Lê Thị Hồng Vân 1
PHÁT HUY NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH
QUA PHƯƠNG PHÁP THUYẾT TRÌNH
MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Tự học là vấn đề quan trọng trong giáo dục nói chung và phân môn Ngữ
văn nói riêng. Đa số học sinh lớp chuyên Văn có khả năng đọc hiểu, cảm thụ
khá và diễn đạt tốt. Việc giao cho nhóm học sinh thuyết trình các tác phẩm văn
học dân gian ngữ văn 10 nâng cao là một phương pháp giúp các em tự học môn
ngữ văn hiệu quả.
Đây là cách học không xa lạ gì đối với sinh viên đại học nhưng đối với
học sinh phổ thông thì rất mới mẻ. Nó đòi hỏi học sinh phải có năng lực xử lí tài
liệu để trả lời các câu hỏi giáo viên hướng dẫn, đồng thời phải biết cách trình
bày, cách thuyết trình và trả lời chất vấn. Đặc biệt hơn, phương pháp thuyết trình
theo nhóm yêu cầu các em phải tự sắp xếp, phân công và hợp tác để có kết quả
tốt nhất cho tập thể.
Kiến thức văn học dân gian khá quen thuộc và dễ tìm hiểu đối với học
sinh lớp 10. Đây là điều kiện rất thuận lợi để chúng tôi áp dụng phương pháp
thuyết trình theo nhóm cho các em làm quen với một cách tự học bổ ích này.
Với mong muốn đó, chúng tôi đã cố gắng thực hiện đề tài PHÁT HUY NĂNG
LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH QUA PHƯƠNG PHÁP THUYẾT TRÌNH
MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN để giúp học sinh lớp 10 hình
thành tốt kĩ năng thuyết trình một vấn đề nói chung và một vần đề văn học nói
riêng, đồng thời định hướng cho bản thân và đồng nghiệp thêm một phương
pháp trong quá trình dạy học các tác phẩm văn học dân gian.
2. Mục đích nghiên cứu
Giúp xây dựng, định hướng cho học sinh phương pháp thuyết trình nhóm
về các tác phẩm văn học dân gian trong chương trình Ngữ văn 10 nâng cao một
Lê Thị Hồng Vân 2

Lê Thị Hồng Vân 3
NỘI DUNG
Chương 1: Chuẩn bị
1.1. Giáo viên
Để học sinh có thể làm tốt bài thuyết trình về một tác phẩm văn học dân
gian trong nhà trường, giáo viên phải là người theo sát và hướng dẫn thật chi tiết
cách làm và các bước tiến hành công việc.
1.1.1. Xác định các đề tài thuyết trình, chia nhóm thuyết trình
Trước tiên, giáo viên phải xác định các đề tài thuyết trình dựa theo
chương trình và phân công nhóm học sinh cụ thể. Thông thường người đứng lớp
chia nhóm học sinh theo tổ. Do dó, một nhóm có khoảng 7 – 8 học sinh và mỗi
lớp có 4 nhóm. Các đề tài thuyết trình về tác phẩm văn học dân gian trong
chương trình Ngữ văn 10 nâng cao là (1) Chiến thắng Mtao – Mxây (sử thi Đăm
Săn) – 2 tiết, (2) Truyện An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy (truyền
thuyết) – 2 tiết, (3) Tấm Cám (truyện cổ tích) 2 tiết, (4) Nhưng nó phải bằng hai
mày và Tam đại con gà (truyện cười) – 1 tiết, (5) Lời tiễn dặn (truyện thơ Tiễn
dặn người yêu) – 2 tiết, (6) Ca dao yêu thương, tình nghĩa – 2 tiết, (7) Ca dao
than thân – 1 tiết, (8) Ca dao hài hước, châm biếm – 1 tiết, (9) Tục ngữ về đạo
đức, lối sống – 1 tiết, (10) Xúy Vân giả dại (chèo Kim Nham) – 2 tiết. Do số
lượng đề tài thuyết trình tương đối nhiều so với nhóm học sinh thực hiện trong
một lớp Chuyên Văn, giáo viên có thể thực hiện phương pháp thuyết trình trong
hai năm học liên tục (để đủ số đề tài) hoặc tách lớp học ra thành 8 nhóm (mỗi
nhóm 3 - 4 học sinh) nếu giáo viên nhận thấy học sinh khá giỏi nhiều, đủ sức
làm được đề tài.
1.1.2. Hướng dẫn cách thuyết trình
Sau khi các nhóm nhận đề tài và biết thời gian thuyết trình cụ thể, giáo
viên phải hướng dẫn học sinh các bước thực hiện bài thuyết trình thật cặn kẽ vì
có thể các em mới tiếp cận với cách học này nên còn nhiều bỡ ngỡ, lúng túng
khi thực hiện.
Để học sinh có thể chuẩn bị tốt cho thuyết trình, giáo viên phải đặt ra yêu

Nghệ An, 1993.
(3) Tấm Cám (truyện cổ tích)
Lê Thị Hồng Vân 5
- Chu Xuân Diên, Lê Chí Quế, Tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam, NXB
Đại học Quốc gia Hà Nội, 1996.
- Đinh Gia Khánh, Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua
truyện Tấm Cám, NXB Văn học, 1968.
- Hoàng Tiến Tựu, Văn học dân gian Việt Nam, NXB Giáo dục, 1998.
- Chu Xuân Diên, Về cái chết của mẹ con người dì ghẻ trong truyện Tấm
Cám, tạp chí Văn hóa dân gian, số 2 – 1999.
(4) Nhưng nó phải bằng hai mày và Tam đại con gà (truyện cười).
- Trương Chính, Phong Châu, Tiếng cười dân gian Việt Nam, NXB Khoa
học xã hội, Hà Nội, 1979.
- Đặng Thai Mai, Ý nghĩa nhân sinh trong truyện cười nước ta ngày xưa,
Tạp chí Tri tân, số 81- 83, 1943.
- Nguyễn Tuân, Nhân đọc tiếu lâm, trong cuốn Tuyển tập Nguyễn Tuân,
tập 2, NXB Văn học, 1982.
- Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn, Văn học dân gian
Việt Nam, NXB Giáo dục, 1997.
- Đỗ Bình Trị, Phân tích tác phẩm văn học dân gian, NXB Giáo dục,
1995.
(5) Lời tiễn dặn (Truyện thơ Tiễn dặn người yêu)
- Mạc Phi (dịch và giới thiệu), Tiễn dặn người yêu, NXB Văn hóa dân tộc,
Hà Nội, 1977.
- Nông Minh Châu (dịch, chú thích, giới thiệu), Truyện thơ Tày – Nùng,
NXB Văn học, Hà Nội, 1964 (hai tập).
- Hoàng Anh Nhân (tuyển chọn và giới thiệu), Tuyển tập truyện thơ
Mường (Thanh Hóa), NXB Khoa học xã hội, 1986 (hai tập).
- Võ Quang Nhơn, Văn học dân gian các dân tộc ít người ở Việt Nam,
NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1983.

- Hữu Ngọc (chủ biên), Từ điển văn hóa cổ truyền Việt Nam, NXB Thế
giới, 1995. Lê Thị Hồng Vân 7
1.1.4. Cung cấp hệ thống câu hỏi thuyết trình
Ngoài các tài liệu cần thiết liên quan đến đề tài, giáo viên phải chuẩn bị hệ
thống câu hỏi để nhóm có thể dựa vào những câu hỏi đó để xác định nội dung
trọng tâm bài học và xây dựng các đề mục chính của bài học. Dưới đây là hệ
thống câu hỏi tham khảo:
(1) Chiến thắng Mtao Mxây (Sử thi Đăm Săn)
1. Hãy nêu những hiểu biết khái quát của anh (chị) về thể loại sử thi anh
hùng và bộ sử thi Đăm Săn.
2. Đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây kể về sự kiện gì? Sự kiện ấy diễn ra
theo trình tự nào? Tham gia vào sự kiện ấy có mấy nhân vật chính?
3. Đoạn trích đã cho thấy những đặc điểm nào của nhân vật Mtao Mxây?
4. Phân tích vẻ đẹp của nhân vật Đăm Săn thể hiệ qua cuộc chiến đấu
chống lại Mtao Mxây.
5. Cuộc chiến đấu của Đăm Săn chống lại Mtao Mxây nhằm mục đích gì?
Những mục đích ấy có phù hợp với nguyện vọng cộng đồng không?
6. Hãy chỉ ra những đặc sắc nghệ thuật của đoạn trích này?
(2) Truyện An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy (truyền
thuyết)
1. Hãy nêu những hiểu biết khái quát của anh (chị) về thể loại truyền
thuyết nói chung và truyền thuyết Truyện An Dương Vương và Mị Châu – Trọng
Thủy nói riêng.
2. Hãy cho biết cốt lõi lịch sử trong truyền thuyết này là gì? Có những
nhân vật lịch sử nào tham gia vào cốt truyện?
3. Nhân vật An Dương Vương có vai trò gì trong sự nghiệp dựng nước và
giữ nước? Ở đây, bi kịch mất nước được thể hiện như thế nào?

(5) Lời tiễn dặn (Truyện thơ Tiễn dặn người yêu)
1. Thế nào là truyện thơ dân gian? Cho biết thời điểm ra đời và giá trị nội
dung, nghệ thuật của truyện thơ Tiễn dặn người yêu của dân tộc Thái.
2. Đoạn trích Lời tiễn dặn có bố cục mấy phần? Nội dung chính của từng
phần là gì?
Lê Thị Hồng Vân 9
3. Trong phần một của đoạn trích, tâm trạng của nhân vật Anh yêu và Em
yêu được miêu tả như thế nào? Qua đó, ta thấy những nét đẹp nào trong tình yêu
và khát vọng của họ?
4. Trong phần còn lại của đoạn trích, số phận của cô gái và tâm trạng của
chàng trai được tái hiện ra sao? Qua lời tiễn dặn của anh, ta thấy những cung bậc
nào của một tình yêu sâu sắc và vẻ đẹp nào trong tâm hồn anh?
5. Đoạn trích thể hiện những nét nghệ thuật tiêu biểu nào trong truyện
thơ?
(6) Ca dao yêu thương, tình nghĩa
1. Ca dao là gì? Chùm sáu bài ca dao yêu thương, tình nghĩa trong sách
giáo khoa có thể chia thành mấy nhóm? Căn cứ vào đâu để chia nhóm như vậy?
Hãy khái quát nội dung chính của từng nhóm bài?
2. Khát vọng gặp gỡ, yêu thương trong ba bài ca dao đầu tiên được bộc lộ
khéo léo, tinh tế như thế nào? Khát vọng ấy cho thấy vẻ đẹp nào trong tâm hồn
người lao động Việt Nam xưa?
3. Trong bài ca dao số 4, nỗi nhớ thương người yêu được diễn tả bằng
hình ảnh ẩn dụ nào? Nỗi nhớ ấy cho thấy tình cảm gì của nhân vật trữ tình?
4. Trog hai bài ca dao 5, 6, các tác giả dân gian đã mượn hình ảnh nào để
diễn tả nghĩa tình giữa kẻ ở và người đi? Cho biết ý nghĩa biểu tượng của những
hình ảnh ấy? Bằng lời ca, các tác giả dân gian đã gửi gắm đến bạn đọc thông
điệp gì về tình người?
5. Qua sáu bài ca dao trên, hãy khái quát những đặc sắc nghệ thuật của thể
loại và ý nghĩa của những câu ca dao yêu thương, tình nghĩa?
(7) Ca dao than thân

5. Qua các câu tục ngữ trong bài học, hãy khái quát vẻ đẹp tâm hồn của
con người Việt Nam.
6. Phân tích đặc điểm nghệ thuật của các câu tục ngữ số 2 và số 4.
(10) Xúy Vân giả dại (Chèo Kim Nham)
1. Thế nào là chèo cổ? Hãy tóm tắt vở chèo Kim Nham và cho biết vị trí
đoạn trích Xúy Vân giả dại?
Lê Thị Hồng Vân 11
2. Đoạn trích tái hiện tâm trạng của Xúy Vân trong hoàn cảnh nào? Diễn
biến tâm trạng của nàng ra sao?
3. Qua diễn biến tâm trạng Xúy Vân, hãy cho biết nàng là con người như
thế nào? Nàng đáng thương hay đáng trách? Vì sao?
4. Qua đoạn trích, anh (chị) thấy thái độ của nhân dân đối với Xúy Vân ra
sao?
5. Những nét đặc sắc trong nghệ thuật miêu tả tâm trạng của Xúy Vân qua
đoạn trích?
1.2. Học sinh
Sau khi nhóm thuyết trình đã xây dựng xong nội dung bài học, các em
phải tóm tắt ngắn gọn nội dung bài thuyết trình để trình bày trên nền
powerpoint. Giáo viên nên khuyến khích các em tìm thêm các clip, hình ảnh
minh họa cho bài thuyết trình thêm sinh động.
Nếu bài học có nội dung dài, giáo viên có thể gợi ý học sinh trình bày nội
dung bài thuyết trình đầy đủ trên word, có thư mục tài liệu tham khảo, photo sẵn
và phát cho các học sinh cả lớp vào giờ thuyết trình.

Lê Thị Hồng Vân 13
Chương 3: Nhận xét – Đánh giá
Sau khi học sinh đã thuyết trình và trả lời các câu hỏi chất vấn, giáo viên
dành 5 phút cuối giờ nhận xét nội dung bài thuyết trình cũng như cách thức làm
việc của nhóm thuyết trình. Từ lời nhận xét đó, học sinh sẽ thấy được ưu, khuyết
điểm về nội dung bài học cũng như cách thuyết trình của nhóm. Và các nhóm
chưa thuyết trình có thể rút kinh nghiệm để nhóm mình thực hiện tốt hơn.
Giáo viên không chỉ dừng lại ở lời nhận xét nhóm thuyết trình mà có thể
nhận xét cả không khí, tinh thần học tập, thái độ góp ý bài học và đặt câu hỏi
chất vấn của cả lớp học để rút kinh nghiệm cho các nhóm thuyết trình sau.
Phần đánh giá bằng điểm số tương ứng với kết quả của học sinh chuẩn bị
và thuyết trình là nội dung không thể thiếu sau khi nhận xét. Giáo viên đánh giá
công tâm sẽ khích lệ tinh thần tự học hơn của học sinh khi thực hiện phương
pháp này trong học tập.

Lê Thị Hồng Vân 15
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Văn Bính (Chủ biên), Bài tập cơ bản và nâng cao theo chuyên đề
Ngữ văn trung học phổ thông, NXB Giáo dục Việt Nam, 2011.
2. Văn Thị Mai,Nguyễn Đức Khuông, Nguyễn Thu Hòa, Tìm hiểu tác phẩm văn
học Ngữ văn 10 qua hệ thống câu hỏi, NXB Giáo dục Việt Nam, 2009.
3. Trần Đình Sử (tổng chủ biên), Ngữ văn 10 nâng cao tập 1, NXB Giáo dục,
2007.
4. Trần Đình Sử (tổng chủ biên), Sách giáo viên Ngữ văn 10 nâng cao tập 1,
NXB Giáo dục, 2006.
5. Lã Nhâm Thìn, Bùi Minh Toán (đồng chủ biên), Ôn tập ngữ văn 10, NXB
Giáo dục Việt Nam, 2010.