1
ĐẠI HỌC HUẾ
TRUNG TÂM ĐÀO TẠO TỪ XA
HOÀNG TẤT THẮNG (Chủ biên)
NGUYỄN THỊ BẠCH NHẠN – NGUYỄN QUỐC DŨNG
LÊ THỊ HOÀI NAM – TRẦN THỊ QUỲNH NGA
TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN ÔN TẬP VÀ THI TỐT NGHIỆP

Môn TIẾNG VIỆT VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY
TIẾNG VIỆT Ở TIỂU HỌC
Phần Cơ sở ngôn ngữ học PGS.TS Hoàng Tất Thắng
Phần Ngữ âm tiếng Việt TS. Nguyễn Thị Bạch Nhạn
Phần Từ vựng tiếng Việt TS. Nguyễn Thị Bạch Nhạn
Phần Ngữ pháp tiếng Việt ThS. Nguyễn Quốc Dũng
Phần Phương pháp giảng dạy tiếng Việt ThS Trần Thị Quỳnh Nga
ở Tiểu học Ths. Nguyễn Thị Hoài Nam
Chúng tôi hi vọng rằng tài liệu “Hướng dẫn ôn tập và thi tốt nghiệp môn
Tiếng Việt và Phương pháp giảng dạy Tiếng Việt ở Tiểu học” sẽ có tác
dụng tốt đối với học viên ngành Giáo dục tiểu học, hệ đào tạo từ xa, và
mong muốn nhận được nhiều ý kiến đóng góp quý báu của đọc giả xa gần.

Nhóm biên soạn

3
PHẦN I

CƠ SỞ NGÔN NGỮ HỌC
VÀ TIẾNG VIỆT

học và ngôn ngữ học trong việc giảng dạy tiếng Việt nói chung và giảng dạy
tiếng Việt ở trường tiểu học nói riêng.
2. Bản chất của ngôn ngữ
- Nhận thức đúng và phân tích, lý giải bản chất xã hội của ngôn ngữ. Ngôn ngữ
không phải là một hiện tượng tự nhiên. Ngôn ngữ cũng không phải là một hiện
tượng tâm lý cá nhân. Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội. Ngôn ngữ là sản
phẩm của một cộng đồng người được hình thành một cách lịch sử từ lâu đời.
- Mặc dù ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội nhưng nó không giống với các
hiện tượng xã hội thuộc kiến trúc thượng tầng như văn học, chính trị, đạo đức,
pháp luật… Ngôn ngữ không thuộc kiến trúc thượng tầng cũng không thuộc cơ
sở hạ tầng. Ngôn ngữ không mang tính giai cấp. Ngôn ngữ là phương tiện giao
tiếp chung của toàn xã hội, không phân biệt tầng lớp, giai cấp, địa vị xã hội. Vì
vậy, ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội đặc biệt.
- Ngôn ngữ mang bản chất tín hiệu. Do có bản chất tín hiệu mà ngôn ngữ mới
trở thành một phương tiện giao tiếp để truyền đạt thông tin. Muốn hiểu rõ bản
chất tín hiệu của ngôn ngữ cần nắm vững khái niệm tín hiệu (là một hình thức
vật chất có mang nội dung thông tin). Đồng thời, cần nắm vững các đặc điểm
chung của tín hiệu (tính vật chất, tính hai mặt, tính quy ước, tính hệ thống và
tính khái quát).
- Khác với các hệ thống tín hiệu thông thường, ngôn ngữ là một hệ thống tín
hiệu đặc biệt. Tính chất đặc biệt của tín hiệu ngôn ngữ thể hiện ở tính võ đoán,
tính hình tuyến, tính phức tạp, nhiều tầng bậc, tính đa trị và tính năng sản.
3. Chức năng của ngôn ngữ
- Nắm vững chức năng giao tiếp của ngôn ngữ. Cần nhấn mạnh vai trò của
ngôn ngữ trong giao tiếp, các chức năng của ngôn ngữ thể hiện trong giao tiếp
và vì sao người ta coi ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con
người.

5
- Nắm vững chức năng tư duy của ngôn ngữ. Ngôn ngữ là công cụ hình thành

ngữ hệ của tiếng Việt: ngữ hệ Môn – Khmer và các dấu tích thời kỳ việt –
Mường trong tiếng Việt hiện nay.
- Nắm vững quá trình phát triển của tiếng Việt qua các thời kỳ, đặc biệt là thời
kỳ phong kiến, thời kỳ thuộc Pháp và từ sau Cách mạng Tháng Tám đến nay.
- Nắm vững sự hình thành và phát triển của chữ quốc ngữ? Đặc điểm của chữ
quốc ngữ, những ưu điểm và hạn chế của nó?

6
- Nắm vững những nội dung cơ bản về chính sách ngôn ngữ của Đảng và Nhà
nước ta về vấn đề giữ gìn và phát triển tiếng Việt hiện nay (nhất là vấn đề giữ
gìn sự trong sáng của tiếng Việt).
7. Phân loại các ngôn ngữ
Học viên cần nắm vững hai phương pháp phân loại các ngôn ngữ.
- Phân loại theo nguồn gốc là cách phân loại sử dụng phương pháp so sánh –
lịch sử, nghĩa là so sánh các ngôn ngữ trong quá trình phát triển lịch sử của nó
dựa trên ngữ liệu hiện tại, các ngữ liệu trên các văn bia và các thư tịch cổ. người
ta so sánh vốn từ vựng cơ bản để tìm ra sự tương đồng về ngữ âm, về ý nghĩa, từ
đó xác định các họ, các dòng, các nhánh ngôn ngữ.
- Phân loại theo loại hình là cách phân loại sử dụng phương pháp so sánh –
loại hình, tức là so sánh ngôn ngữ trên diện đồng đại về cơ cấu của chúng.
Người ta so sánh cấu tạo từ và các phương thức hiển thị ý nghĩa ngữ pháp của từ
để tìm ra các phổ niệm, các đặc trưng loại hình, từ đó xác định các loại hình
ngôn ngữ.
8. Một số vấn đề về ngữ dụng học
- Nắm vững nội dung các khái niệm ý nghĩa tường minh, ý nghĩa hàm ẩn, hàm
ngôn và tiền giả định.
- Khi tìm hiểu ý nghĩa hàm ẩn, cần phải phân biệt sự giống nhay và khác nhau
giữa hàm ngôn và tiền giả định. Hai loại ý nghĩa này đều không được bộc lộ trưc
tiếp bằng câu chữ mà là kết quả của một quá trình suy luận.
- Cách nói có hàm ngôn là cách nói khá phức tạp, bị chi phối bởi nhiều yếu tố,

Gợi ý:
- Nếu nhìn bề ngoài, dường như ngôn ngữ có liên quan với các hiện tượng nói
trên, bởi vì, cũng như ngôn ngữ, các hiện tượng ấy đều gắn liền với con người
(cơ thể sinh vật, đặc trưng bản năng, đặc trưng chủng tộc) hoặc liên quan đến
ngôn ngữ âm thanh của con người (tiếng kêu của loài vật). Nhưng xét về bản
chất thì ngôn ngữ không có mối liên hệ gì với chúng.
- Cơ thể sinh vật (các loài thực vật, động vật) cũng có quá trình hình thành, tồn
tại, phát triển, hưng thịnh và mất đi tương tự như ngôn ngữ. Nhưng các cơ thể
sinh vật khi đã chết đi, là mất đi hoàn toàn, không để lại dấu vết gì trong các cơ
thể mới. Trong khi đó, các ngôn ngữ cổ (các từ ngữ) cho dù ngày nay không
được dùng nữa, nhưng nó còn để lại nhiều dấu vết trong các ngôn ngữ mới, nhất
là về cơ cấu ngữ âm, từ vựng (như tiếng Latin, tiếng Phạn…).
- Các đặc trưng bản năng sinh vật của con người (như đi, đứng, ăn uống, khóc,
cười…) cũng có một quá trình hình thành đồng thời với sự hình thành và phát
triển ngôn ngữ ở mỗi người. Nhưng các đặc trưng bản năng là những hiện tượng
có thể nảy sinh và tồn tại ngay cả ở trạng thái đơn lập (bên ngoài xã hội loài
người). Trong khi ngôn ngữ không nảy sinh và tồn tại ở trạng thái ấy. Ngôn ngữ
hình thành trong mỗi cá nhân chỉ ở trong cộng đồng xã hội, do sự tác động của
ngôn ngữ cộng đồng.
- Những nét đặc trưng chủng tộc (như màu da, màu tóc, màu mắt, kích thước
xương sọ, ) về hình thức dường như có liên quan với cộng đồng ngôn ngữ
(dường như mỗi chủng tộc đều nói các thứ tiếng giống nhau). Nhưng, về bản
chất, các đặc trưng chủng tộc luôn luôn mang tính di truyền. Trái lại, ngôn ngữ
không mang tính di truyền. Mặt khác, có những ngôn ngữ được nhiều chủng tộc

8
khác nhau cùng sử dụng; lại có những chủng tộc sử dụng nhiều ngôn ngữ khác
nhau.
- Tiếng kêu của loài vật hoàn toàn khác về chất so với tiếng nói của loài người.
Tiếng kêu của các loài vật là những âm thanh có tính chất bản năng, vô nghĩa

cơ sở hạ tầng, do cơ sở hạ tầng sinh ra. Vì vậy các hiện tượng xã hội nói trên sẽ
bị mất đi hoặc bị thay thế khi cơ sở hạ tầng tương ứng bị mất đi hoặc bị thay thế.
Trái lại, ngôn ngữ không thuộc kiến trúc thượng tầng, cũng không thuộc cơ sở

9
hạ tầng, vì vậy, khi cơ sở hạ tầng sụp đổ, ngôn ngữ cũng không bị mất đi hoặc
thay thế ngôn ngữ này bằng ngôn ngữ khác. Thực tiễn lịch sử xã hội Việt Nam
và tiếng Việt là một minh chứng.
- Các hiện tượng xã hội thuộc kiến trúc thượng tầng luôn luôn mang tính giai
cấp, luôn luôn phục vụ cho một giai cấp nhất định trong xã hội. Trái lại, ngôn
ngữ không mang tính giai cấp. Ngôn ngữ là tài sản chung của cộng đồng, của
mọi giai cấp trong xã hội. Ngôn ngữ là tiếng nói chung của mọi giai cấp, mọi
tầng lớp, mọi thành viên trong một cộng đồng.
- Cũng cần lưu ý rằng:
+ Mặc dù ngôn ngữ không mất đi hoặc không bị thay thế ngôn ngữ này bằng
ngôn ngữ khác khi cơ sở hạ tầng bị thay thế, nhưng trong nội bộ ngôn ngữ (nhất
là bộ phận từ vựng) vẫn luôn luôn diễn ra một quá trình vận động, biến đổi và
phát triển nhằm đáp ứng với nhu cầu giao tiếp của xã hội trong từng giai đoạn
lịch sử nhất định. Lấy lịch sử tiếng Việt để chứng minh.
+ Mặc dù ngôn ngữ không mang tính giai cấp vì ngôn ngữ là phương tiện giao
tiếp chung của toàn xã hội, nhưng mỗi giai cấp, mỗi tầng lớp trong xã hội khi sử
dụng ngôn ngữ không tỏ ra “vô can” đối với nó, luôn luôn có ý thức thể hiện
quan điểm, lập trường giai cấp của mình; luôn luôn “lợi dụng” ngôn ngữ để
phục vụ cho mục đích cá nhân của mình. Lấy thực tiễn vận dụng tiếng Việt để
chứng minh.

Câu 05: Phân tích và chứng minh rằng ngôn ngữ là một phương tiện giao tiếp.
Gợi ý:
- Trước hết, ngôn ngữ là một hệ thống tín hiệu và chức năng cơ bản của các
tín hiệu là chức năng giao tiếp.

hai mặt trong phương tiện giao tiếp ngôn ngữ là quan hệ 1/n và n/1, vì vậy, ngôn
ngữ luôn luôn tồn tại các hiện tượng đa nghĩa, đồng nghĩa, trái nghĩa, đồng
âm…
b. Nội dung của các phương tiện giao tiếp bổ sung nói chung là khó hiểu,
không quen thuộc đối với tất cả mọi thành viên trong cộng đồng. trái lại, ý nghĩa
của các đơn vị ngôn ngữ rất quen thuộc và dễ hiểu đối với mọi người, đối với
mọi lứa tuổi, thành phần, tầng lớp trong xã hội.
c. Ngoại trừ các môn nghệ thuật đơn lập, các phương tiện giao tiếp bổ sung
khác không có khả năng biểu thị cảm xúc. Trái lại, ngôn ngữ luôn luôn có khả
năng biểu thị mọi cảm xúc, trạng thái tâm lý tinh tế và sâu kín nhất của con
người. Có thể nói, ngôn ngữ không bao giờ chịu “bó tay” trước bất kì một nhu
cầu biểu đạt nào của con người.
Lấy các dẫn chứng để phân tích, minh họa cho các luận điểm “a,b,c”. Câu 07: Phân tích chức năng tư duy của ngôn ngữ.
Gợi ý:
a) Trước hết phải giải thích rõ khái niệm tư duy:
- Tư duy biểu thị quá trình nhận thức (quá trình hình thành ý tưởng).
- Tư duy còn thể hiện kết quả của nhận thức (biểu thị ý tưởng đã hình thành)
b) Vai trò của ngôn ngữ đối với tư duy:

11
- Dù tư duy được hiểu theo nghĩa nào thì ngôn ngữ vẫn luôn luôn là “vỏ vật
chất” để diễn đạt tư duy, để tham gia vào quá trình hình thành ý tưởng, đồng
thời để định hình các ý tưởng.
- Nhờ ngôn ngữ mà các ý tưởng của tư duy trở nên rõ ràng hơn. Nếu không có
ngôn ngữ thì các ý tưởng cũng chỉ như là “những đám mây ngũ sắc”.

Câu 08: Giải thích và chứng minh câu nói của Mác:“Ngôn ngữ là hiện thực


12
- Thuyết cảm thán cho rằng ngôn ngữ loài người bắt nguồn từ những âm thanh
để biểu thị cảm xúc như mừng, giận, vui, buồn, đau đớn… Cơ sở của giả thuyết
này là sự tồn tại trong các ngôn ngữ những thán từ và những từ phát sinh thán từ
(lấy ví dụ để minh họa, phân tích).
- Thuyết tiếng kêu trong lao động cho rằng ngôn ngữ xuất hiện từ những tiếng
kêu trong lao động tập thể theo nhịp lao động. Những âm thanh này về sau trở
thành tên gọi của động tác lao động. Cơ sở của giả thuyết này là ở sự tồn tại của
một số từ được dùng để thống nhất hành động chung trong các ngôn ngữ (lấy ví
dụ minh họa).
- Thuyết khế ước xã hội cho rằng, ngôn ngữ ra đời là do con người thỏa thuận
với nhau mà quy định ra (lấy ví dụ minh họa).
- Thuyết ngôn ngữ cử chỉ cho rằng ban đầu con người chưa có ngôn ngữ thành
tiếng. Để giao tiếp với nhau, người ta dùng tư thế một số bộ phận của thân thể
như đầu, lưng và tay để truyền đạt thông tin (lấy ví dụ minh họa).

Câu 10: Trình bày quan điểm của Ăng ghen về nguồn gốc của ngôn ngữ.
Gợi ý:
- Khác với các nhà duy vật siêu hình, các nhà duy vật biện chứng đã dựa vào
những thành tựu của các khoa học tự nhiên cũng như khoa học xã hội nhân văn
để phân tích và chứng minh quá trình hình thành ngôn ngữ thành tiếng ở con
người. Một trong những đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa duy vật biện chứng đã
chứng minh một cách duy nhất đúng sự hình thành ngôn ngữ ở con người là
Ph. Ăng ghen với luận văn khoa học “Tác dụng của lao động trong quá trình
chuyển biến từ vượn thành người”.
- Trong tác phẩm “Tác dụng của lao động trong quá trình chuyển biến từ vượn
thành người”, khi phân tích quá trình tiến hóa tự nhiên để trở thành con người
trên trái đất, Ăng ghen đồng thời đã phân tích và lý giải một cách khoa học điều
kiện tự nhiên và điều kiện xã hội cho sự hình thành ngôn ngữ âm thanh ở con

ánh đời sống xã hội. Mọi biến đổi trong xã hội đều được ngôn ngữ trực tiếp
phản ánh. Cũng cần phân biệt từ vựng nói chung và từ vựng cơ bản. Từ vựng
nói chung biến đổi không ngừng, ngày càng phong phú. Những từ gốc, từ vựng
cơ bản ổn định, có tính bất biến.
- Bộ phận ngữ âm của ngôn ngữ biến đổi chậm và không đều vì nếu biến đổi
nhanh sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến việc giao tiếp bằng ngôn ngữ. Tuy nhiên, ngữ
âm biến đổi dẫn đến tồn tại các cách phát âm địa phương.
- Bộ phận ngữ pháp biến đổi chậm nhất, vì cùng với bộ phận từ vựng cơ bản,
ngữ pháp là cơ sở của ngôn ngữ. Sự biến đổi nhanh của quy tắc ngữ pháp sẽ dẫn
đến khó khăn trong việc giao tiếp. Tuy nhiên, trong thời gian dài, hệ thống ngữ
pháp cũng có biến đổi, cải tiến, bổ sung thêm các quy tắc mới.

Câu 12: Tóm tắt quá trình phát triển của tiếng Việt qua các thời kỳ: thời kỳ
phong kiến, thời kỳ thuộc Pháp và từ sau Cách mạng tháng Tám đến nay.
Gợi ý:
- Tiếng Việt thời phong kiến: Do tiếng Việt và tiếng Hán gần nhau về mặt loại
hình, nghĩa là cả hai đều thuộc loại ngôn ngữ đơn lập – âm tiết tính, nên tiếng
Việt đã vay mượn rất nhiều từ ngữ tiếng Hán theo chiều hướng chủ đạo là Việt

14
hóa trước hết về mặt âm đọc, sau đó về mặt ý nghĩa và phạm vi sử dụng. Có một
số từ Hán vào tiếng Việt qua con đường khẩu ngữ ở một thời điểm xa xưa, dưới
các vỏ ngữ âm cổ và dần dần đã hòa đồng vào vốn từ vựng tiếng Việt khiến
người ta khó nhận ra đó là từ Việt gốc Hán như: đầu, gan, ghế, cưới…
Từ thế kỷ XI về sau, Nho học dần dần được đề cao và giữ vị trí độc tôn. Một
nền văn chương chữ Hán mang sắc thái Việt Nam hình thành và phát triển. Nhờ
vậy, con đường Việt hóa văn tự Hán được đẩy mạnh và tiếng Việt ngày càng
thêm phong phú, đa dạng, tinh tế, uyển chuyển.
Chữ Nôm ra đời bằng cách vay mượn một số yếu tố văn tự Hán (hoặc từng bộ
phận chữ, hoặc cả chữ trọn vẹn) để ghi lại tiếng Việt theo nguyên tắc ghi âm tiết.

- Các yếu tố trong hệ thống – cấu trúc ngôn ngữ chính là các loại đơn vị cơ bản
của ngôn ngữ (âm vị, hình vị, từ và câu). Bên cạnh các loại đơn vị cơ bản là một
tập hợp gồm nhiều đơn vị đồng loại (cùng cấp độ, cùng chức năng) tạo thành
một hệ thống. Chẳng hạn: hệ thống âm vị, hệ thống hình vị, hệ thống từ vựng, hệ
thống cú pháp. Các đơn vị trong cùng một hệ thống tạo thành một cấp độ (bậc),
chẳng hạn: cấp độ ngữ âm, cấp độ từ vựng, cấp độ cú pháp…
Các đơn vị trong cùng một cấp độ hoặc giữa các cấp độ luôn luôn nằm trong
các mối quan hệ chằng chịt, ràng buộc, chi phối lẫn nhau. Trong hệ thống cấu
trúc ngôn ngữ vừa tồn tại các quan hệ chung nhất, bao trùm như quan hệ liên
tưởng, quan hệ ngữ đoạn, quan hệ tôn ti; vừa tồn tại các quan hệ riêng, đặc thù
như quan hệ ngữ pháp (quan hệ đẳng lập, quan hệ chính phụ, quan hệ chủ vị),
quan hệ ngữ nghĩa (quan hệ đồng nghĩa, quan hệ đa nghĩa, quan hệ trái
nghĩa…)…
Học viên lấy ví dụ tiếng Việt để phân tích và chứng minh.

Câu 14: Phân tích các đơn vị đồng loại và khác loại trong hệ thống – cấu trúc
của ngôn ngữ.
Gợi ý:
a) Các đơn vị đồng loại là những đơn vị giống nhau về cấp độ và chức năng.
Chẳng hạn, các âm vị đều cùng cấp độ ngữ âm và đều có cùng chức năng phân
biệt nghĩa, cấu tạo hình vị, các hình vị đều cùng cấp độ hình thái và cùng chức
năng biểu thị ý nghĩa và cấu tạo từ, các từ đều cùng cấp độ từ vựng và cùng
chức năng định danh, biểu thị khái niệm và cấu tạo câu, các câu đều cùng cấp độ
cú pháp và cùng chức năng thông báo, cấu tạo đoạn.
b) Các đơn vị khác loại là những đơn vị khác nhau về cấp độ và chức năng. Đó
là các loại đơn vị từ thấp đến cao: âm vị, hình vị, từ và câu.
Học viên lấy ví dụ tiếng Việt để phân tích và chứng minh.

Câu 15. Phân tích nội dung, vai trò và tác dụng của hai quan hệ - quan hệ
ngữ đoạn và quan hệ liên tưởng trong hệ thống cấu trúc của ngôn ngữ.

- Ngôn ngữ cũng mang tính vật chất, vì có tính vật chất thì con người mới tiếp
nhận trực tiếp bằng giác quan của mình. Mặc dù ngôn ngữ là một thực tế trừu
tượng, khái quát, nhưng ngôn ngữ phải tồn tại trong một đối tượng cụ thể vật
chất là lời nói thì chúng ta mới nhận biết được ngôn ngữ.
- Ngôn ngữ cũng mang tính hệ thống. Mỗi tín hiệu ngôn ngữ chỉ có giá trị nhất
định khi nằm trong cùng một hệ thống ngôn ngữ nào đó.
- Ngôn ngữ bao giờ cũng mang tính khái quát. Chẳng hạn, mỗi từ của ngôn
ngữ không biểu thị một đối tượng vật chất cụ thể nào trong hiện thực mà biểu thị
một lớp sự vật có những đặc điểm chung nào đó.
Học viên lấy ví dụ tiếng Việt để phân tích.

Câu 17: Tại sao nói ngôn ngữ là một hệ thống tín hiệu đặc biệt?
Gợi ý:
Tính chất đặc biệt của hệ thống ngôn ngữ thể hiện ở các đặc trưng sau:

17
- Tính võ đoán. Đối với các tín hiện thông thường, mối quan hệ giữa hình thức
vật chất và nội dung thông tin mang tính quy ước. Tín hiệu ngôn ngữ cũng có
nguồn gốc quy ước, nhưng vì quá lâu đời nên mang tính võ đoán. Tính võ đoán
của tín hiệu ngôn ngữ thể hiện ở chỗ mối quan hệ giữa CBĐ và CĐBĐ là không
có lý do, không giải thích được.
- Tính hình tuyến. Các tín hiệu ngôn ngữ khi hoạt động giao tiếp không bao giờ
xuất hiện tại một thời điểm hoặc một vị trí từ hai tín hiệu trở lên mà xuất hiện
kế tiếp nhau theo một trật tự nhất định. Nhờ tính hình tuyến mà người ta có thể
phân tích và nhận diện được các quy tắc kết hợp với các yếu tố để tạo thành các
đơn vị ngôn ngữ khác nhau.
- Tính phức tạp, nhiều tầng bậc. Trước hết, hệ thống tín hiệu ngôn ngữ bao
gồm một số lượng đơn vị rất lớn, khó có thể thống kê hết số lượng từ, câu trong
một ngôn ngữ. Mặt khác, bên cạnh các tín hiệu ngôn ngữ đồng loại còn tồn tại
các tín hiệu ngôn ngữ khác loại, đó là các đơn vị của ngôn ngữ thuộc nhiều cấp

tập hợp một số phổ niệm cho ta một loại hình ngôn ngữ.
- Nếu kết quả của phương pháp so sánh – lịch sử là xác định nguồn gốc lịch sử
các ngôn ngữ (hình thành các ngữ hệ (họ), các dòng, các nhánh ngôn ngữ…) thì
kết quả của phương pháp so sánh – loại hình là khái quát thành các phổ niệm và
các loại hình ngôn ngữ.
Học viên tự lấy dẫn chứng để phân tích, minh họa.

Câu 19: Vị trí của tiếng Việt trong kết quả phân loại các ngôn ngữ theo nguồn
gốc và theo loại hình? Tóm tắt giả thuyết về nguồn gốc của tiếng Việt?
Gợi ý:
- Khi phân loại các ngôn ngữ về nguồn gốc, tiếng Việt thuộc họ Môn – Khmer,
gần gũi với các ngôn ngữ Mường, Khmer, Bana, Ktu.
- Khi phân loại các ngôn ngữ về loại hình, tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ
đơn lập, gần gũi với các ngôn ngữ Hán, Thái, Mường, Khmer.
- Giả thuyết có nhiều sức thuyết phục về nguồn gốc của tiếng Việt: tiếng Việt
bắt nguồn từ một ngữ hệ lớn sinh thành trong khung cảnh Đông Nam Á thời tiền
sử (gọi là ngữ hệ Nam Á) từ bờ sông Dương Tử (Trung Quốc) cho tới vùng
Atsam (Mianma), bao gồm cả Thái, Lào, Việt Nam, Campuchia… và lan tỏa tới
các bán đảo, đảo phía Nam giáp Châu Đại Dương. Về sau, ngữ hệ này phân chia
thành nhiều dòng, trong đó có dòng Môn – Khmer phân bổ ở vùng Nam Đông
Dương và vùng phụ cận vùng núi Bắc Đông Dương. Tiếng Việt từ chỗ là một
ngôn ngữ thuộc dòng Môn – Khmer (gọi là ngôn ngữ tiền Việt – Mường), đã
chuyển thành tiếng Việt Mường chung (hoặc tiếng Việt cổ) và cuối cùng tách
thành tiếng Việt và tiếng Mường.

Câu 20: Phân tích các khái niệm ý nghĩa tường minh, ý nghĩa hàm ẩn, tiền giả
định, hàm ngôn.
Gợi ý:
- Ý nghĩa tường minh là phần ý nghĩa của câu nói được bộc lộ một cách trực
tiếp do các yếu tố ngôn ngữ đem lại.

20 B. NGỮ ÂM TIẾNG VIỆT

I. NHỮNG KIẾN THỨC CƠ BẢN HỌC VIÊN CẦN NẮM VỮNG
1. Cơ sở ngữ âm
1.1. Cơ sở tự nhiên: Cơ sở cấu âm bao gồm hoạt động của bộ máy cấu âm để
sản sinh các âm thanh ngôn ngữ và cơ sở âm học bao gồm những cơ sở âm
thanh mà tai người có thể phân biệt được trong âm thanh ngôn ngữ như sự phân
biệt giữa tiếng thanh và tiếng động, độ cao, độ mạnh, độ dài và âm sắc của âm
thanh ngôn ngữ.
1.2. Cơ sở xã hội: Cách tổ chức hệ thống ngữ âm của các ngôn ngữ cụ thể,
cách xử lý ngữ âm và cách phối hợp các đơn vị ngữ âm.
2. Đơn vị ngữ âm
2.1. Đơn vị đoạn tính:
- Âm tiết (khái niệm, phân loại)
- Âm tố (khái niệm, phân loại âm tố: nguyên âm - phụ âm, các tiêu chí phân
loại nguyên âm, các tiêu chí phân loại phụ âm)
- Âm vị (khái niệm khu biệt - khái niệm âm vị - âm vị và biến thể âm vị)
2.2. Đơn vị siêu đoạn tính:
- Thanh điệu (khái niệm, phân loại)
- Trọng âm (khái niệm, phân loại)
- Ngữ điệu (khái niệm, phân loại)

3. Ngữ âm tiếng Việt
3.1. Âm tiết tiếng Việt
- Đặc điểm ngữ âm - đặc điểm chức năng – đặc điểm cấu tạo.
- Phân loại âm tiết (phân loại dựa vào số lượng thành tố - phân loại dựa vào
yếu tố kết thúc)

phải là hình thức điển hình. Ngược lại trong tiếng Việt cũng có một số hình vị
gồm nhiều âm tiết nhưng đây là hiện tượng lẻ tẻ. Về cơ bản một âm tiết tiếng
Việt đồng thời cũng là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa và là đơn vị cơ bản để cấu tạo
từ tiếng Việt. Hơn thế nữa, trong tiếng Việt còn có sự trùng hợp một cách phổ
biến 3 đơn vị: âm tiết – hình vị - từ. Đây là cơ chế đơn tiết và là đặc điểm cơ bản
để tiếng Việt được xếp vào loại hình ngôn ngữ đơn lập.

Câu 2: Trình bày về đặc điểm cấu tạo của âm tiết tiếng Việt.
Gợi ý:
- Đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ đơn tiết tính điển hình như tiếng Việt là cấu
tạo âm tiết hết sức chặt chẽ.
- Dựa vào thực tế sử dụng tiếng Việt (như cấu tạo từ láy, cấu tạo từ theo
phương thức iếc hóa, nói lái, hiệp vần thơ…) có thể phân xuất âm tiết tiếng Việt
thành 5 thành tố cấu tạo nhỏ hơn.
- Mỗi thành tố trong cấu tạo âm tiết tiếng Việt có đặc điểm riêng và giữ chức
năng riêng không thể thay thế cho nhau.
1. Thanh điệu: là thành phần siêu đoạn tính, giữ chức năng khu biệt dựa vào sự
thay đổi độ cao của âm tiết.

22
2. Âm đầu: tất cả đều là phụ âm đơn, giữ chức năng mở đầu âm tiết
3. Âm đệm: khu biệt dựa vào sự thay đổi âm sắc của âm tiết (trầm hóa/ không
có hiện tượng trầm hóa)
4. Âm chính: giữ chức năng quy định âm sắc của âm tiết. Đây là âm vị âm tiết
tính.
5. Âm cuối: giữ chức năng kết thúc âm tiết.
Sơ đồ cấu tạo âm tiết tiếng Việt
Thanh điệu
F1
Vần

Bậc II: lưỡng phân lần thứ hai trong thành phần chiết đoạn giữa âm đầu và
phần vần.
Bậc III: lưỡng phân trong cấu tạo phần vần giữa âm đệm và vần cái (vần chứa
âm chính và âm cuối) bậc lưỡng phân cuối cùng trong phần vần cái giữa âm
chính và âm cuối. Có thể hình dung như sau: Âm tiết

Siêu đoạn chiết đoạn

Âm đầu vần

Âm điệu vần cái

Âm chính âm cuối

Ở bậc đầu tiên là bậc quan hệ giữa các thành tố lỏng lẻo nhất. Ở bậc lưỡng
phân cuối cùng là bậc của hai thành tố có quan hệ chặt chẽ với nhau.
Câu 4: Dựa vào cách kết thúc âm tiết có thể phân loại âm tiết như thế nào?
Hãy thử phân loại các âm tiết trong đoạn thơ sau đây:
Nếu nhắm mắt trong vườn lộng gió
Sẽ được nghe nhiều tiếng chim hay
Tiếng lích rích chim sâu trong lá
Con chìa vôi vừa hót vừa bay.
(Trích “Nói với em”-Vũ Quần Phương)
Gợi ý:
Có 4 loại âm tiết:
- Âm tiết mở: kết thúc bằng nguyên âm (âm tiết không có âm cuối). Ví dụ: lá,
nghe, vừa…

Nguyên âm là yếu tố không thể thiếu trong cấu tạo âm tiết tiếng Việt (âm tiết
đơn giản nhất gồm 2 thành tố nguyên âm và thanh điệu) còn phụ âm có thể có
hoặc không.
Lưu ý: Học viên có thể trình bày thêm đặc điểm lưỡng khả của các bán âm
(bán âm đệm và bán âm cuối) trong tiếng Việt.

Câu 6: Trình bày về sự thể hiện chữ viết các âm đầu tiếng Việt.
Gợi ý:
- Nêu nhận xét chung về nguyên tắc chữ viết tiếng Việt: chữ viết ghi âm tố,
mỗi âm được thể hiện bằng một ký hiệu chữ viết.
- Tuy nhiên trong thực tế tình hình phức tạp hơn. Một số âm được thể hiện
bằng tổ hợp con chữ, ví dụ: / t / - th; / c / - ch; một số âm khác có nhiều cách thể
hiện bằng chữ viết khác nhau, ví dụ: / k / thể hiện bằng 3 hình thức c , k , q ,
ngược lại một con chữ có thể lại có nhiều âm trị khác nhau, ví dụ: con chữ g ghi
2 âm / j / và /z/

25
- Cần lưu ý trong các âm vị có nhiều hình thức chữ viết, trừ trường hợp của âm
/z/ ra, các trường hợp còn lại đều có quy luật phân bố chặt chẽ. Cần phải giúp
học sinh nắm vững điều này để có thể viết đúng chính tả.

Câu 7: Trình bày về quan hệ giữa âm chính và âm đệm / - w - / và hai bán
nguyên âm cuối / -w - / và / -j / (trình bày khả năng phân bố giữa các âm chính
với âm đệm / - w - / và hai bán âm cuối / -w / và / -j / )
Gợi ý:
Giữa âm chính với âm đệm và 2 bán âm cuối có những hạn chế trong điều kiện
phân bố như sau:
- Nguyên âm dòng sau tròn môi / u, o, □, uo/ không kết hợp với âm đệm / -w-/
và bán âm cuối / -w /. Đây là quy luật dị hóa trong phân bố (các nguyên âm có
tính chất giống nhau (cùng là dòng sau tròn môi) không kết hợp với nhau)