Con đường hiện đại hoá văn học của các nước khu vực văn hoá chữ
Hán (qua tư liệu văn học Việt Nam và Nhật Bản)
Khu vực văn hoá chữ Hán gồm 4 nước: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam được
hình thành từ hơn 2000 năm trước cùng với sự bùng nổ của nền văn hoá Hán - một đế chế
hùng mạnh nhất thế giới bấy giờ. Có thể gọi khu vực này là “khu vực văn hoá Đông Á”,
nhưng khi gọi như vậy thì không ít người băn khoăn khi đưa Việt Nam vào. Thực ra khái
niệm Khu vực văn hoá Đông Á bao hàm ý nghĩa văn hoá, và như vậy thì đồng nghĩa với khái
niệm “Khu vực văn hoá chữ Hán”, mà lại không đồng nghĩa với khu vực Đông Bắc Á, thiên
về ý nghĩa địa-chính trị.
Từ giữa thế kỷ XIX các nước trong khu vực lần lượt bị xâm lược bởi các nước đế quốc
phương Tây: Năm 1842 Chiến tranh nha phiến nổ ra báo hiệu cuộc xâm lăng chính thức của
phương Tây vào Trung Hoa, năm 1853 “Hắc thuyền” của Mỹ xuất hiện ở cửa biển Uraga đòi
Mạc phủ Tokugawa phải mở cửa, năm 1858 chiến hạm Pháp và Tây Ban Nha tấn công các
đồn lũy ở bán đảo Sơn Trà mở màn cho cuộc xâm lược của thực dân Pháp vào nước Đại
Nam. Lịch sử cận đại bắt đầu từ đó và kết thúc vào 1945 hoặc sau một chút. Quá trình hiện
đại hoá văn học đi cùng với lịch sử cận đại. Có thể dùng là “Cận đại hoá” như một số người
dùng, nhưng do những đặc điểm chung của khu vực: sự chuyển biến sang mô hình hiện đại
có sự đứt gẫy chứ không phải là quá trình tiệm tiến, nên quá trình đó thường được gọi là
“Hiện đại hoá” với ý nghĩa thời hiện đại có nhiều giai đoạn hiện đại hoá khác nhau, mà “Cận
đại hoá” chỉ là giai đoạn thứ nhất.
Con đường hiện đại hoá văn học của các nước khu vực văn hoá chữ Hán là một con đường
quanh co, gấp khúc, không đồng đều, nhiều quá trình đan xen lẫn nhau, bị quy định bởi
điều kiện lịch sử và đặc tính dân tộc. Xin thử phác hoạ một vài nét chính dưới đây.
1. Hiện đại hoá văn học bắt đầu từ nhu cầu duy tân đất nước
Hiện đại hoá văn học Khu vực văn hoá chữ Hán không phải là quá trình tiệm tiến, hình
thành từ những yếu tố nội sinh của từng nền văn học dân tộc. Mặc dù nhu cầu đổi mới văn
học đã có từ giai đoạn Hậu kỳ trung đại, nhưng thời đại mới trong văn học vẫn chưa thể bắt
đầu nếu các nước trong khu vực không bị buộc phải mở cửa trước cuộc xâm lăng của các
nước phương Tây. Sự thất bại của nho sĩ và võ sĩ đã đưa các nước đến với tư tưởng duy tân.
Văn học cận đại gắn liền với công cuộc duy tân đất nước và giành độc lập của các nước
Đông Á. Phong trào duy tân bắt đầu từ việc nhìn ra thế giới mà tâm điểm là phương Tây.

Từ quan niệm đó đã dẫn đến việc ra đời một khuynh hướng văn học có tính cách khai sáng
và cách mạng. Ở Nhật Bản nổi tiếng nhất là các tác phẩm: Chuyện hay về việc trị nước
(Kinh quốc mỹ đàm) của Yano Ryùkei (hoàn thành 1883), Giai nhân chi kỳ ngộ tiểu thuyết
chính trị của Tôkai Sanshi (1885, hoàn thành 1897); Tuyết trung mai (Mai trong tuyết lạnh)
tiểu thuyết chính trị của Suehiro Tetsuchô (1886)…Ở Việt Nam phổ biến nhất là các bài ca
yêu nước, vận động duy tân lưu hành theo kiểu truyền khẩu hay bán truyền khẩu: Hải ngoại
huyết thư, Gọi hồn quốc dân của Phan Bội Châu, Đề tỉnh quốc dân ca của Phan Chu Trinh, Á
Tế Á ca của Tăng Bạt Hổ (?), Hợp quần doanh sinh thuyết của Nguyễn Thượng Hiền…Bên
cạnh đó là các truyện anh hùng như: Giai nhân kỳ ngộ do Phan Chu Trinh chuyển thể từ tác
phẩm cùng tên của Tôkai Sanshi (Nhật Bản); hay Trùng quang tâm sử, Chân tướng quân,
Sùng bái giai nhân của Phan Bội Châu…
Nói chung bước khởi đầu của hiện đại hoá văn học các nước Khu vực văn hoá chữ Hán là từ
vấn đề dân tộc. Từ dân tộc đi đến duy tân, từ duy tân đi đến đổi mới văn học. Văn học hiện
đại bắt đầu từ đó. Vì thế quá trình hiện đại hoá văn học của các nước Đông Á có những nét
rất riêng biệt, trong đó nội dung dân tộc chiếm một phần rất quan trọng, dù là một nước
độc lập hay một nước thuộc địa. Bên cạnh thực tế duy tân đất nước, giành độc lập dân tộc,
còn có một thực tế khác, đó là quá trình đô thị hoá diễn ra mau chóng ở các nước trong khu
vực. Từ các đô thị đó một nền văn học mới – văn học hiện đại đang hình thành. Nền văn học
ấy ra đời cùng với một quan niệm văn học mới.
2. Hiện đại hoá văn học và sự thay đổi về quan niệm văn học
2.1. Nền văn học mới chủ yếu là được viết bằng ngôn ngữ nói
Nền văn học mới ra đời do một tầng lớp trí thức mới đảm trách – trí thức đô thị, hướng đến
một công chúng mới, đông đảo hơn, trước hết là ở đô thị rồi đến nông thôn. Để nền văn học
mới cũng như nền học thuật mới đến được với mọi người, trước hết nó phải dễ hiểu. Cho
nên ở các nước Nhật Bản, Trung Quốc, Việt Nam đều có phong trào, gọi theo kiểu Hán ngữ
là ngôn văn nhất trí (nói và viết nhất trí với nhau), cũng có nghĩa là được viết bằng ngôn
ngữ nói là chủ yếu. Người khai sinh ra thành ngữ này có lẽ là Maejima Hisoka. Năm 1865
Hisoka đã dâng lên Tướng quân Yoshinobu đề nghị phế bỏ chữ Hán (Hán tự ngự phế chỉ chi
nghị), trong đó đề nghị khẩu ngữ và ngôn ngữ viết nhất trí với nhau, gọi là “Ngôn văn nhất
trí”.

con người bằng cách đan dệt mạch ý tưởng ban đầu thành một tấm liên kết khéo léo những
xúc cảm và khôn khéo tạo ra vô số kết cục, hằng hà sa số những khởi đầu bí hiểm.” (Trần
Hải Yến dịch)
Nguyễn Trọng Quản viết trong lời tựa Truyện Thầy Lazaro Phiền (viết năm 1986, xuất bản
1887) viết:
« Đã biết rằng xưa nay dân ta chẳng thiếu chi thơ văn, phú, truyện nói về những đấng anh
hùng hào kiệt, những tay tài cao trí cả rồi đó, mà những đấng ấy thuộc về đời xưa hay
chẳng còn nữa. Bởi đó tôi mới dám bày đặt một truyện đời này là sự thường có trước mắt ta
luôn, như vậy sẽ có nhiều người lấy lòng vui mà đọc, kẻ thì quen mặt chữ người thì cho
đặng giải buồn một giây.»
Trương Duy Toản trong lời tựa Phan Yên ngoại sử, tiết phụ gian truân (1910) thì viết:
« Vậy theo trí mọn tôi, thì nay phải bỏ những là Lê Huê pháp thuật, Kim Đính thần thông,
Khương Thượng phong thần, Thế Hùng trốc quỷ, Chung Hy lập trận, Bồ tát cứu binh, Đại
thánh loạn thiên cung, Anh Đảng về tiên cảnh… mà sắp bày ra chuyện chi mới, bây giờ mặc
dầu miễn là cho tránh khỏi cái nẻo dị đoan mà báo ứng phân minh thì đủ rồi.»
Nếu so với các nước Đông Á thì những phát biểu rạch ròi như trên là khá sớm.
2.3. Nền văn học mới là nền văn học học tập mô hình văn học phương Tây
Sự khởi đầu của quá trình hiện đại hoá dân tộc bắt đầu từ văn học dịch. Bên cạnh việc dịch
thuật các tác phẩm học thuật theo chủ trương «khai dân trí, chấn dân khí » thì tiểu thuyết,
thơ, kịch phương Tây cũng được dịch ở các nước trong khu vực.
Con đường dịch thuật khá giống nhau: bắt đầu từ tiểu thuyết giải trí, phiêu lưu mạo hiểm
dần dần đến các loại tiểu thuyết có giá trị cao hơn. Về thể loại thì tiểu thuyết dịch trước, rồi
đến thơ, sau cùng là kịch.
Những truyện đầu tiên được dịch ở Nhật Bản là : Cuộc phiêu lưu của Robinson Crusoe của
nhà văn Anh Daniel Defoe do Kuroda Kikuro dịch lần thứ nhất năm 1845 với đầu đề Hyôryuu
Kiji (Phiêu Lưu Ký Sự), Saito Ryoan dịch lần thứ hai năm 1872 dưới cái tên Lỗ Mẫn Tốn
(Robinson) Toàn Truyện; Tám mươi ngày vòng quanh thế giới của Jules Verne do Kawajima
Chunosuke dịch năm 1877, Bá tước Monte-Cristo của A.Dumas do Kuroiwa Ruiko dịch 1901.
Sau đó đến Nhật ký của người đi săn của Tourgueniev do Futabatei Shimei dịch với tên gọi
Giương cung (Ahibiki), lần đầu đăng trên báo Kokumin no Tomo (Quốc Dân Chi Hữu) năm