ĐẶT CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM TỰ SỰ DÂN GIAN
CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 10
Sinh viên: Phạm Thúy Hằng
Lớp: QH – 2007- S Sư phạm Ngữ Văn
Giảng viên hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Ban
MỞ ĐẦU
♦ Lý do chọn đề tài: Chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài Đặt câu hỏi để dạy học
tác phẩm tự sự dân gian chương trình Ngữ Văn 10 xuất phát từ những lý do sau:
Thứ nhất, trong mối tương quan với việc đổi mới phương pháp dạy học, đặt câu hỏi
có ý nghĩa tăng cường tính tích cực chủ động của học sinh, chống lại thói quen thụ động
trong giờ học. Câu hỏi chính là phương tiện cho học sinh tự học để giáo viên dẫn dắt học
sinh chủ động chiếm lĩnh kiến thức.
Thứ hai, hiện nay chưa có một lý thuyết thật hệ thống và “bài bản” về đặt câu hỏi.
Và với những giáo viên tương lai như chúng tôi, nghiên cứu vấn đề đặt câu hỏi trong dạy
học thật sự cần thiết và có tính ứng dụng cao. Nó có ý nghĩa như một sự chỉ dẫn bước đầu
trong công việc giảng dạy trên lớp.
♦ Mục đích nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận chung về đặt câu hỏi và ứng
dụng lý thuyết đó trong dạy học tự sự dân gian chương trình Ngữ Văn 10.
♦ Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Đặt câu hỏi để dạy học tự sự dân gian.
Phạm vi nghiên cứu là phần văn học dân gian chương trình sách giáo khoa Ngữ
Văn 10 , tập 1.
♦ Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu trình bày các vấn đề lý luận chung của việc đặt câu hỏi trong dạy
học và đề xuất việc ứng dụng cụ thể quy trình đặt câu hỏi trong dạy học tác phẩm tự sự
chương trình Ngữ Văn 10. Giáo viên có thể sử dụng quy trình mẫu này để triển khai trong
những phần khác của chương trình Ngữ Văn.
TỔNG QUAN
Nghiên cứu vấn đề đặt câu hỏi trong dạy học không còn là vấn đề mới trên thế giới.
Ngay từ những năm trước công nguyên vấn đề này đã gắn liền với tên tuổi của nhà triết học
Socrát (470 - 390 TCN). Khổng Tử (551 - 479 TCN) cho rằng khi dạy học là đưa người học

hỏi với đối tượng cụ thể là dạy học tự sự dân gian chương trình Ngữ Văn 10.
Để hoàn thành bài báo cáo, chúng tôi đã lựa chọn những phương pháp nghiên cứu
sau đây:
Phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại những tài liệu đã có về đặt câu hỏi
trong dạy học, các thể loại tự sự của văn học dân gian.
TRÌNH BÀY, ĐÁNH GIÁ BÀN LUẬN CÁC KẾT QUẢ
CHƯƠNG 1: VẤN ĐỀ ĐẶT CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC
1.1. Khái niệm câu hỏi trong dạy học
Câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, đòi hỏi, một mệnh
lệnh mà người học cần giải quyết. Câu hỏi có cấu trúc: cái đã biết + cái chưa biết. Mục
đích của việc đặt câu hỏi trong dạy học: giúp giáo viên thực hiện việc giảng bài, nhằm
luyện tập, thực hành, nhằm hướng dẫn tổ chức học sinh học, nhằm khích lệ và kích thích
suy nghĩ, nhằm đánh giá học sinh.
1.2. Vai trò cuả việc đặt câu hỏi trong dạy học
- Đối với học sinh: Đặt câu hỏi được sử dụng như một phương tiện để tổ chức,
hướng dẫn quá trình nhận thức; câu hỏi giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách có hệ
thống, tránh tình trạng ghi nhớ máy móc và tạo không khí học tập sôi nổi.
- Đối với giáo viên: Đặt câu hỏi giúp giáo viên đánh giá được năng lực của học sinh,
giúp người dạy có thông tin phản hồi từ phía người học để có những điều chỉnh phù hợp.
Việc đặt câu hỏi còn nâng cao tầm hiểu biết của giáo viên bởi vì hỏi cũng là một cách bổ
ích cho việc giáo viên đi sâu vào việc hiểu bài học.
1.3. Phân loại câu hỏi trong dạy học: Dựa theo tiêu chí mục đích của câu hỏi. Trong
trường hợp này, mục đích của câu hỏi là làm nổi bật đặc trưng bộ môn Văn nói chung và
thể loại tự sự dân gian nói riêng, sử dụng trong quá trình hướng dẫn học sinh đọc – hiểu
văn bản.
1.4. Thiết kế câu hỏi trong dạy học
1.4.1. Nguyên tắc thiết kế
♦ Quán triệt mục tiêu dạy học
♦ Đảm bảo tính chính xác của nội dung
♦ Đảm bảo phát huy tính tích cực của học sinh

- Yếu tố thứ hai là chất lượng của câu trả lời, thể hiện ở việc học sinh phải đáp ứng
được ba khía cạnh: tính cụ thể, tính logic hệ thống và lập luận có minh chứng thuyết phục.
Tính cụ thể biểu hiện ở việc người nghe biết chính xác những gì học sinh nói. Tính hệ
thống đòi hỏi học sinh trả lời đầy đủ và logic các ý của phương án trả lời. Sự đánh giá
kèm theo minh chứng yêu cầu học sinh diễn giải, đưa ra các lý lẽ, lập luận có sức thuyết
phục.
- Yếu tố thứ ba là khả năng lôi cuốn học sinh tham gia vào bài học.
CHƯƠNG 2: TÁC PHẨM TỰ SỰ VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT CÂU HỎI ĐỂ DẠY HỌC TỰ SỰ
DÂN GIAN CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 10
2.1. Tác phẩm tự sự dân gian chương trình Ngữ Văn 10
2.1.1. Thống kê những tác phẩm tự sự dân gian trong chương trình Ngữ Văn 10
Dựa theo tiêu chí thể loại, các tác phẩm tự sự dân gian trong chương trình Ngữ Văn
10 gồm có bốn nhóm bài sau:
- Nhóm sử thi: Chiến thắng Mtao Mxây (trích Đăm Săn, sử thi Tây Nguyên),
Uy – lít – xơ trở về (trích Ô – đi – xê, sử thi Hi Lạp), Ra – ma buộc tội (trích Ra – ma
– ya – na, sử thi Ấn Độ)
- Nhóm truyền thuyết: Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy.
- Nhóm bài truyện cổ tích: Tấm Cám.
- Nhóm bài truyện cười: Tam đại con gà và Nhưng nó phải bằng hai mày.
2.1.2. Khái quát đặc trưng các thể loại tự sự dân gian trong chương trình Ngữ Văn 10
♦ Khái quát đặc trưng của thể loại tự sự dân gian:
Thể loại tự sự dân gian nổi bật với đặc điểm: các tác phẩm đều có cốt truyện, có thể
kể lại hoặc tóm tắt được. Tác phẩm tự sự với mức độ khái quát cuộc sống cao, hiện lên
nhiều mặt của cuộc sống, chủ đề phong phú; cốt truyện nặng về hư cấu với hệ thống nhân
vật được khắc họa nhiều mặt, chú trọng miêu tả hành động của nhân vật, nhân vật có xu
hướng được xây dựng theo bút pháp lãng mạn, lý tưởng hóa. Truyện dân gian có thời gian
và không gian phiếm chỉ.
♦ Khái quát đặc trưng của thể loại tự sự dân gian: sử thi, truyền thuyết, truyện cổ
tích, truyện cười trên các phương diện: đề tài, chức năng, thi pháp.
2.2. Vấn đề đặt câu hỏi trong dạy học tự sự dân gian chương trình Ngữ Văn 10

định giữa “biết” và “chưa biết”.
- Tích hợp ngang: học sinh đã được cung cấp những tri thức cơ bản về đặc điểm
của các thể loại ở bài Khái quát văn học dân gian Việt Nam trong sách giáo khoa Ngữ
Văn 10, tập 1.
- Tích hợp dọc: Các thể loại văn học dân gian như truyền thuyết, truyện cổ tích,
truyện cười đã được học ở hệ Tiểu học và Trung học cơ sở.
♦ Bước 4: Xác định nội dung kiến thức có thể mã hóa thành câu hỏi tương ứng với
các khâu của quá trình dạy học
Để đặt câu hỏi, giáo viên phải tiến hành xác định kiến thức theo nội dung hợp lý.
Đối với phần tự sự dân gian theo các hướng dẫn học sinh đọc - hiểu văn bản, giáo viên
phải làm rõ được các kiến thức trong các phần:
- Phần tiểu dẫn:
+ Hướng dẫn học sinh tìm hiểu về đặc trưng các thể loại.
+ Tìm hiểu chung về tác phẩm (xuất xứ, dị bản, xác định bố cục)
- Phần đọc - hiểu văn bản.
- Phần tổng kết: khái quát các đặc điểm chính về nội dung và nghệ thuật của bài
học.
- Phần luyện tập - củng cố: củng cố, nâng cao kiến thức về thể loại của tác phẩm,
về hình tượng nhân vật và triết lý nhân sinh mà người xưa gửi gắm.
♦ Bước 5: Mã hóa nội dung kiến thức thành câu hỏi
Căn cứ vào 3 nhóm câu hỏi trong dạy học Văn là hệ thống câu hỏi cảm xúc; hệ
thống câu hỏi phát triển tưởng tượng, sáng tạo; hệ thống câu hỏi tìm hiểu nội dung và
nghệ thuật của tác phẩm, chúng tôi mạnh dạn đề xuất một hệ thống câu hỏi phù hợp với
đặc trưng của thể loại tự sự khi hướng dẫn học sinh đọc - hiểu tác phẩm với 5 loại câu hỏi:
- Câu hỏi tìm hiểu đặc trưng thể loại: nằm trong hệ thống câu hỏi tìm hiểu nội
dung và nghệ thuật của tác phẩm giúp học sinh nhận diện các dấu hiệu về thể loại và thấy
được vai trò của chúng trong việc chi phối nội dung, nghệ thuật của văn bản.
Đặc điểm của dạng câu hỏi này thể hiện qua bảng sau:
Mức độ nhận thức Yêu cầu Thời điểm sử dụng
Biết

Nêu các điểm khác biệt
giữa các dị bản
Sử dụng ở phần hướng
dẫn học sinh tìm hiểu
phần tiểu dẫn
Hiểu, vận dụng
Nêu ý nghĩa của các
điểm tương đồng và
khác biệt đó và lý giải
Sử dụng ở phần hướng
dẫn đọc hiểu văn bản và
củng cố, luyện tập
Sáng tạo
Thể hiện quan điểm của
cá nhân về các dị bản
trong truyện
- Câu hỏi yêu cầu tìm hiểu tình tiết chính tạo nên cốt truyện và sơ đồ diễn biến cốt
truyện: Nằm trong cả 3 hệ thống câu hỏi: cảm xúc, tìm hiểu nội dung và nghệ thuật của
tác phẩm, hình dung tưởng tượng, loại câu hỏi này nhằm giúp học sinh tìm hiểu những
diễn biến chính của truyện - một yếu tố vô cùng quan trọng khi tìm hiểu tác phẩm tự sự
dân gian.
Đặc điểm của dạng câu hỏi này thể hiện qua bảng sau:
Mức độ nhận thức Yêu cầu Thời điểm sử dụng
Biết
Kể lại các diễn biến
chính của câu chuyện,
tìm tình tiết.
Sử dụng ở phần hướng
dẫn học sinh đọc hiểu
văn bản và phần củng

Mức độ nhận thức Yêu cầu Thời điểm sử dụng
Biết
Nhắc lại những giá trị cơ
bản của tác phẩm
Sử dụng ở phần tiểu kết,
tổng kết, luyện tập-củng cố
Hiểu, vận dụng Đánh giá,cảm nhận của bản
thân về chi tiết, nhân vật
truyện; so sánh trong hệ
thống các tác phẩm cùng thể
loại và khác thể loại.
Sáng tạo
Liên hệ với bản thân và
thực tế cuộc sống
Trong quá trình trình bày 5 loại câu hỏi trên, chúng tôi đồng thời đưa ra các ví dụ
đề xuất để cụ thể hóa lý thuyết đã trình bày với những cấu trúc câu hỏi phù hợp cho từng
loại câu hỏi.
2.2.3. Đánh giá câu hỏi có hiệu quả trong dạy học tự sự dân gian
♦ Chất lượng câu hỏi
Chất lượng câu hỏi được thể hiện qua những yếu tố sau:
Kỹ thuật đặt câu hỏi của giáo viên
Nội dung hỏi
- Câu hỏi khai thác được đặc sắc nổi bật của các thể loại tự sự dân gian
- Câu hỏi có tính dẫn dắt, gợi mở để học sinh khám phá vẻ đẹp về nội
dung và nghệ thuật của tác phẩm.
- Câu hỏi khai thác được cảm nhận và sự đa dạng trong tiếp nhận của
người học và có khả năng phân hóa đối tượng học sinh
Hình thức
câu hỏi
- Cấu trúc câu hỏi ngắn gọn, rõ ràng, trực tiếp

hay, hiệu quả càng khó hơn. Lâu nay, trong nhà trường phổ thông chỉ coi trọng hệ thống
kiến thức trong bài học mà ít quan tâm tới việc đặt câu hỏi. Với những nỗ lực của mình,
chúng tôi hy vọng quan niệm ấy sẽ dần thay đổi: xem câu hỏi là công cụ mã hóa tri thức,
dùng câu hỏi như một véc-tơ định hướng dạy học.
Văn học dân gian nói chung và tự sự dân gian nói riêng là một bộ phận văn học
không chỉ bình dân, đại chúng mà còn thú vị, hấp dẫn. Không phải ngẫu nhiên mà dân
tộc nào cũng có những hiện tượng phổ biến tới mức trở thành truyền thống. Đó cũng là lý
do, chúng tôi chọn tự sự dân gian làm đối tượng nghiên cứu để xác lập hệ thống câu hỏi.
Hệ thống câu hỏi mà chúng tôi đưa ra chỉ mang tính chất tương đối và cần điều chỉnh với
thực tế.
Hướng nghiên cứu tiếp theo của chúng tôi là từ quy trình cụ thể này mở rộng ra áp
dụng với các nội dung khác trong chương trình Ngữ Văn 10.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Viết Chữ (2009), Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà
trường, NXB Giáo dục.
2. Ivan Hanel. Dạy học với đặt câu hỏi hiệu quả, Người dịch: Đinh Quang Thú. Hà
Nội, 4/2006.
3. Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình, sách giáo khoa lớp 10
trung học phổ thông Ngữ văn nâng cao. Bộ Giáo dục và Đào tạo. Hà Nội/2006.
4. Đỗ Bình Trị (2002), Những đặc điểm thi pháp của các thể loai văn học dân gian.
NXB Giáo dục.
5. Hoàng Tiến Tựu (1994), Bình giảng truyện dân gian. NXB Giáo dục.
6. Tập bài giảng Phương pháp và công nghệ dạy học. Khoa Sư phạm – Đại học
quốc gia Hà Nội, 2007.
7. Kỷ yếu Hội thảo khoa học: Dạy học với đặt câu hỏi hiệu quả, Đại học Quốc gia
Hà Nội, Trường Đại học Giáo dục, Hà Nội, 12/2010.
8. Nguyễn Thị Cúc (2010), Rèn luyện học sinh trung học phổ thông năng lực đặt
câu hỏi trong giờ thảo luận khi dạy học sinh theo phương pháp “Trả tác phẩm
về cho học sinh”. Luận văn thạc sĩ, chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy
học, Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội.