặc giới thiệu tác giả,
tác phẩm hay đoạn trích.
- Nội dung chính của cả đoạn văn
b. Câu hợp: là cách viết câu cuối của đoạn quy nạp (khái quát những vấn đề

chị Dậu hiện lên vững chãi như một chỗ dựa chắc chắn cho cả gia đình.
c. Lòng yêu nước trong thơ Tố Hữu trước hết là lòng yêu những người
lao động và chiến đấu của đất nước. Hầu hết những nhân vật được thể hiện lên
trong tập thơ đều là những người nông dân lao động. Từ anh bộ đội nghỉ trên lưng
đèo Nhe, anh pháo binh vác voi ra trận, bà mẹ trên nhà sàn Việt Bắc đến bà bủ nằm
ổ chuối khô, hay chị phụ nữ phá đường. Ngay từ đầu kháng chiến, trong khối toàn
dân đoàn kết giết giặc, Tố Hữu đã nhận rõ nông dân là lực lượng trụ cột. Anh đem
hết nhiệt tình hiện lên thành những nhân vật chủ yếu của thơ anh.
Bài 2. Phân tích cảnh mùa xuân trong bốn câu thơ đầu bài thơ Cảnh ngày xuân
trích Truyện Kiều của Nguyễn Du bằng đoạn văn tổng-phân-hợp (8-10 câu).
Bài 3. Cho câu thơ: “Người đồng mình thương lắm con ơi….”
a. Chép chính xác 12 câu thơ tiếp theo.
b. Cho biết những câu thơ đó trích trong bài thơ nào? Của ai?
c. Viết đoạn văn tổng-phân-hợp (10-12 câu) có sử dụng thành phần biệt lập,
trình bày cảm nhận về khổ thơ vừa chép.
Bài 4. Cho câu thơ: “Lận đận đời bà biết mấy nắng mưa….”
a. Hãy chép chính xác 7 câu thơ tiếp theo.
b. Kể tên hai bài thơ cũng viết về tình cảm gia đình mà em đã học, cho biết
tác giả hai bài thơ đó.
c. Cho câu chủ đề: “Đoạn thơ là sự suy ngẫm về bà và hình ảnh bếp lửa
của nhà thơ”. Viết đoạn văn theo kết cấu tổng phân hợp (8-10 câu, có thành phần
biệt lập cảm thán) nêu cảm nhận của em về đoạn thơ vừa chép.
Bài 5.
a. Chép chính xác khổ thơ cuối bài thơ Viếng lăng Bác của Viễn Phương.
Nêu hoàn cảnh ra đời của bài thơ? Chủ đề của bài thơ là gì?
Cao Thị Thúy Trường THCS Thụy Phương
24
Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kỹ năng viết đoạn văn cho HS lớp
9
b. Viết đoạn văn tổng-phân-hợp (khoảng 8 câu) trình bày cảm xúc của em