LỜI MỞ ĐẦU
Bước sang thế kỷ XX, toàn cầu hoá nền kinh tế trở thành vấn đề
thời đại mang tính sống còn đối với sự phát triển của mỗi quốc gia. Đó là
một xu thế mới của quá trình phát triển kinh tế thị trường, phản ánh trình
độ phát triển cao của lực lượng sản xuất xã hội mà ở đó, phân công lao
động quốc tế và quốc tế hoá sản xuất trở thành phổ biến. Và có thể nói
rằng Tổ chức thương mại thế giới (WTO) ra đời là một hệ quả tất yếu của
quá trình này. WTO là một tổ chức quốc tế biểu hiện gần như đầy đủ và
tiêu biểu nhất cho xu hướng toàn cầu hoá hiện nay. Thực tế đã chứng
minh rằng thương mại quốc tế đã mang lại rất nhiều lợi ích to lớn cho nền
kinh tế thế giới nói chung và từng quốc gia nói riêng. Do vậy, gia nhập
WTO không chỉ đơn thuần là chịu sức ép của xu thế tất yếu của thời đại
mà nó còn mang tính chủ động, là mục tiêu của nhiều nước trên thế giới
vì lợi ích phát triển kinh tế quốc gia mình.
Đối với Việt Nam, một nước mà quá trình hội nhập kinh tế quốc tế
mới chỉ diễn ra trong vòng 10 năm trở lại đây thì tiến trình đàm phán gia
nhập WTO càng trở nên khó khăn phức tạp. Mặc dù hiện nay Việt Nam đã
có thêm nhiều thuận lợi trong quan hệ quốc tế như: là thành viên của Hiệp
hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và khu vực mậu dịch tự do
ASEAN (AFTA), là thành viên của Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á -
Thái Bình Dương (APEC), và gần đây nhất là đã ký kết được Hiệp định
thương mại song phương với Hoa Kỳ... Nhưng không thể phủ nhận một
thực tế là Việt Nam vẫn còn rất yếu trong quá trình đàm phán cả song
phương, khu vực và đa phương. Việt Nam vẫn còn thiếu cả về mặt lý luận
và kinh nghiệm thực tiễn đối với các cuộc đàm phán quốc tế. Trong khi đó
tiến trình đàm phán để gia nhập WTO lại đặt ra rất nhiều vấn đề phức tạp.
Trước một thực tế bức bách đó, em đã chọn đề tài: "Tiến trình đàm
phán gia nhập WTO của Việt Nam - thực trạng và triển vọng" để có thể
1
nghiên cứu sâu hơn về tình hình đàm phán gia nhập WTO hiện nay của
Việt Nam, cố gắng tìm ra những khó khăn, những mặt yếu kém tồn tại...

thuận đa phương then chốt về mậu dịch toàn cầu. Hiệp định GATT trở
thành văn kiện công pháp quốc tế đầu tiên điều chỉnh quan hệ thương mại
giữa các quốc gia mang tính chất đa phương. Nhiệm vụ chính của GATT
là tự do hoá thương mại, cắt giảm thuế quan, bãi bỏ các hạn chế về nhập
khẩu và chấm dứt mọi phân biệt đối xử về kinh tế và buôn bán giữa các
nước. Bất cứ sự thay đổi nào trong hiệp định cũng đòi hỏi phải được tất cả
các thành viên đồng ý. Nếu có sự tranh chấp, mọi thành viên phải đồng
thuận về giải pháp.
Khi GATT ra đời, các quốc gia chỉ xem đây là một giải pháp dung
hoà tạm thời nhưng trên thực tế nó tồn tại trong một thời gian dài. GATT
đã trải qua bảy vòng đàm phán, không kể vòng khai sinh ra nó gồm: 1949
(vòng Annecy), 1951 (vòng Torquay), 1956 (vòng Geneva), 1960 - 1961
(vòng Dillon), 1964 - 1967 (vòng Kennedy), 1973 - 1979 (vòng Tokyo) và
1986 - 1994 (vòng Uruguay).
Sau hơn 40 năm tồn tại của mình, GATT đã góp phần đáng kể vào
tăng trưởng kinh tế thế giới. Nhưng do cơ chế giải quyết tranh chấp không
3
hiệu quả và người được lợi chủ yếu là Mỹ nên các quốc gia khác đòi phải
có một tổ chức thay thế GATT có hiệu quả hơn. Trong vòng Uruguay
(vòng đàm phán cuối cùng của GATT) các quốc gia thành viên đã đồng
thuận thành lập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) để kế vị GATT từ
ngày 1 tháng 1 năm 1995.
Tổ chức thương mại thế giới (WTO) là tổ chức quốc tế, là thiết chế
pháp lý của hệ thống thương mại thế giới quy định các nghĩa vụ chủ yếu
mang tính cam kết để xác định các chính phủ xây dựng và thực thi luật
pháp và các quy chế thương mại trong nước như thế nào.
Hiện nay WTO là một tổ chức quốc tế có quy mô lớn nhất thế giới
(trừ Liên Hiệp Quốc) với 135 thành viên chính thức, 33 nước là quan sát
viên. Thêm vào đó, thoả thuận WTO cũng có quy mô khá đồ sộ với 29
văn bản pháp quy riêng rẽ, bao quát mọi thứ từ nông nghiệp đến vải vóc

hiện xuyên suốt, thống nhất trong tất cả các Hiệp định của WTO. Chẳng
hạn, Hiệp định đa phương đầu tiên về thương mại trong dịch vụ đã giải
thích rõ nghĩa vụ của các thành viên như phạm vi thi hành, đối xử quốc
gia, tiếp cận thị trường và đưa ra một khuôn khổ cho tiến trình tự do hoá
trong thương mại dịch vụ. Rõ ràng tất cả các điều trên đều nhằm phục vụ
cho mục tiêu tự do hoá thương mại.
Có thể thấy rõ nhất mục tiêu này là ở chỗ WTO đã cấm phân biệt
đối xử giữa các thành viên, giữa hàng nhập khẩu và hàng sản xuất trong
nước. Chẳng hạn, theo Điều I về đãi ngộ tối huệ quốc - MFN, các thành
viên phải đối xử với sản phẩm của các thành viên khác không kém hơn sự
đối xử bất cứ quốc gia nào khác. Một hình thức thứ hai về không phân
biệt đối xử gọi là "đối xử quốc gia", yêu cầu một khi hàng ngoại đã vào
một thị trường phải được đối xử không kém thuận lợi so với hàng nội.
5
Biểu hiện rõ ràng hơn cả trong mục tiêu này chính là vấn đề cắt
giảm thuế quan. Từ năm 1948, sau khi GATT thành lập, trải qua các vòng
thương lượng đã tiến hành giảm thuế từng bước, đến vòng cuối cùng,
vòng Uruguay thuế đã được giảm mạnh hơn, đồng thời tăng đáng kể số
lượng các mặt hàng cần được giảm thuế. Tính ra, theo WTO, trong vòng 5
năm đã cắt giảm được 40% thuế quan đánh vào các mặt hàng công nghiệp
nhập vào các nước phát triển, từ mức thuế bình quân 6,3% giảm xuống
còn 3,8%, đưa giá trị hàng công nghiệp nhập khẩu được miễn thuế ở các
nước phát triển từ 20% lên 44%.
Ngoài ra, trong lời mở đầu văn bản khai sinh WTO còn bao gồm
một số mục tiêu phi thương mại như: mức sống cao hơn và toàn dụng lao
động, còn các thoả thuận của nó ảnh hưởng tới nhiều chính sách quốc gia
về kinh tế và xã hội, chẳng hạn như đầu tư, an ninh lương thực và cả y tế.
Trong thực tế các cuộc thương thuyết này đều bị chi phối bởi các lợi ích
thương mại của các nước thành viên nên quá trình đàm phán thường rất
khó khăn và quyết liệt.

Theo điều khoản về "đãi ngộ tối huệ quốc - MFN", mỗi nước thành
viên sẽ dành sự ưu đãi của mình đối với sản phẩm của các thành viên
khác, không có nước nào dành lợi thế thương mại đặc biệt cho bất kỳ một
nước nào khác hay phân biệt đối xử chống lại nước đó. Tất cả đều trên cơ
sở bình đẳng và chia sẻ lợi ích về mậu dịch trong mọi lĩnh vực. Một loại
hình chống phân biệt đối xử khác là "đối xử quốc gia". Loại hình này đòi
hỏi khi hàng hoá thâm nhập vào một thị trường thì nó phải được đối xử
không kém ưu đãi so với hàng hoá tương tự sản xuất trong nước. Ngoài
ra, WTO còn đưa ra các điều khoản không có sự phân biệt đối xử khác
bao gồm các hiệp định, các quy tắc về xuất xứ, kiểm nghiệm hàng hoá
trước khi giao hàng, về biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại và về
áp dụng các tiêu chuẩn vệ sinh và kiểm dịch.
7
3.2. Sự thâm nhập thị trường ngày càng tăng và có thể dự đoán trước.
Hệ thống thương mại đa phương là một sự cố gắng của các quốc gia
nhằm cung cấp cho các nhà đầu tư, người chủ, người lao động và người
tiêu dùng một môi trường kinh doanh thuận lợi để có thể khuyến khích
thương mại, đầu tư và tạo công ăn việc làm, cũng như các cơ hội và giá cả
thấp trên thị trường. Môi trường đó cần được ổn định và có khả năng dự
đoán trước, đặc biệt là với những công việc liên quan đến đầu tư và phát
triển.
Vấn đề mấu chốt của những điều kiện thương mại có thể dự báo
trước là sự rõ ràng của luật pháp trong nước, các quy định và thực tiễn.
Nhiều hiệp định của WTO chứa đựng những điều khoản rõ ràng đòi hỏi
phải công bố trong toàn quốc, ví dụ thông qua các báo chí, các phương
tiện thông tin đại chúng hay thông báo chính thức với WTO. Phần lớn
công việc của các quan chức WTO có liên quan là xem xét lại những
thông báo này. Việc giám sát này sẽ cung cấp thêm các biện pháp nhằm
khuyến khích sự rõ ràng của các điều luật và các quy định ở cả phạm vi
trong nước và quốc tế.

nước đang phát triển trong thương lượng. Biện pháp tiếp theo được thoả
thuận tại thời điểm cuối của vòng đàm phán Tokyo năm 1979 và được đề
cập một cách thông thường như là "điều khoản có thể", đưa ra một cơ sở
pháp lý vĩnh viễn cho sự nhượng bộ thâm nhập thị trường của các nước
phát triển đối với các nước đang phát triển theo hệ thống ưu đãi phổ cập
(GSP).
3.5. Tăng cường mở cửa thương mại.
Nhiều lý thuyết kinh tế học hiện đại đã chỉ ra rằng "lợi thế so sánh"
là căn nguyên của thương mại quốc tế. Tuy vậy lịch sử và kinh nghiệm
cho thấy, tất cả các nước có lợi thế, chẳng hạn lợi thế về chi phí lao động
hay nguồn tài nguyên thiên nhiên, cũng có thể trở thành không thể cạnh
tranh được trong một vài sản phẩm hay dịch vụ khi nền kinh tế của họ
9
phát triển. Tuy nhiên, với những ưu thế của nền kinh tế mở, chúng có khả
năng cạnh tranh ở một nơi khác. Đây là một quá trình dần dần. Mặt khác
bảo hộ quá mức sẽ làm nền kinh tế trì trệ, không hiệu quả. Chính vì những
lợi ích trên mà một trong những mục tiêu mang tính nguyên tắc của WTO
là ngăn cản xu thế bảo hộ và tiến tới xoá bỏ chủ nghĩa bảo hộ.
3.6. Giải quyết các bất đồng thương mại.
Việc giải quyết tranh chấp trong WTO được coi là một yếu tố trung
tâm bảo đảm cho việc vận hành thương mại một cách an toàn và nằm
trong dự kiến. Các thành viên phải dựa vào cam kết không hành động đơn
phương chống lại những điều mà họ coi là vi phạm luật lệ thương mại, mà
phải dựa vào hệ thống giải quyết tranh chấp đa phương và phải tuân thủ
các quy định và phán quyết của hệ thống này.
Trong vòng 30 ngày sau khi nhận được khiếu kiện hoặc kháng án,
cơ quan xử lý tranh chấp (DSB) phải họp để phán quyết. Bên bị kiện phải
tuyên bố rõ ý định chấp hành khuyến nghị. Nếu có khó khăn trong việc
tuân thủ ngay lập tức thì có thể được DSB cho kéo dài "một thời gian hợp
lý" để chấp hành. Trong trường hợp vẫn không chấp hành được thì thành

Các hội đồng này hoạt động theo chức năng và nhiệm vụ được giao,
có các tiểu ban giúp việc. Biên chế của Ban thư ký có 500 người, đứng
đầu là Tổng giám đốc và bốn Phó tổng giám đốc. Ngân sách của WTO do
đóng góp của các thành viên tính theo tỷ phần của mỗi nước trong tổng
kim ngạch thương mại thế giới.
4.2. Hoạt động của WTO.
Quy trình ra quyết định của WTO tiếp tục truyền thống của GATT
là đồng thuận chứ không phải bằng bỏ phiếu. Phương pháp này theo
WTO, là nhằm đảm bảo cho quyền lợi của các thành viên được coi trọng,
"mặc dù có khi họ có thể đồng thuận vì lợi ích chung của hệ thống thương
11
mại đa phương". Nhưng nếu không đạt được đồng thuận thì thoả thuận
WTO cho phép đầu phiếu theo nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số và mỗi
nước một phiếu. Như vậy, có thể coi, ít ra về hình thức, WTO hình như
rất dân chủ.
Thoả thuận WTO quy định bốn trường hợp bỏ phiếu:
- Một đa số phiếu ba phần tư có thể thông qua một diễn dịch của bất
kỳ hiệp định thương mại đa phương nào.
- Cũng bằng đa số đó, Hội nghị bộ trưởng có thể quyết định cho một
thành viên nào đó lùi thời gian thi hành một hiệp định đa phương nào đó.
- Những quyết định bổ sung một số điều khoản của các hiệp định
thương mại có thể được thông qua nếu được tất cả các thành viên hoặc
được một số hai phần ba chấp thuận, tuỳ theo tính chất của vấn đề. Tuy
nhiên, các điều khoản bổ sung đó chỉ có hiệu lực đối với các thành viên đã
chấp nhận chúng.
- Việc kết nạp thành viên mới phải được đa số hai phần ba của Hội
nghị cấp bộ trưởng tán thành.
5. Các điều kiện gia nhập WTO.
Để trở thành thành viên của WTO, một quốc gia phải đáp ứng đầy
đủ một số điều kiện cụ thể.

chế quan sát viên trước khi bắt đầu đàm phán với mục đích có thời kỳ
trung chuyển để tiếp cận và hiểu rõ hơn về nguyên tắc, quy chế hoạt động
của WTO; thông qua đó thiết lập mối quan hệ gần gũi và gắn bó hơn với
các thành viên nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho tiến trình vận động gia
nhập WTO.
13
Sau khi quốc gia đã nộp đơn xin gia nhập WTO (đơn xin gia nhập
WTO được soạn thảo căn cứ vào thủ tục và trình tự được hướng dẫn
chung, theo tài liệu WT/ACC1 do Ban thư ký soạn thảo) thì quy trình đàm
phán sẽ theo hai bước sau:
- Giai đoạn 1: Minh bạch hoá chính sách.
Trong giai đoạn này có những vấn đề sau:
a. Quốc gia xin gia nhập nộp bảng tổng hợp (bị vong lục) về chính
sách thương mại của mình.
b. Đại hội đồng (General Council) lập ra một ban công tác cho từng
quốc gia.
c. Các nước thành viên đặt câu hỏi mà họ quan tâm về nội dung,
chính sách thương mại đã được trình bày trong bị vong lục của quốc gia
xin gia nhập WTO.
d. Quốc gia xin gia nhập trả lời các câu hỏi trên.
e. Sau khi Ban thư ký WTO nhận được số lượng các câu hỏi xác
định từ quốc gia xin gia nhập WTO, thì phiên đầu tiên sẽ diễn ra (thời
gian 8 - 10 tuần sau khi Ban thư ký nhận được các câu hỏi).
f. Những phiên đàm phán thuộc giai đoạn đầu (thường từ 2 - 5
phiên) tập trung để minh bạch chính sách thương mại cuả quốc gia xin gia
nhập WTO. Hình thức đàm phán là đàm phán đa biên.
- Giai đoạn 2: Là giai đoạn bao gồm những phiên đàm phán song
biên giữa quốc gia xin gia nhập với từng đối tác cụ thể. Đan xen là những
phiên đàm phán đa biên để đưa chính sách thương mại của nước đàn xin
gia nhập tiếp cận với các nguyên tắc và định chế chung của WTO.

này. Tiếp đến, Trung Quốc đã không ngừng hoàn thiện cơ chế thị trường,
hệ thống luật và văn bản đồng bộ tương ứng. Đồng thời tiến hành điều
chỉnh, nâng cấp và đổi mới cơ cấu ngành nghề. Bên cạnh đó, Trung Quốc
15
đã đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ kỹ thuật giỏi, đi sâu nghiên cứu về
WTO.
2. Về điều chỉnh cơ cấu ngành nghề.
Đối với nông nghiệp: Trung Quốc là một nước có nền nông nghiệp
chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế quốc dân. Để gia nhập WTO, Trung
Quốc đã tiến hành rất nhiều các điều chỉnh cần thiết và có thể nói phải trả
khá đắt cho cái giá của nông nghiệp. Trung Quốc vừa phải đầu tư vốn để
cơ giới hoá nông nghiệp, cấp vốn tín dụng ưu đãi để phát triển trang trại,
cam kết đảm bảo đầu ra cho nông sản và áp dụng các biện pháp bảo hộ hết
sức linh hoạt và hiệu quả để có được sự đồng ý của các thành viên WTO.
Đối với công nghiệp: Do cần xoá bỏ dần hạn ngạch nên việc gia
nhập WTO sẽ đưa lại cho Trung Quốc nhiều cơ hội xuất khẩu các sản
phẩm dệt, hàng công nghiệp cơ điện, nhưng lại gây những tác động lớn
đối với ngành xe hơi của Trung Quốc. Trong quá trình điều chỉnh cơ cấu
sản xuất và đổi mới, nâng cao chất lượng sản phẩm tất sẽ có hàng loạt xí
nghiệp phải đóng cửa. Tuy nhiên gia nhập WTO sẽ tạo điều kiện cho
Trung Quốc du nhập kỹ thuật hiện đại, nâng cao chất lượng sản phẩm.
Đối với ngành dịch vụ: Các lĩnh vực bưu chính, ngân hàng, bảo
hiểm và tài chính tiền tệ của Trung Quốc cơ bản nằm dưới sự khống chế
độc quyền của nhà nước. Nhưng sau khi gia nhập WTO, những ngành này
tất phải mở cửa, chính phủ sẽ từng bước giảm can thiệp hành chính, lãi
suất và hối suất từng bước được thị trường hoá, vì thế mà thị trường tài
chính tiền tệ sẽ chịu nhiều rủi ro hơn. Ngân hàng nước ngoài có chất
lượng cao hơn sẽ thu hút hết khách hàng của ngân hàng trong nước. Vì
vậy Trung Quốc đã không ngừng cải cách hệ thống ngân hàng của mình,
bồi dưỡng thêm cho cán bộ ngân hàng trong nước, hiện đại hoá hệ thống

khi đã nghiên cứu các kết quả của vòng đàm phán Uruguay tháng 1/1995,
Chỉnh phủ Việt Nam đã quyết định nộp đơn gia nhập WTO. Quyết định
này sẽ giúp đất nước đổi mới kinh tế có hiệu quả hơn, đồng thời góp phần
mở rộng hơn nữa các quan hệ kinh tế với các nước khác.
Sự ổn định chính trị và tăng trưởng kinh tế của Việt Nam trong
những năm qua chính là cơ sở cho việc tham gia của Việt Nam vào hệ
thống thương mại thế giới. Việt Nam đang được xem là một nước có nền
kinh tế tăng trưởng nhanh, mức tăng trưởng kinh tế bình quân giai đoạn
1991 - 2000 là 7,4%, theo đó tổng giá trị GDP đạt gấp đôi năm 1990,
GDP theo đầu người tăng 1,8 lần. Cũng trong thời kỳ này xuất khẩu của
Việt Nam tăng bình quân hàng năm 18,2%, tăng gấp 5,3 lần so với năm
1990. Tốc độ tăng trưởng giá trị nhập khẩu bình quân hàng năm trong 10
năm qua là 17,5%. Tổng giá xuất nhập khẩu năm 2000 đã tương đương
tổng GDP. Với đường lối phát triển kinh tế hướng ngoại đúng đắn, Việt
Nam đã tranh thủ được sự ủng hộ và hợp tác của nhiều nước trên thế giới.
Tính đến quý I năm 1999 tổng số vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)
đăng ký là 35,8 tỷ USD nếu tính cả vốn bổ sung là 40,3 tỷ USD.
18
Thành công kinh tế của Việt Nam gần đây là kết quả của quá trình
chuyển đổi từ cơ chế kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị
trường. Quá trình này đã kéo theo một loạt những cải cách, làm thay đổi
nền kinh tế Việt Nam. Lĩnh vực nông nghiệp đã được giải phóng, giá cả
được tự do, trợ cấp từ ngân sách đã bị cắt giảm nhiều. Đại hội Đảng toàn
quốc lần thứ IX tháng 4 năm 2001 đã đưa ra các quyết định tiếp tục đổi
mới nền kinh tế và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế.
Một sự kiện có ý nghĩa lớn trong việc tham gia WTO của Việt Nam
là ngày 28 - 7 - 1995, Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 7 của
Hiệp hội các quốc gia Đông Nam á (ASEAN) và đã ký hiệp định để gia
nhập Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA). Theo Hiệp định này, Việt
Nam sẽ cắt giảm thuế quan đối với các nước thành viên ASEAN xuống