A. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Văn học dân gian Nam Bộ nói chung, truyện Trạng Nam Bộ nói
riêng chưa được chú ý khai thác và nghiên cứu.
1.2. Đặt truyện Ba Phi vào hệ thống truyện cười xoay quanh một
nhân vật ta thấy rằng: Trạng Quỳnh và Trạng Lợn được tập trung nghiên
cứu nhiều hơn còn truyện Ba Phi và một số truyện Trạng cùng hệ thống
như Ông Ó,Thủ Thiệm …ít được chú ý nghiên cứu một cách qui mô và
dưới cái nhìn Folklore học.
1.3. Công tác sưu tầm và nghiên cứu văn học dân gian nói chung và
truyện Trạng ở Cà Mau nói riêng gần đây đã có những bước tiến triển đáng
kể nhưng vẫn còn thiên về sưu tầm truyện và nghiên cứu trong từng bài
viết riêng lẻ. Đã đến lúc cần nhưng nghiên cứu tập trung, chuyên biệt.
Luận văn này coi là một thử nghiệm ban đầu.
1.4. Là một người con của quê hương Cà Mau và là một cán bộ
giảng dạy ở trường Cao đẳng sư phạm mong muốn xây dựng một tài liệu
hoàn chỉnh để đưa vào chương trình văn học địa phương.
2. Lịch sử vấn đề
Qúa trình nghiên cứu truyện Trạng có thể được chia làm 2 giai đoạn:
2.1. Trước năm 1954: Truyện Trạng chưa được nghiên cứu một
cách hệ thống và chi tiết. Các nhà NC chỉ sưu tầm giới thiệu sơ lược về các
nhân vật Trạng.
2.2. Sau năm 1954, cùng với sự phát triển của khoa học folklore
VN, việc nghiên cứu truyện Trạng có nhiều khởi sắc và đã có khá nhiều
công trình nghiên cứu có giá trị như: “Tìm hiểu tiến trình lịch sử VHDG
Việt Nam” của Cao Huy Đỉnh, “Nghiên cứu tiến trình lịch sử VHDG Việt
Nam” của Đỗ Bình Trị. Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu này chủ
yếu chỉ đề cập đến truyện Trạng Quỳnh và Trạng Lợn. Ông Ó ở Nam Bộ
tuy được Bùi Quang Nho chú ý khá sớm, nhưng đây chỉ đơn thuần là công
trình sưu tầm các câu truyện kể dân gian về Ông Ó. Năm 1999 tác giả Cao
Thanh Giản cũng đã tiến hành phân loại truyện Trạng người Việt theo đề

3.2.1. Miêu tả một cách khái quát về tài nguyên thiên nhiên, con người,
đời sống sinh hoạt văn hoá của người dân Cà Mau để thấy được thiên nhiên
và con người,đặc biệt là dấu ấn văn hoá Nam Bộ đã đi vào mảng truyện Ba
Phi như thế nào. Bên cạnh đó chúng tôi phải tìm hiểu khá kĩ lưỡng về lịch sử
khẩn hoang vùng đất Nam Bộ nói chung, vùng Cà Mau nói riêng vì quá trình
này gắn liền với lịch sử hình thành và lưu truyền kiểu Truyện Ba Phi.
2
2
3.2.2. Đặt hệ thống truyện Ba Phi dưới góc nhìn Folkore học, khảo sát,
phân tích, đánh giá những giá trị về nội dung cũng như hình thức nghệ thuật
của hệ thống truyện Ba Phi trong mối quan hệ mật thiết với Văn hoá dân gian
Nam Bộ, để định dạng hệ thống truyện Ba Phi trong hệ thống truyện Trạng
VN.
4. Đối tượng nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
+ Đối tượng khảo sát (40 truyện) trong hệ thống truyện Ba Phi
+ Đối tượng so sánh: Trạng Quỳnh, Trạng Lợn, ông Ó,: truyện
Văn Lang, truyện Vĩnh Hoàng
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình thực hiện luận văn này chúng tôi sử dụng các
phương pháp nghiên cứu sau:
- Điền dã
- So sánh loại hình
- Liên ngành
Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số thao tác khác như: thống kê,
phân tích, tổng hợp.
5. Kết cấu luận văn
Kết cấu luận văn gồm 3 phần:
Chương 1: Vùng đất Tây Nam Cà Mau, quê hương Bác Ba Phi. Môi
trường hình thành và lưu truyền nguồn truyện Ba Phi

cho ĐBSCL nói chung và Cà Mau nói riêng. Hai cánh rừng độc đáo này
có rất nhiều điều cần khảo sát nhưng ở đây chúng tôi chỉ đề cập đến những
yếu tố liên quan đến nguồn truyện kể Ba Phi.
Sự trù phú mà nguồn tài nguyên, sản vật này mang đến cho Cà Mau
không chỉ ở phương diện kinh tế nó còn là nguồn đề tài và nguồn cảm hứng
cho các sáng tác VNDG phát triển, trong đó có hệ thống truyện Ba Phi.
1.2. Cộng đồng cư dân Việt, Hoa, Khmer Cà Mau
Trong quá trình Nam tiến, Cà Mau được xem là vùng đất dừng chân
cuối cùng của những kẻ li hương. Cộng đồng cư dân ở Cà Mau chủ yếu
gồm ba dân tộc: Việt, Hoa, Khmer. Ngay từ những năm tháng mới đặt
chân đến miền đất “Muỗi kêu như hát bội, đỉa lền tựa bánh canh” rồi đến
những năm đấu tranh chống kẻ thù xâm lược, cộng đồng dân cư này ở Cà
Mau ý thức được rằng để vượt qua khó khăn, gian khổ thì mọi người phải
đồng tâm hiệp sức với nhau. Chính vì vậy tư tưởng của họ rất thoáng và
4
4
tấm lòng của họ cũng rất cởi mở. Họ giao lưu văn hóa với nhau tạo nên sự
đa dậng cho vùng văn hóa nơi tận cùng tổ quốc này.
1.3. Văn hoá, xã hội
Ngoại trừ các thị trấn, nội thành thành phố và một số phum sork của
người Khmer thì cộng đồng Việt, Hoa, Khmer ở Cà Mau sống đan xen
nhau trong những đơn vị dân cư nhỏ gọi là ấp (làng), xã. Trong các ấp,
người Việt chiếm tỷ lệ đa số nên khi đề cập đến làng Nam Bộ người ta
thường gọi là làng Việt. Là một tỉnh thuộc ĐBSCL nên ấp, xã của Cà Mau
cũng mang những đặc điểm chung của làng Nam Bộ.
1.3.1. Một số đặc điểm của làng Nam Bộ nói chung và của Cà Mau nói
riêng
* Các đặc điểm của làng Nam Bộ
+ Tuổi đời trẻ
+ Các đặc điểm định cư: từ giồng xuống trũng.

sống mãnh liệt của văn hoá Việt trên một miền đất mà họ chưa sinh sống
lâu đời. Đặc biệt, dấu ấn và các đặc điểm Việt của làng Nam Bộ còn in
đậm nét trong vốn văn học dân gian của vùng này. Từng câu hò, điệu lý
luôn gắn chặt với miền quê sông nước, với tình cảm chân chất mang tình
người, tình quê Nam Bộ.
“Bớ cô má lúm đồng tiền,
Cho hun một chút đỡ ghiền khi xa”
Ở mảng truyện dân gian, dấu ấn về làng thời kì khẩn hoang vùng đất
Nam Bộ càng in đậm nét, từng tên đất, tên người, từ thiên nhiên, cảnh vật
đến nếp sống vất vả mà chất chứa nghĩa tình của cư dân trong làng Nam
Bộ đều được thể hiện trong các câu chuyện dân gian của họ. Đặc biệt,
trong mảng truyện Trạng, mà tiêu biểu là truyện Ba Phi vùng Tây Nam Cà
Mau dấu ấn về một miền quê sông nước với chằng chịt kênh rạch, với sự
trù phú của thiên nhiên, với sự khó khăn vất vả trong những năm tháng
phải chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt của những cư dân li hương,
lập làng sinh sống ở mảnh đất nơi tận cùng của tổ quốc, được thể hiện rất
rõ nét. Đi sâu vào tìm hiểu những đặc điểm về nội dung cũng như những
đặc điểm về hình thức nghệ thuật của hệ thống truyện Ba Phi ở các chương
sau ta sẽ thấy rõ được dấu ấn văn hoá của làng Nam Bộ được in đậm nét
trong hệ thống truyện Trạng này nói riêng và văn học dân gian Cà Mau -
Nam Bộ nói chung.
6
6
1.3.3. Một số di sản văn hoá phi vật thể của Cà Mau
*Quan niệm về di sản Phi vật thể
Khi phân loại di sản văn hoá. Luật di sản văn hoá khẳng định:
“Di sản văn hoá phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử,
văn hoá, khoa học được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, trình diễn và các
hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm
văn học nghệ thuật, khoa học, ngữ văn, truyền miệng, diễn xướng dân

Trong các câu chuyện kể của Ba Phi, phong cảnh thiên nhiên hoang sơ với
những điều kiện khó khăn cho con người hiện hữu khá rõ nét. Các địa
danh xuất hiện trong câu chuyện có Cà Mau, Bạc Liêu, U Minh, Rạch
Lùm, Trùm Thuật, Bãi Ghe, Kinh Ngang, đã bao quát phạm vi rộng lớn
chứng tỏ bác Ba Phi đã đi săn thú và khá tường tận những địa danh trên,
hoặc những câu chuyện khôi hài góp vui của bác Ba Phi có ý nghĩa phổ
quát về thiên nhiên xứ U Minh hạ nên có sức lan toả rộng rãi trong vùng.
Thái độ thẩm mỹ đối với thiên nhiên được quy định bởi một số điều kiện
như: phương thức cư trú, khoảng cách giữa con người với thiên nhiên, tầm
nhìn thái độ thưởng thức. Những điều kiện này đều được biểu hiện ở các
truyện của Ba Phi.
Điều kiện sinh sống ở xứ rừng rất khắc nghiệt, buộc con người gắn bó
mật thiết với thiên nhiên, hoà đồng, trân trọng, ứng xử tốt với thiên nhiên.
Thiên nhiên hoang sơ trở thành đối tượng chính trong công cuộc khẩn đất,
khai hoang và khám phá vùng đất mới. Con người và thiên nhiên gắn bó, hoà
quyện với nhau trong tổng thể phức tạp, mà cũng thật đơn giản. Người dân
sinh ra, lớn lên, trưởng thành và trở về đất mẹ đều gắn bó với những chiếc
ghe, chiếc xuồng. Họ mưu sinh nhờ đánh bắt sản vật, gắn bó với đồng ruộng,
với thành quả lao động cấy trồng cho ra sản phẩm nổi tiếng khắp vùng. Tóm
lại, do điều kiện lịch sử và điều kiện sinh sống ở vùng sông nước Cà Mau,
con người đã dần dần hình thành thể ứng xử thích nghi với đất - cảnh - người
vùng Tây Nam Bộ, trong đó, nhu cầu văn hoá cũng trở thành một nét ứng xử
mang tính tự nhiên tất yếu và rất đặc thù.
8
8
2.2. Quá trình sáng tác và lưu truyền nguồn truyện Ba Phi [6]
Từ sinh hoạt gia đình Những người bạn làng Cán bộ
chiến sỹ
Như vậy, từ một cá nhân, bác Ba Phi đã dùng tài kể chuyện mà thu
hút và tập hợp một lực lượng quần chúng thưởng lãm, mạn đàm, trao đổi và

tự nhất định”.
Trong luận văn này, tác giả sử dụng khái niệm ‘‘truyện Trạng’’ để
chỉ những hệ thống truyện cười kết chuổi xoay quanh một nhân vật mà
truyện Ba phi của Cà Mau cũng là một trong những hệ thống đó.
1.2. Sự hình thành truyện Trạng
1.2.1. Nhân vật Trạng
* Khái niệm
Trong chế độ khoa cử thời phong kiến, học vị cao nhất là Trạng
nguyên-người đỗ đầu kì thi Đình. Trạng là cách gọi tắt học vị Trạng
nguyên. Đó là các ông Trạng thực, đỗ đạt thực, tài trí đứng đầu thiên hạ.
Sau này có những người không thi cử, không đỗ đạt nhưng lại được nhân
dân phong Trạng. Những nhân vật này bao giờ cũng được nhân dân ưa
thích. Đó là những ông Trạng của nhân dân, đại diện cho tư tưởng, tài
năng và sức mạnh của nhân dân. Những ông trạng này là nhân vật của thể
loại truyện Trạng.
* Tính phổ biến
Trong kho tàng truyện dân gian Việt Nam có khá nhiều các ông
Trạng loại này. Họ được gọi với danh xưng Trạng mà không theo nhân
danh như Trạng Lợn, Trạng Ăn, Trạng Cờ, Trạng Ếch, Trạng Gầu…hoặc
được gọi bằng tên khác như: Nghè Tân, Xiển Ngộ, Thủ Thiêm, Ba Phi,
1
0
1
0
Ông Ó…Họ đều là những nhân vật kiệt xuất về mặt nào đó được nhân dân
suy tôn và dựng lên xung quanh họ nhiều câu chuyện lí thú trong đó phần
lớn đều mang yếu tố gây cười.
1.2.2. Lịch sử hình thành truyện Trạng
Việc xác định nhân vật cho phép khái quát sự hình thành truyện
Trạng được diễn ra theo hai hướng:

gian như: nội dung phản ánh, kết cấu cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân
vật, nghệ thuật gây cười, phương thức diễn xướng … Vì thế chúng tôi
nghiên cứu hệ thống truyện Ba Phi với hình thức một hệ thống truyện
Trạng Nam Bộ, nói cách khác là một hệ thống truyện cười kết chuỗi xoay
quanh một nhân vật trung tâm.
1.4. Phân loại truyện Ba Phi
Căn cứ vào đặc trưng thể loại và nội dung phản ánh, truyện Ba Phi có
thể phân loại theo cách các nhà nghiên cứu nêu trên. Tuy nhiên, do những
đặc trưng riêng của hệ thống truyện, tác giả luận văn bước đầu phân loại
truyện Ba Phi dựa vào 2 tiêu chí sau:
a. Căn cứ vào chủ đề, đề tài có thể chia truyện Ba Phi thành 4 tiểu
loại như sau:
Thứ tự Chủ đề Số lượng Tỷ lệ
1 Nội dung săn bắn 17 42.5%
2 Nội dung khai thác tự nhiên 12 30%
3 Nội dung kỳ dị 9 22.5%
4 Nội dung tổng hợp 2 5%
(Bảng 2)
b. Căn cứ vào phương tiện gây cười (phóng đại) ta có các loại sau:
Thứ tự Cấp độ phóng đại Số lượng Tỷ lệ
1 Phóng đại sự vật 9 22.5%
2 Cường điệu sự kiện 14 35%
3 Hư cấu có lý 17 42.5%
(Bảng 4)
2. Một số nội dung cụ thể của hệ thống truyện Ba Phi
2.1. Niềm tự hào về tài nguyên sản vật của quê hương xứ sở
ĐBSCL nói chung, Cà Mau nói riêng vốn là vùng đất thiên nhiên rất ưu
đãi “trên cơm, dưới cá, rau trước cửa, củi sau hè”. Cái xứ sở được ca dao
1
2

n khai khn vựng t U Minh. Trong cỏc cõu chuyn Ba Phi hay nhc
n Hi ú Hi nm và những nét hoang dã của U Minh lặp đi lặp lại
nhiều lần trong các truyện của Ba Phi . Vào những năm cuối của thế kỷ
1
3
1
3
XIX, đầu XX ở sâu trong rừng U Minh, những ngời dân nh Ba Phi đã phải
chống chọi, đọ sức với thiên nhiên hoang vu, dữ dằn. Con ngời lao động,
bằng khối óc, bàn tay, đã chiến thắng tất c. Truyện Ba Phi là tiếng cời ngợi
ca sự thông minh, sáng tạo và trí khôn của ngời lao động. Những con ngời
làm chủ đợc tự nhiên, biết tờng tận những đặc điểm của rừng, mùa nớc, từng
loại thú và cây rừng.
Những kinh nghiệm thông minh trong việc chống thú dữ phá hoại
mùa màng và săn bắt các loại vật cùng những thành quả lao động của con
ngời đã làm nền cho những tiếng cời tự hào sảng khoái cất lên.
Ngời lao động không bao giờ chịu thoả mãn trớc điều kiện sống gian
khó của mình. Họ luôn mơ ớc một sự thay đổi. Con ngời trong truyện Ba
Phi ao ớc dùng chính tự nhiên để cải tạo tự nhiên.
Cái tinh thần lạc quan của ngời dân Nam Bộ trong quá trình chinh
phục thiên nhiên ấy hiện lên khá rõ nét qua tiếng cời của truyện kể Ba Phi.
Ngay trong những truyện kể th hiện tiếng cời dí dỏm trớc thiên nhiên trù
phú, cũng tràn đầy tiếng cời lạc quan của những ngời mở đất.
Rõ ràng, truyện kể Ba Phi là một biểu hiện rất sống động cho cái sắc
thái tinh thần lạc quan của ngời dân Nam Bộ nói chung, c dân U Minh nói
riêng, trong quá trình khai phá thiên nhiên và bảo vệ các thành quả của mình.
3. c im ni dung truyn Ba Phi trong cỏi nhỡn so sỏnh vi mt s
truynTrng khỏc
3.1. Truyn Ba Phi trong quan h vi truyn Trng Qunh v Trng Ln
Khụng nm ngoi quy lut ca s tn ti, cỏc h thng truyn trng

truyện Ba Phi là hiện thực gần gũi với hiện thực có thật ngoài cuộc sống
được tác giả cường điệu thêm, còn hiện thực được miêu tả trong Đồng
Soài , Truyện Trạng Vĩnh Hoàng và truyện Văn Lang là hiện thực mơ ước.
Như vậy cái “khoác” của Ba Phi là cái “khoác” của sự nhận diện một quê
hương giàu có mà con người chưa khám phá hết, còn cái “khoác” của các
hệ thống truyện khác là cái khoác được bắt nguồn từ sự ước mơ về một
cuộc sống dễ dàng hơn.
1
5
1
5
Tiểu kết:
Sự xuất hiện của hệ thống truyện Ba Phi vào khoảng giữa thế kỷ này
là một bổ sung tất yếu hoàn chỉnh cho diện mạo văn học dân gian cả nước
nói chung và hệ thống truyện Trạng nói riêng theo dòng chảy từ Bắc đến
Nam. Có thể nói với những nội dung phản ánh của mình, truyện Ba Phi đã
mang đến một làn hương mới cho hệ thống truyện Trạng Việt Nam với chất
trẻ trung, hồn nhiên, tươi rói của cuộc sống nơi vùng đất mới, cùng hình ảnh
con người tràn đầy sinh lực mà dấu ấn của một thời khai phá vẫn chưa phai
mờ trong tính cách.
1
6
1
6
CHƯƠNG 3
ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA TRUYỆN BA PHI
1. Một số đặc điểm nghệ thuật tiêu biểu của truyện Ba Phi
1.1. Kết cấu cốt truyện của kiểu truyện Bác Ba Phi
1.1.1. Kết cấu ba bước
Về cơ bản có thể chia kết cấu truyện Bác Ba Phi làm ba bước sau:

Trong tổng số truyện mà chúng tôi khảo sát có đến 30 truyện mở
rộng ở phần kết thúc văn bản với một kiểu rất độc đáo: ” Hổng tin hỏi bả
mà coi”, ”Đứa nào hổng tin vô sau bếp hỏi bác gái tụi bây là biết liền” hay
“Hổng tin cứ làm thử thì biết” Lối kết thúc này ta chỉ gặp ở kiểu chuyện
Ba Phi.
1.2. Nhân vật của truyện Bác Ba Phi
Đọc và nghe kể truyện Ba Phi chúng ta có thể hình dung ra một
vùng đất cực Nam của Tổ quốc. Mỗi truyện là một bức tranh sinh động về
cảnh vật, thiên nhiên và con người vùng Cà Mau - U Minh. Nhân vật mà
bác Ba đề cập đến không ai khác mà chính là tác giả- người đã cùng với
những người thân của mình suốt đời bám rừng bám đất và những sản vật
mà thiên nhiên trù phú đã ban tặng cho những nông dân gắn bó với quê
hương mình.
1.2.1. Nhân vật Ba Phi
Trên cơ sở bác Ba Phi thật ngoài đời, nhân vật Ba Phi trong tác
phẩm tầm vóc hơn, tài hơn và có khả năng chống chọi cũng như khống chế
được các thế lực hung dữ của tự nhiên nhiều hơn : bắt rắn, khỉ, cọp, làm
việc cho mình. Nhân vật này đại diện cho niềm ước mơ của bác Ba nói
riêng và những người nông dân khẩn hoang vùng U Minh - Cà Mau nói
chung.
Trong hệ thống truyện Ba Phi, nhân vật Ba Phi vừa là nhân vật
chính, vừa là nhân vật kể chuyện (nhân vật thường xưng là tui, tao). Chính
vì vậy, khi kể chuyện Ba Phi, người kể luôn luôn phải đứng ở ngôi thứ
nhất. Đây cũng là một nét độc đáo của hệ thống truyện này và rất ít khi
thấy ở các hệ thống truyện khác cùng thể loại.
1.2.2. Các kiểu nhân vật khác
* Các nhân vật nền
- Bác Ba Gái.
1
8

Tự nhiên của xứ sở lạ lùng “Con chim kêu phải sợ, con cá vùng
phải kinh” đã trở thành đối tượng khơi gợi những cảm xúc thẩm mỹ cho
những sáng tác mà chủ thể sáng tạo là người nông dân Nam Bộ như Bác
1
9
1
9
Ba Phi. Chính chất sống dồi dào và dữ dội của tự nhiên là cơ sở hình thành
thiên truyện Ba Phi. Và như trên đã nói các con vật của bác Ba con nào
cũng to cũng nhiều và hành động cũng rất kì lạ: heo đi cày, khỉ mần ruộng,
rắn tát đìa, cọp xay lúa Tất cả những điều nảy chỉ có thể có ở truyện Ba
Phi. Dần dà nó trở thành điển hình hoá trong tâm thức của người Nam Bộ.
Lấy nghệ thuật phóng đại và sử dụng các phương ngữ địa phương
làm phương tiện, Ba Phi đã xây dựng được một hệ thống nhân vật mang
những nét đặc trưng rất Nam Bộ
1.3. Các thủ pháp nghệ thuật của hệ thống truyện Ba Phi
1.3.1. Phóng đại
Phóng đại là cường điệu hoá các đặc trưng sự vật hiện tượng, làm tô
đậm mức độ, tính chất cái được kể,có tác động mạnh vào tâm lý cảm thụ cái
cười.
Phóng đại là biện pháp nghệ thuật nền tảng của hệ thống truyện Ba
Phi Đặc biệt trong chuyện của Bác có nhiều chi tiết phóng đại vượt lên cả
sự cảm nhận thông thường. Thế nhưng tất cả những sự bịa đặt ấy vẫn được
người nghe chấp nhận một cách vui vẻ. Làm được điều này ngoài cái duyên
kể chuyện, còn phải nói đến cách bịa chuyện có tài và có lý của bác Ba Phi.
Thủ pháp phóng đại này dựa trên cơ sở thực tại làm nền và cách bịa
chuyện của bác Ba cũng hết sức tài tình.
Về phương diện tổ chức nghệ thuật, biện pháp phóng đại thường được
chuẩn bị, dẫn dắt bằng những chi tiết có tầng, có lớp hợp lý theo chiều hướng
phát triển để tạo ra được những tình huống cốt truyện. Người kể đã sắp xếp,

miệt vườn.
* Phương diện ngữ pháp
- Những câu diễn đạt theo lối nói không theo khuôn mẫu câu văn
viết xuất hiện rất dày, chất khẩu ngữ rất đậm.
- Lối diễn đạt mang tính chất khẩu ngữ trôi chảy, có hình ảnh, có tính
chất văn chương, đan kết nhau chặt chẽ, tạo sự linh động và sắc nét trong
diễn đạt ngôn ngữ của truyện Ba Phi. Điều này không tìm thấy ở bất kỳ
truyện Trạng nào.
- Cách nói của bác Ba Phi mang nhiều thán từ. Cách nói chú trọng
vào lối diễn đạt tình cảm hơn là diễn đạt mang tính logic, chính xác.
2
1
2
1
2. Truyện Ba Phi là một hệ thống truyện xoay quanh một nhân vật
nằm trong hệ thống truyện Trạng Việt Nam
Qua giới thuyết về khái niệm “Trạng”, và lý giải về sự hình thành
của truyện Trạng nói chung và những đặc điểm biểu hiện truyện Ba Phi
nói riêng, chúng tôi định dạng truyện Ba Phi là một hệ thống truyện Trạng
xoay quanh một nhân vật bởi một số đặc điểm sau:
2.1. Truyện Trạng gắn với một nhân vật cụ thể, có tính danh mang
đặc trưng của quá trình sáng tạo folkore. Quan sát sự phát triển hệ thống
truyện Ba Phi sẽ thấy rõ đặc điểm này
2.2. Truyện Trạng sử dụng phương thức phóng đại làm yếu tố tạo ra
tiếng cười cho tác phẩm. Truyện Ba Phi cũng đi theo phương thức này.
2.3. Bởi dùng phóng đại như một biện pháp nghệ thuật chủ yếu, tạo
nên yếu tố gây cười này, khiến cho truyện Trạng gần gũi hơn với truyện
cười. Nhân vật Ba Phi trong hệ thống truyện Ba Phi ít nhiều đảm bảo được
yêu cầu này.
2.4. Truyện Trạng bao giờ cũng sử dụng một biện pháp nghệ thuật

vùng đất tận cùng của tổ quốc, mà còn là người có tài bịa truyện dí dỏm.
Ông vừa là người sáng tạo, kể truyện đồng thời là nhân vật của truyện. Tuy
không thể đồng nhất nhân vật Ba Phi trong truyện với nhân vật Ba Phi thật
ở ngoài đời nhưng đây là sự sáng tạo của người nghệ sĩ dân gian để thể
hiện lý tưởng thẩm mĩ của mình.
3. Bác Ba Phi sinh ra và lớn lên từ một miền quê hoang hóa nhưng
trù phú. Những lớp người như ông gắn bó mật thiết với thiên nhiên, tận
hưởng nguồn tài nguyên, sản vật phong phú, nhưng cũng phải đổ rất nhiều
mồ hôi và công sức để chống chọi lại với những khắc nghiệt mà tự nhiên
mang lại. Trên nhiều phương diện, ở nhiều góc cạnh khác nhau, truyện Ba
Phi phần nào góp phần tái hiện được bức tranh đời sống sinh hoạt, tinh
thần của bà con Nam Bộ, thể hiện tấm lòng của những người con đối với
quê hương.
4. Lấy phóng đại làm phương tiện gây cười, kết hợp với từ địa
phương, được bác Ba Phi sắp xếp trong những kết cấu độc đáo, tạo nên
sức hấp dẫn riêng cho những câu chuyện của mình. Tiếng cười của truyện
Ba Phi là tiêu biểu cho tiếng cười của người dân Nam Bộ, thật và ít chữ
nghĩa, tiếng cười đến một cách tự nhiên, nhẹ nhàng, chứ không cay độc,
2
3
2
3
nghiệt ngã, ít điển tích, điển cố. Bởi lẽ, tiếng cười ấy là tiếng cười của một
vùng đất mới, tiếng cười được sản sinh từ những con người luôn biết
nương tựa vào nhau để vượt qua mọi khó khăn thử thách trong những
tháng ngày tha phương đi mở đất.
5. Luận văn mới chỉ là những nghiên cứu ban đầu về một số khía cạnh
trong nội dung và nghệ thuật của hệ thống truyện Ba Phi, nhìn từ góc độ
văn hóa dân gian Nam Bộ. Nếu có điều kiện nghiên cứu vấn đề này ở cấp
độ cao hơn, chúng tôi sẽ đi sâu vào nghiên cứu tất cả những phương diện