ĐẶT CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM TỰ SỰ DÂN GIAN
CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 10
Sinh viên: Phạm Thúy Hằng
Lớp: QH – 2007- S Sư phạm Ngữ Văn
Giảng viên hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Ban
MỞ ĐẦU
♦ Lý do chọn đề tài: Chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài Đặt câu hỏi để dạy học tác phẩm
tự sự dân gian chương trình Ngữ Văn 10 xuất phát từ những lý do sau:
Thứ nhất, trong mối tương quan với việc đổi mới phương pháp dạy học, đặt câu hỏi có ý
nghĩa tăng cường tính tích cực chủ động của học sinh, chống lại thói quen thụ động trong giờ học.
Câu hỏi chính là phương tiện cho học sinh tự học để giáo viên dẫn dắt học sinh chủ động chiếm
lĩnh kiến thức.
Thứ hai, hiện nay chưa có một lý thuyết thật hệ thống và “bài bản” về đặt câu hỏi. Và với
những giáo viên tương lai như chúng tôi, nghiên cứu vấn đề đặt câu hỏi trong dạy học thật sự cần
thiết và có tính ứng dụng cao. Nó có ý nghĩa như một sự chỉ dẫn bước đầu trong công việc giảng
dạy trên lớp.
♦ Mục đích nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận chung về đặt câu hỏi và ứng dụng
lý thuyết đó trong dạy học tự sự dân gian chương trình Ngữ Văn 10.
♦ Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Đặt câu hỏi để dạy học tự sự dân gian.
Phạm vi nghiên cứu là phần văn học dân gian chương trình sách giáo khoa Ngữ Văn 10 ,
tập 1.
♦ Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu trình bày các vấn đề lý luận chung của việc đặt câu hỏi trong dạy học và
đề xuất việc ứng dụng cụ thể quy trình đặt câu hỏi trong dạy học tác phẩm tự sự chương trình Ngữ
Văn 10. Giáo viên có thể sử dụng quy trình mẫu này để triển khai trong những phần khác của
chương trình Ngữ Văn.
TỔNG QUAN
Nghiên cứu vấn đề đặt câu hỏi trong dạy học không còn là vấn đề mới trên thế giới. Ngay từ
những năm trước công nguyên vấn đề này đã gắn liền với tên tuổi của nhà triết học Socrát (470 - 390
TCN). Khổng Tử (551 - 479 TCN) cho rằng khi dạy học là đưa người học vào tình huống mâu thuẫn,

học, các thể loại tự sự của văn học dân gian.
TRÌNH BÀY, ĐÁNH GIÁ BÀN LUẬN CÁC KẾT QUẢ
CHƯƠNG 1: VẤN ĐỀ ĐẶT CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC
1.1. Khái niệm câu hỏi trong dạy học
Câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, đòi hỏi, một mệnh lệnh mà
người học cần giải quyết. Câu hỏi có cấu trúc: cái đã biết + cái chưa biết. Mục đích của việc đặt
câu hỏi trong dạy học: giúp giáo viên thực hiện việc giảng bài, nhằm luyện tập, thực hành, nhằm
hướng dẫn tổ chức học sinh học, nhằm khích lệ và kích thích suy nghĩ, nhằm đánh giá học sinh.
1.2. Vai trò cuả việc đặt câu hỏi trong dạy học
- Đối với học sinh: Đặt câu hỏi được sử dụng như một phương tiện để tổ chức, hướng dẫn
quá trình nhận thức; câu hỏi giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách có hệ thống, tránh tình trạng
ghi nhớ máy móc và tạo không khí học tập sôi nổi.
- Đối với giáo viên: Đặt câu hỏi giúp giáo viên đánh giá được năng lực của học sinh, giúp
người dạy có thông tin phản hồi từ phía người học để có những điều chỉnh phù hợp. Việc đặt câu
hỏi còn nâng cao tầm hiểu biết của giáo viên bởi vì hỏi cũng là một cách bổ ích cho việc giáo viên
đi sâu vào việc hiểu bài học.
1.3. Phân loại câu hỏi trong dạy học: Dựa theo tiêu chí mục đích của câu hỏi. Trong trường
hợp này, mục đích của câu hỏi là làm nổi bật đặc trưng bộ môn Văn nói chung và thể loại tự sự
dân gian nói riêng, sử dụng trong quá trình hướng dẫn học sinh đọc – hiểu văn bản.
1.4. Thiết kế câu hỏi trong dạy học
1.4.1. Nguyên tắc thiết kế
♦ Quán triệt mục tiêu dạy học
♦ Đảm bảo tính chính xác của nội dung
♦ Đảm bảo phát huy tính tích cực của học sinh
♦ Đảm bảo nguyên tắc hệ thống
♦ Đảm bảo tính thực tiễn
1.4.2. Quy trình thiết kế
♦ Xác định mục tiêu dạy học
♦ Phân tích logic nội dung dạy học
♦ Xác định tri thức đã có của học sinh liên quan đến câu hỏi

GIAN CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 10
2.1. Tác phẩm tự sự dân gian chương trình Ngữ Văn 10
2.1.1. Thống kê những tác phẩm tự sự dân gian trong chương trình Ngữ Văn 10
Dựa theo tiêu chí thể loại, các tác phẩm tự sự dân gian trong chương trình Ngữ Văn 10 gồm
có bốn nhóm bài sau:
- Nhóm sử thi: Chiến thắng Mtao Mxây (trích Đăm Săn, sử thi Tây Nguyên), Uy – lít
– xơ trở về (trích Ô – đi – xê, sử thi Hi Lạp), Ra – ma buộc tội (trích Ra – ma – ya – na, sử
thi Ấn Độ)
- Nhóm truyền thuyết: Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy.
- Nhóm bài truyện cổ tích: Tấm Cám.
- Nhóm bài truyện cười: Tam đại con gà và Nhưng nó phải bằng hai mày.
2.1.2. Khái quát đặc trưng các thể loại tự sự dân gian trong chương trình Ngữ Văn 10
♦ Khái quát đặc trưng của thể loại tự sự dân gian:
Thể loại tự sự dân gian nổi bật với đặc điểm: các tác phẩm đều có cốt truyện, có thể kể lại
hoặc tóm tắt được. Tác phẩm tự sự với mức độ khái quát cuộc sống cao, hiện lên nhiều mặt của
cuộc sống, chủ đề phong phú; cốt truyện nặng về hư cấu với hệ thống nhân vật được khắc họa
nhiều mặt, chú trọng miêu tả hành động của nhân vật, nhân vật có xu hướng được xây dựng theo
bút pháp lãng mạn, lý tưởng hóa. Truyện dân gian có thời gian và không gian phiếm chỉ.
♦ Khái quát đặc trưng của thể loại tự sự dân gian: sử thi, truyền thuyết, truyện cổ tích,
truyện cười trên các phương diện: đề tài, chức năng, thi pháp.
2.2. Vấn đề đặt câu hỏi trong dạy học tự sự dân gian chương trình Ngữ Văn 10
2.2.1. Hệ thống câu hỏi trong dạy học Văn
Dựa vào tiêu chí phân loại theo mục đích của câu hỏi, hệ thống câu hỏi trong dạy học Văn
sẽ gồm ba nhóm sau:
♦ Nhóm 1: Hệ thống câu hỏi cảm xúc
♦ Nhóm 2: Hệ thống câu hỏi phát triển tưởng tượng, sáng tạo
♦ Nhóm 3: Hệ thống câu hỏi tìm hiểu nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
2.2.2. Thiết kế câu hỏi trong dạy học tự sự dân gian
2.2.2.1. Nguyên tắc thiết kế câu hỏi trong dạy học tự sự dân gian
♦ Câu hỏi cần đảm bảo khai thác những đặc trưng chung của thể loại tự sự dân gian.

- Phần tiểu dẫn:
+ Hướng dẫn học sinh tìm hiểu về đặc trưng các thể loại.
+ Tìm hiểu chung về tác phẩm (xuất xứ, dị bản, xác định bố cục)
- Phần đọc - hiểu văn bản.
- Phần tổng kết: khái quát các đặc điểm chính về nội dung và nghệ thuật của bài học.
- Phần luyện tập - củng cố: củng cố, nâng cao kiến thức về thể loại của tác phẩm, về hình
tượng nhân vật và triết lý nhân sinh mà người xưa gửi gắm.
♦ Bước 5: Mã hóa nội dung kiến thức thành câu hỏi
Căn cứ vào 3 nhóm câu hỏi trong dạy học Văn là hệ thống câu hỏi cảm xúc; hệ thống câu
hỏi phát triển tưởng tượng, sáng tạo; hệ thống câu hỏi tìm hiểu nội dung và nghệ thuật của tác
phẩm, chúng tôi mạnh dạn đề xuất một hệ thống câu hỏi phù hợp với đặc trưng của thể loại tự sự
khi hướng dẫn học sinh đọc - hiểu tác phẩm với 5 loại câu hỏi:
- Câu hỏi tìm hiểu đặc trưng thể loại: nằm trong hệ thống câu hỏi tìm hiểu nội dung và
nghệ thuật của tác phẩm giúp học sinh nhận diện các dấu hiệu về thể loại và thấy được vai trò của
chúng trong việc chi phối nội dung, nghệ thuật của văn bản.
Đặc điểm của dạng câu hỏi này thể hiện qua bảng sau:
Mức độ nhận thức Yêu cầu Thời điểm sử dụng
Biết
Tái hiện kiến thức, khái
quát đặc điểm nổi bật của
một thể loại tự sự gắn với
một bài học cụ thể
Sử dụng ở phần hướng
dẫn học sinh tìm hiểu
phần tiểu dẫn
Hiểu, vận dụng
Nhận biết được các dấu
hiệu của thể loại trong tác
phẩm và nêu tác dụng của
chúng.

trong truyện
- Câu hỏi yêu cầu tìm hiểu tình tiết chính tạo nên cốt truyện và sơ đồ diễn biến cốt truyện:
Nằm trong cả 3 hệ thống câu hỏi: cảm xúc, tìm hiểu nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, hình
dung tưởng tượng, loại câu hỏi này nhằm giúp học sinh tìm hiểu những diễn biến chính của
truyện - một yếu tố vô cùng quan trọng khi tìm hiểu tác phẩm tự sự dân gian.
Đặc điểm của dạng câu hỏi này thể hiện qua bảng sau:
Mức độ nhận thức Yêu cầu Thời điểm sử dụng
Biết
Kể lại các diễn biến chính
của câu chuyện, tìm tình
tiết.
Sử dụng ở phần hướng
dẫn học sinh đọc hiểu văn
bản và phần củng cố-
luyện tập
Hiểu, vận dụng
Phân tích và nêu ý nghĩa
của các chi tiết, tình tiết
trong vai tò thúc đẩy cốt
truyện phát triển
Sáng tạo
Đánh giá chi tiết, tình tiết
Sáng tạo thêm các chi tiết
cho câu chuyện

- Câu hỏi yêu cầu phân tích để rút ra ý nghĩa của hình tượng nghệ thuật: thuộc cả ba hệ thống:
cảm xúc, tìm hiểu nội dung và nghệ thuật, hình dung tưởng tượng. Loại câu hỏi này nhằm giúp
học sinh phát huy năng lực khái quát, từ những chi tiết, tình tiết cụ thể tìm ra ý nghĩa của hình
tượng nghệ thuật trong tác phẩm: trong việc phản ánh các sự kiện cộng đồng, sự kiện lịch sử, mối
quan hệ xã hội

Chất lượng câu hỏi được thể hiện qua những yếu tố sau:
Kỹ thuật đặt câu hỏi của giáo viên
Nội dung hỏi
- Câu hỏi khai thác được đặc sắc nổi bật của các thể loại tự sự dân gian
- Câu hỏi có tính dẫn dắt, gợi mở để học sinh khám phá vẻ đẹp về nội dung
và nghệ thuật của tác phẩm.
- Câu hỏi khai thác được cảm nhận và sự đa dạng trong tiếp nhận của người
học và có khả năng phân hóa đối tượng học sinh
Hình thức
câu hỏi
- Cấu trúc câu hỏi ngắn gọn, rõ ràng, trực tiếp
- Câu hỏi được diễn đạt hấp dẫn, kích thích năng lực tư duy của người học
Phương pháp sử dụng câu hỏi
- Hệ thống câu hỏi đa dạng, phù hợp với các khâu của quá trình đọc hiểu văn bản, nổi bật đặc sắc
của mỗi thể loại, ứng mục tiêu bài học.
- Thường xuyên đặt người học vào trong các tình huống thực tế, xử lý câu trả lời của học sinh có
tính sư phạm và sáng tạo.
♦ Chất lượng câu trả lời
Câu trả lời tốt đáp ứng được những yêu cầu sau:
Kiến thức - Học sinh phân tích được các đặc điểm nổi bật của các thể loại tự sự dân gian
trong những bài học cụ thể.
- Học sinh thể hiện rõ cảm nhận, đánh giá của cá nhân trong cách tiếp nhận,
và đặc biệt thể hiện được quan điểm của con người hiện đại.
Kỹ năng Học sinh thể hiện tốt kỹ năng đọc - hiểu văn bản tự sự, kỹ năng phân tích,
tổng hợp, đánh giá vấn đề, lập luận logic.
Thái độ - Học sinh có ý thức tìm hiểu, sưu tầm về văn hóa dân gian, dị bản văn học
- Học sinh có thái độ trân trọng, gìn giữ các giá trị văn hóa dân gian.
♦ Khả năng lôi cuốn học sinh tham gia vào bài học
Khả năng lôi cuốn học sinh tham gia vào bài học thể hiện qua một số tiêu chí sau:
- Học sinh tự chiếm lĩnh tri thức thông qua hệ thống câu hỏi.

6. Tập bài giảng Phương pháp và công nghệ dạy học. Khoa Sư phạm – Đại học quốc gia
Hà Nội, 2007.
7. Kỷ yếu Hội thảo khoa học: Dạy học với đặt câu hỏi hiệu quả, Đại học Quốc gia Hà Nội,
Trường Đại học Giáo dục, Hà Nội, 12/2010.
8. Nguyễn Thị Cúc (2010), Rèn luyện học sinh trung học phổ thông năng lực đặt câu hỏi
trong giờ thảo luận khi dạy học sinh theo phương pháp “Trả tác phẩm về cho học
sinh”. Luận văn thạc sĩ, chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học, Đại học Giáo
dục, Đại học Quốc gia Hà Nội.
9. Lưu Thị Nụ (2008) Thiết kế bộ câu hỏi đặc trưng thể loại dạy học tác phẩm văn học
nước ngoài trong nhà trường THPT Việt Nam. Khóa luận tốt nghiệp, Khoa Sư phạm -
Đại học Quốc gia Hà Nội.