Sự đóng góp của Nguyễn Trãi về khái niệm dân tộc
Xem xét định nghĩa dân tộc của Nguyễn Trãi, chúng ta thấy, ông đã nêu lên 5 yếu tố thống
nhất: văn hiến, lãnh thổ, phong tục, chính quyền, nhân dân mà đại biểu là người anh tài,
hào kiệt. Định nghĩa của Nguyễn Trãi không nói đến yếu tố kinh tế, vì ông xuất phát từ thực
tế hình thành dân Việt Nam có những nét độc đáo không giống như quy luật phổ biến của
sự hình thành các dân tộc khác trên thế giới.
Thế giới đã biết đến các nhà lãnh đạo quân sự tài ba của Việt Nam. Một số trong họ đã được
ghi vào bộ sử biên niên các nhà quân sự nổi tiếng thế giới như Trần Quốc Tuấn, Nguyễn
Huệ, Võ Nguyên Giáp Không chỉ đánh giặc giỏi mà người Việt Nam còn đóng góp cho nhân
loại nhiều nhà tư tưởng, nhiều nhà văn hoá lớn tầm cỡ thế giới. Và không phải ngẫu nhiên
màUNESCO, khi liệt kê các nhà văn hoá lớn của thế giới, đã phải dành chỗ để ghi tên tuổi
các nhà tư tưởng lớn của Việt Nam như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh. Lịch sử dân
tộc ta thật là vĩ đại, Cho nên việc " tiếp tục khai thác, nghiên cứu sâu hơn, tổng kết khoa
học hơn di sản tư tưởng, trước hết là tư tưởng triết học, của ông cha ta, chỉ ra cho được
những giá trị lâu bền trong di sản đó, cố gắng tìm trong đó bản sắc, những khía cạnh độc
đáo cần kế thừa và phát triển, giải thích cho được cái làm nên bản sắc độc đáo đó Mặt
khác, cũng chính việc tổng kết di sản này, rút ra những bài học, những kinh nghiệm của quá
khứ sẽ góp phần không nhỏ cho công cuộc xây dựng và phát triển mọi mặt đất nước hiện
nay và sắp tới". Tư tưởng của Nguyễn Trãi là một trong những đóng góp lớn cho di sản vĩ
đại đó, đáng để cho chúng ta khai thác, nghiên cứu.
Giới lý luận và những người quan tâm đến chính trị thế giới đã từng biết đến một khái niệm
dân tộc nổi tiếng mang tính phổ quát, lần đầu tiên được Stalin đưa ra trong tác phẩm "Chủ
nghĩa Mác và vấn đề dân tộc, song điều mà các học giả thế giới ít biết đến là, người đầu tiên
trong lịch sử thế giới cố gắng tìm kiếm và đã đưa ra được một định nghĩa dân tộc "tương đối
có hệ thống và toàn diện" lại là một người Việt Nam. Đó chính là Nguyễn Trãi, nhà văn hoá
lớn đã được thế giới công nhận và xếp hạng.
Trong tập kỷ yếu "Kỷ niệm 600 năm sinh Nguyễn Trãi", nhiều tác giả đã chỉ ra rằng Nguyễn
Trãilà nhà quân sự, chính trị, ngoại giao nhà văn hoá lớn. Cống hiến của Nguyễn Trãi đã
được một số tác giả nói tới. Chẳng hạn, theo Giáo sư Nguyễn Tài Thư, Nguyễn Trãi "đã đề
cập tới các yếu tố hình thành dân tộc mà khoa học chính trị của thế kỷ XX này ít nhiều phải
nhắc tới". Theo Giáo sư Trần Văn Giàu, "Dân tộc ta có gần 5 thế kỷ độc lập lâu dài từ thời

nhất định trong lịch sử. Ở Việt Nam, trước và sau khi giành được độc lập, phạm trù dân tộc
nằm trong hệ tư tưởng của giai cấp phong kiến. Cùng với thời gian, khái niệm dân tộc được
mở rộng cả về bề rộng lẫn bề sâu, cả về không gian và thời gian, cả về đất đai và văn hoá
cho phù hợp với đối tượng mà nó khái quát. Ở Lý Thường Kiệt, quan niệm đó còn khoác cái
vỏ thần bí và trừu tượng:
"Nam quốc sơn hà Nam Đế cư
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư".
Điều đó có nghĩa là Việt Nam phải được độc lập vì “sách trời" đã ghi Nhưng đến Trần Quốc
Tuấn, quan niệm đó đã có sự thay đổi: phải đánh đuổi giặc để bảo vệ quyền lợi cho gia tộc,
đất nước, để rửa nhục cho nước. Sử gia Lê Văn Hưu (thế kỷ XII) quan niệm tổ quốc, dân tộc
là "nhà tông miếu, nền xã tắc" , còn Trần Quốc Tuấn (thế kỷ XIII) quan niệm đó là "thái ấp,
bổng lộc, đền đài, miếu mạo ". Đến Nguyễn Trãi thì chúng ta đã có được "một quan điểm
khá toàn diện, hoàn chỉnh về vấn đề dân tộc".
Trong Đại cáo Bình Ngô (1428), Nguyễn Trãi viết:
“Xét nước Đại Việt ta từ trước.
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu.
Bờ cõi sông núi đã riêng.
Phong tục Bắc, Nam cũng khác.
Trải Triệu, Đinh, Lý, Trần nối đời dựng nước.
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên, đều làm đế một phương.
Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau.
Song hào kiệt vẫn không hề thiếu”.
Đọc áng văn trên, có thể thấy Nguyễn Trãi đã tiến một bước dài trong việc tìm kiếm khái
niệm dân tộc, làm cơ sở cho cuộc đấu tranh chống xâm lược. Quan niệm đó được hình thành
trong quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước, là cơ sở cho lý luận về dân tộc độc lập và
quốc gia có chủ quyền. Khái niệm dân tộc có quan hệ gần gũi với một loạt các khái niệm
khác như tổ quốc, xã tắc non sông, lãnh thổ, bờ cõi… đến mức mà trong những trường hợp
nhất định, chúng có thể thay thế lẫn nhau. Chẳng hạn, Lê Văn Hưu, Trần Quốc Tuấn, Trần
Nhân Tông,Nguyễn Trãi đều nói đến xã tắc. Vậy xã tắc là gì? "Xã tắc chính là thần đất phối
hợp với thần lúa để tượng trưng cho toàn thể gọi là xã tắc”. Trong Lễ hiến phù ở Chiêu Lăng,

Song sự bổ sung này cũng không có gì mới hơn. Theo nhận xét của Giáo sư Phan Ngọc,
công thức ấy (công thức về dân tộc), ra đời năm 1428, bốn trăm năm trước công thức dân
tộc của giai cấp tư sản và năm trăm năm trước công thức dân tộc của Stalin rõ ràng là một
cống hiên thế giới".
Năm 1913, Stalin đưa ra định nghĩa: “Dân tộc là một khối cộng đồng người ổn định được
thành lập trong lịch sử, dựa trên cơ sở cộng đồng về tiếng nói, lãnh thổ, sinh hoạt kinh tế và
tâm lý biểu hiện trong cộng đồng văn hoá". Định nghĩa dân tộc của Stalin nêu lên 4 yếu
tố: kinh tế, ngôn ngữ, lãnh thổ, tâm lý trong đó yếu tố kinh tế được coi là đặc trưng quan
trọng nhất.
Xem xét định nghĩa dân tộc của Nguyễn Trãi, chúng ta thấy, ông đã nêu lên 5 yếu tố thống
nhất: văn hiến, lãnh thổ, phong tục, chính quyền, nhân dân mà đại biểu là người anh tài,
hào kiệt. Định nghĩa của Nguyễn Trãi không nói đến yếu tố kinh tế, vì ông xuất phát từ thực
tế hình thành dân Việt Nam có những nét độc đáo không giống như quy luật phổ biến của
sự hình thành các dân tộc khác trên thế giới. Do đặc điểm riêng mà sự hình thành dân tộc ta
không cần đến vai trò của giai cấp tư sản và chủ nghĩa tư bản, không cần phải đợi đến quá
trình thống nhất thị trường, thuế quan là "tập trung các tư liệu sản xuất, và tích tụ tàisBản
vào trong tay một số ít người". Nguyên nhân của sự hình thành dân tộc ta là do nhu cầu
chống ngoại xâm và các thế lực thiên nhiên hà khắc, buộc các tộc người sống trên lãnh thổ
phải liên kết lại thành một khối.
Sự đối chiếu nói trên cho thấy, Nguyễn Trãi đã xuất phát từ hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam
để khái quát nên khái niệm dân tộc. Chúng ta không thể đòi hỏi cái mà người đời trước
không có vì hiện thực lịch sử là thế, không thể đảo ngược được. Có thể nhận thấy, ngoài
những yếu tố trùng hợp vời khái niệm dân tộc của Stalin như lãnh thổ, tâm lý, khái niệm
dân tộc củaNguyễn Trãi còn có những yếu tố khác, trong đó nổi bật nhất là yếu tố nhân dân.
Công lao của ông là ở chỗ, ông là người đầu tiên trong lịch sử đưa ra được một khái niệm
dân tộc tương đối hoàn chỉnh, nêu ra được vấn đề để người đời sau tiếp tục giải quyết.
Chính vì vậy, khái niệm dân tộc của Nguyễn Trãi vẫn giữ nguyên giá trị lịch sử của nó.
Đã có một thời, vấn đề dân tộc tưởng chừng như đã được giải quyết xong xuôi, nhưng ngày
nay nó lại nổi lên như một văn đề thời sự nóng hổi nhất. Đây là vấn đề cực kỳ phức tạp và
rắc rối. Trên thế giới, hàng ngày hàng giờ chiến sự vẫn tiếp tục nổ ra xoay quanh việc tranh