Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
I. Mở đầu.
Cùng với sự tiến bộ của khoa học và công nghệ, nền kinh tế thế giới
phát triển trong nửa sau thế kỷ XX đã phát triển rất nhanh. Sự phát triển mà
người ta gọi là “Thần kỳ” đó đã làm cho cuộc sống của con người thay đổi
rất nhiều. Chất lượng cuộc sống được nâng lên, tuổi thọ bình quân
tăng….Nhưng bên cạnh đó, tăng trưởng kinh tế đã làm xuất hiện những xu
hướng tiêu cực đang ngày một ảnh hưởng nghiêm trọng tới cuộc sống của
hành tinh chúng ta. Suy thoái môi trường là một trong những xu hướng đó.
Các hệ sinh thái cơ bản đóng vai trò vào việc duy trì sự sống trên trái đất
như đất , rừng, nước…ngày nay đang bị suy thoái hết sức nghiêm trọng.
Tình trạng ô nhiễm nước là đáng báo động hơn cả, nhất là ở những khu đô
thị và công nghiệp. Ô nhiễm nước mặt với các loại tác nhân có độc tính cao
như kim loại nặng, vi sinh vật gây bệnh…ngày càng lan rộng và thậm chí
xâm lấn sâu vào cả nước ngầm. Đây là một trong những thực trạng đáng
ngại nhất của sự hủy hoại môi trường tự nhiên do nền văn minh đương thời.
Môi trường nước rất dễ bị ô nhiễm, các ô nhiễm từ đất, không khí đều có thể
làm ô nhiễm nước, ảnh hưởng lớn đến đời sống của người và các sinh vật
khác. Ở Việt Nam tình trạng ô nhiễm nước mặt tại các con sông đang là một
vấn đề đáng lo ngại. Con sông ô nhiễm nhất phải kể đến đó là :
1
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
“Sông Tô Lịch ”
Sông Tô Lịch chảy trong địa phận Hà Nội. Dòng chính sông Tô Lịch
khi chảy qua các quận huyện: Thanh Xuân, Hoàng Mai và Thanh Trì còn
được gọi là Kim Giang. Tên sông Tô Lịch tương truyền lấy từ tên một vị
thần sống vào thời nhà Tấn đô hộ xứ Giao Chỉ. Đến thời nhà Đường, nơi đây
là vị trí xây dựng thành Đại La.
Tô Lịch vốn là một phân lưu của sông Hồng, đưa nước từ sông Hồng
sang sông Nhuệ. Đoạn sông từ phố Cầu Gỗ đến đường Bưởi, nay đã bị lấp,
chỉ còn lại một vài dấu tích như ở Thụy Khuê. Và do đó, Tô Lịch không còn

Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
từ nhiều năm nay, môi trường sông Tô Lịch đã ô nhiễm nghiêm trọng và bị
coi là sông chết do phải gánh lượng nước thải chưa qua xử lý quá lớn.
Ở Hà Nội, theo số liệu khảo sát của Sở Khoa học, Công nghệ và môi
trường năm 2002, tổng lượng nước thải một ngày khoảng 300-400 nghìn
m3, bao gồm chủ yếu là nước thải sinh hoạt, công nghiệp, nước thải bệnh
viện và hầu như không được xử lý mà thải trực tiếp vào hệ thống tiêu thoát
nước đô thị, làm ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm của thành phố. Hầu
như toàn bộ hệ thống sông nhận nước thải của thành phố Hà Nội, đặc biệt là
sông Tô Lịch đã bị ô nhiễm, một số chất ô nhiễm đã vượt tiêu chuẩn cho
phép nhiều lần. Tuy nhiên, nguồn nước thải sông Tô Lịch hiện vẫn được sử
dụng hàng ngày phục vụ cho hoạt động sản xuất nông nghiệp ở thôn Bằng
B, xã Hoàng Liệt, huyện Thanh Trì, một huyện ngoại thành của thành phố
Hà Nội.
Nước sông Tô Lịch đã và đang bị ô nhiễm nghiêm trọng, nước đen,
bốc mùi hôi thối rất khó chịu, gây bức xúc cho hàng trăm nghìn người dân
sống hai bên bờ sông từ nhiều năm nay. Chính những người dân đó và
những nhà máy, xí nghiệp, cơ sở sản xuất… dọc theo con sông đó đã thải ra
dòng sông này biết bao rác rưởi, vật nuôi bị chết và hàng chục vạn mét khối
nước thải chưa qua xử lý mỗi ngày. Với bấy nhiêu thứ bẩn thỉu dồn xuống
dòng sông, đổ xuống dòng sông qua hàng chục năm nay thì làm sao dòng
6
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
nước không bị ô nhiễm nặng nề, hôi hám kinh người khiến ta mỗi khi đi qua
phải đeo khẩu trang hoặc bịt mũi bước vội.
7
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
Nước thải được xả ra sông qua các họng cống.
Các kết quả phân tích về hàm lượng các chất dinh dưỡng trong nước
sông Tô Lịch chỉ ra rằng diễn biến chất lượng nước trên trục chính sông thay

đoạn sau. Nhưng đến khu vực hạ lưu, do có sự gia nhập thêm nước thải khi
qua các khu vực công nghiệp như Thượng Đình, sông Lừ và sông Kim Ngưu
thì hàm lượng một số chất ô nhiễm, đặc biệt là nhóm nitơ, Photpho có xu
hướng biến động nhiều (hàm lượng của chúng tăng thêm).
Sở Tài nguyên Môi trường Hà Nội cho biết, qua nhiều năm, lòng
sông Tô Lịch ngày càng bị thu hẹp, hành lang bảo vệ bị lấn chiếm, chất
lượng nước sông ngày càng ô nhiễm nặng. Mỗi ngày con sông này phải tiếp
nhận trên 150.000m3 nước thải sinh hoạt hòa lẫn nước công nghiệp tập
9
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
trung ở khu vực Thượng Đình, Cầu Bươu và hàng trăm cơ sở lớn nhỏ xen kẽ
trong khu dân cư.
Có thể nói rằng “Chưa thấy một ngày nào dòng sông không chở nặng
rác rưởi”. Do vậy ý thức của người dân là điều đáng bàn. Thống kê sơ bộ
cho thấy, dọc tuyến sông Tô Lịch dài 14,6km có hơn 10 cửa xả lớn thu gom
nước thải, khoảng 200 cống tròn đường kính 300 - 1.800mm và hàng trăm
cống nhỏ dân sinh đổ ra sông. Đây chính là nguồn gây ô nhiễm chính cho
sông Tô Lịch.
Rác thải chất đầy 2 bên bờ sông Tô Lịch
Theo Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, trung bình một ngày đêm,
sông Tô Lịch phải tiếp nhận trên 100.000m3 nước thải sinh hoạt và công
nghiệp. Trong đó, khoảng 1/3 là nước thải công nghiệp chưa qua xử lý. Khu
10
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
công nghiệp (KCN) Thượng Đình, KCN quận Hai Bà Trưng, KCN Cầu
Bươu – Văn Điển, KCN Pháp Vân – Văn Điển, có nồng độ các chất độc hại
cao, xả trực tiếp vào sông Tô Lịch. Ngoài ra, một hệ thống trên 30 bệnh viện
của Hà Nội với lượng nước thải hàm lượng chất bẩn hữu cơ cao, chứa nhiều
vi trùng gây bệnh sau khi được thu gom, vận chuyển trong các tuyến cống,
mương, sông cũng tập trung vào hạ lưu sông Tô Lịch để xả qua cửa Thanh

(ppm)
Cr
(ppm)
Hg
(ppm)
As
(ppm)
1 TT1 9,13 71,48 23,28 0,55 3,98 0,025 0,200
2 TT2 5,88 39,75 22,78 0,25 1,88 0,025 0,206
12
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
3 TT3 6,63 64,7 25,03 0,38 0,80 0,031 0,299
4 TT4 11,88 46,53 25,78 0,43 0,43 0,022 0,253
5 TT5 11,88 73,75 29,03 0,58 1,88 0,029 0,307
6 TT6 6,38 33,63 27,78 0,35 0,83 0,031 0,303
7 TT7 4,13 34,55 24,03 0,05 2,53 0,036 0,317
8 TT8 1,88 37,03 29,53 0,18 1,50 0,035 0,270
10 TCCP(WHO) 2 30 0,6 0,03 - 0,06 0,2
Các mẫu rau dùng để phân tích gồm: mồng tơi (TT1), Hành (TT2), Cải xanh
(TT3) Muống cạn (TT4), Ngải cứu (TT5), Muống nước (TT6, TT7, TT8).
Các số liệu phân tích đất ở thôn Bằng B xấp xỉ với tiêu chuẩn cho phép nên
các kết quả phân tích về hàm lượng kim loại nặng trong rau trồng tại thôn
Bằng B cho thấy việc sử dụng nước thải đô thị để tưới rau gây tích luỹ kim
loại nặng trong các sản phẩm rau trồng. Nói chung, trong sản phẩm rau, hàm
lượng các kim loại nặng như Cu, Zn, Pb, Cd, Cr, Hg, As, là cao.
Nếu so sánh các số liệu phân tích của các mẫu rau với tiêu chuẩn của WHO,
hàm lượng các kim loại Cu, Zn, Pb, Cd, Cr, Hg, As đều vượt tiêu chuẩn cho
phép. Cụ thể, hàm lượng Cu cao hơn tiêu chuẩn cho phép từ 2.06-5,94 lần;
hàm lượng Zn cao hơn tiêu chuẩn cho phép từ 1,12-2,46 lần; hàm lượng Pb
cao hơn tiêu chuẩn cho phép từ 37,97-49,22 lần; hàm lượng Cd cao hơn tiêu

đích nào.
Ô nhiễm sông Tô còn làm mất đi môi trường sống lý tưởng của các
loài sinh vật sông nơi đây. Dưới dòng nước đen ngòm của con sông đó cá,
cua, tôm, ốc không còn sống được nữa vì bị nhiễm độc! Chỉ có bọ gậy và
muỗi cùng các loại vi trùng gây hại có thể tồn tại được.
15
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
3. Các biện pháp cải tạo sông Tô Lịch
Để cải tạo sông Tô Lịch cần sự chung sức đồng lòng của các cơ
quan chức năng và người dân Thủ đô. Ảnh: Duy Tuấn
Hướng tới 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, TP lập phương án cải
tạo, nâng cấp sông Tô Lịch để giải quyết những vấn đề bức xúc về tiêu thoát
nước, ô nhiễm môi trường và cảnh quan trong khu vực.
Bài toán hồi sinh sông chết Tô Lịch đang được đưa ra bàn thảo. Tuy
nhiên, mọi phương án sẽ không khả thi nếu thói xấu xả rác bừa bãi của
người dân không chấm dứt.
Đề án nhiệm vụ và các giải pháp xử lý ô nhiễm môi trường bức xúc
trên địa bàn thành phố hà nội đến năm 2010 vừa được thành phố phê duyệt
16
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
tháng 7 năm 2009 xác định từ nay đến năm 2010 sẽ thực hiện dự án thu gom
và xử lý nước thải cho một đoạn sông Tô lịch tại đầu đường Hoàng Quốc
Việt cắt đường bưởi. Dự án này sẽ được đầu tư khoảng 600 tỷ đồng xử lý
toàn bộ nước thải sông tô lịch đoạn chảy đến Hoàng Quốc Việt và nước thải
thu gom từ bờ sông khoảng 1-2 km trước khi đổ vào sông tô lịch.
Thu gom rác thải trên sông Tô Lịch
Theo Sở TNMT Hà Nội, nguyên tắc đầu tiên trong quá trình làm sống
lại sông Tô Lịch là "không cống hóa mà để dòng chảy tự nhiên". Tiếp đó, để
làm nước sông bớt ô nhiễm, sở này đề xuất xây dựng hệ thống cống bao dọc
sông để thu gom nước thải về trạm xử lý tập trung tại cuối nguồn. Đồng

Trên cơ sở các hệ thống kênh mương hiện có, Hà Nội xác định điểm
lấy nước tại sông Nhuệ là ngay sau cống Liên Mạc qua hệ thống kênh
mương tại Chèm - Đông Ngạc (huyện Từ Liêm), mương chạy dọc đường
Nguyễn Hoàng Tôn (Q.Tây Hồ), Cổ Nhuế (Từ Liêm) tới Nghĩa Đô (Cầu
Giấy) và cấp vào sông Tô Lịch.
19
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
Phó giám đốc Sở Quy hoạch - kiến trúc Hà Nội Vũ Tuấn Định giải
thích lưu lượng thiết kế của cống Liên Mạc có thể đảm bảo cho việc bổ cập
nước 5m3/giây. Ông Định cho biết hiện đây là hướng tuyến thuận lợi và khả
thi nhất mà sở đang nghiên cứu để giới thiệu.
Đại diện Sở QHKT Hà Nội cho rằng, do ý tưởng lấy nước sông Hồng
sẽ gặp nhiều khó khăn, có thể lựa chọn lấy nước sông Nhuệ để thau rửa sông
Tô Lịch. Tuy vậy, nước sông Nhuệ phải được lấy từ đầu sông, chứ nếu lấy
đoạn giữa thì không có ý nghĩa bởi chính sông Nhuệ - đoạn qua Hà Nội cũng
đang bị ô nhiễm nghiêm trọng.
Ông Đỗ Viết Chiến - Phó Giám đốc Sở QHKT - nhận định, có thể
dùng phương án lấy nước sông Nhuệ qua trạm bơm Xuân Phương, chảy qua
mương ở đường Nguyễn Hoàng Tôn và đổ vào sông Tô Lịch ở đường
Hoàng Quốc Việt.
20
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
Những cống thải trực tiếp ra sông Tô Lịch - thủ phạm gây ô nhiễm
Đánh giá phương án này là "khả thi", song Phó Chủ tịch UBND TP
Vũ Hồng Khanh - Phó Chủ tịch UBND TP - yêu cầu xem xét lại quy hoạch
toàn tuyến cũng như cân nhắc kỹ các yếu tố liên quan trước khi lựa chọn
phương án để chính thức trình UBND TP thông qua. Theo dự kiến, đến
tháng 6.2009 TP sẽ thông qua phương án cải tạo, nâng cấp sông Tô Lịch, sau
đó sẽ đưa ra lộ trình cụ thể để "làm sống lại" sông Tô Lịch.
21

23
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
Hành lang bờ sông sẽ được thiết lập hệ thống cây xanh, chiếu sáng-nhằm chống việc đổ rác thải,
tái lấn chiếm như hiện nay. Bên cạnh các hạng mục chủ yếu, hệ thống thu gom, xử lý nước thải chống ô
nhiễm cho dòng sông sẽ được xây dựng mới.
Xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải trước khi đổ vào sông Tô
Lịch, kết hợp sử dụng chế phẩm sinh học làm sạch nước sông là những
giải pháp lần đầu được Hà Nội áp dụng để xử lý ô nhiễm con sông giữa thủ
đô. Mục tiêu đề án xử lý ô nhiễm môi trường Hà Nội quá tầm.
Bộ NN&PTNT đang quy hoạch nâng cấp, cải tạo hệ thống cống Liên
Mạc (huyện Từ Liêm) nhằm nâng cao khả năng chủ động tưới tiêu cho các
địa phương nằm dọc hai bên bờ sông Nhuệ.
24
Thực trạng và nguyên nhân gây ô nhiễm song Tô Lịch
III. Kết luận
Như vậy, cho đến hôm nay vẫn chưa có phương án chọn để "làm sống
lại sông Tô Lịch", trong khi đó một số phương án đều đòi hỏi một núi tiền.
Đây cũng là điều nan giải, cần phải có những giải pháp đồng bộ, khoa học
và táo bạo.
Sông Tô Lịch gắn với lịch sử mấy ngàn năm đã tạo ra một không gian
văn hoá rất linh thiêng của Hà Nội và của dân tộc; và rất riêng, nó gắn với
thời thanh niên gian khổ và trong sáng của hàng vạn sinh viên đã tham gia
cải tạo dòng sông.
Trong lòng chúng tôi chỉ là mong sao cho sông Tô Lịch một ngày nào
đó sẽ là một dòng sông đầy nước có du thuyền vừa lưu thông vừa du lịch
như sông Matxcơva hay sông Xen chảy qua Pari. Tô Lịch sẽ lại là một dòng
sông như nó từng là sông trong lịch sử.
25