ĐẠI HỌC QUỒC GIA HẢ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VÃN.
¥
MỘT SỐ QUAN ĐIỂM c ơ BẢN CỦA CÁC MÁC
TRONG VIỆC XẢY DựNG PHƯƠNG PHÁP LUẬN
NGHIÊN CỨU XẢ HỘI HỌC
Ở NƯỚC TA HIỆN NAY.
Mã sô: QG 95 - 46
Chủ trì : HOÀNG HINH
Cán bộ phối hợp nc:
Nguyễn Khánh Hưng
Ị
DT /
00049
Hà nội, tháng 3 năm 1997.
MỤC LỤC
Trang
Lời mở đầu. 3
Phần I: Tổng quan vấn đề nghiên cứu.
I. Lịch sử nghiên cứu để tài và lý do chọn đề tài. 5
n. Đối tượng, mục tiêu, phạm vi nghiên cứu của đế tài. 9
Phần II: Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
I. Những khái niệm cơ bản. 11
n. Phương pháp nghiên cứu. 15
Phần III: Một sô quan điểm cơ bản của Các Mác về xã hội
học (XHH)
I. Những quan niệm về xã hội và sự phát triển xã hội trước
Mác. 17
n. Sự hình thành quan điểm duy vật về xã hội của Các Mác. 19
m. Một số quan điểm cơ bản của Các Mác về XHH. 26
Phần IV: Những quan điểm phương pháp luận chủ yếu trong

dèm pha, chống phá học thuyết Mác. Họ gào lên rằng chủ nghĩa
Mác đã chết, đã được chôn vùi vĩnh viễn dưới đống gạch của bức
tường Beclin, dưới đống đổ nát của chủ nghĩa cộng sản chẳng
phải đâu xa ở nước ta trước diễn biến trên một số người cũng cao
giọng lẻn án chủ nghĩa Mác - Lênin, họ phê phán chủ nghĩa Mác về
cả phương diện phương pháp luận, họ đòi đa nguyên, đa đảng.
Đứng trước những biến đổi của thời đại mới, sự nghiệp đổi
mới của Đảng cộng sản Việt nam đòi hỏi phải có một nền tảng tư
3
tưởng và kim chỉ nam cho hành động của Đảng và cách mạng.
Trong cương lĩnh chính trị được thông qua tại Đại hội đại biểu toàn
quốc lần thứ VII, Đảng cộng sản Việt nam đã khảng định: "Đảng
lấy chủ nghĩa Mác - Lê ưiin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng
tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động". Đây cũng là nền tảng tư
tưởng và kim chỉ nam cho Cách mạng Việt nam mà hiện nay là sự
nghiệp đổi mới để thực hiện dân giàu, nước mạnh xã hội công bằng
văn minh.
Vì vậy nhận thức cho đúng chủ nghĩa Mác - Lên nin và vận
dụng sáng tạo vào hoàn cảnh mới luôn luôn được đặt ra và trong
hoàn cảnh hiện nay là nhu cầu cấp bách của cuộc sống. Nó không
chỉ bảo vệ trung thành và kiên trì con đường đi lên chủ nghĩa xã
hội, mà còn phát triển nó trong hoàn cảnh mới. Như nghị quyết Đại
hội, đại biểu Toàn quốc lần thứ VIII của Đảng đã chỉ rõ: "nắm vững
những luận điểm cơ bản của học thuyết Mác - Lê nin và tư tưởng
Hồ Chí Minh, nghiên cứu những vấn để lý luận của công cuộc đổi
mới và phát triển trong thời kỳ mới".
Xã hội học (XHH) với tư cách là một bộ môn khoa học, một
bộ phân hợp thành lý luận của học thuyết Mác - Lênin, trong những
năm gần đây đang được chú ý và phát triển nghiên cứu, giảng dậy
và đào tạo cán bộ phục vụ công cuộc đổi mới của Đảng. Xuất phát

1. Tình hình Dghỉên cứu
ở
ngoài nước.
- Vấn đề phương pháp luận XHH Mác xít do Mác và Ãng
Ghen đặt nền tảng được các nhà XHH Mác xít và XHH tư sản chú ý
nghiên cứu từ những năm 60, 70 của thế kỷ này. Tại Liên xô (cũ)
vào năm 1968 tại trường Đại học Tổng hợp Macxcơva (MTY) đã
nghiên cứu Mác và XHH. ở một trường Đại học khác đó là trường
Đại học Tổng hợp Minxcơ đã biên soạn nhiều tài liệu về XHH Mác
xít. Những tài liệu này đã khẳng định Các Mác và Ảng ghen là
những nhà sáng lập ra nền XHH Mác xít. Mác đã khởi thảo cơ sở lý
luận của XHH xã hội Chủ nghĩa. Trong cuốn sách "Những cơ sở
nghiên cứu XHH" của tập thể tác giả do Giáo sư G.V.O-Xi-Pốp
chủ biên xuất bản năm 1976 đã đề cập đến vấn đề lý luận và
5
phương pháp của XHH Mác xít - Lênin - nít. Cuốn sách nêu rõ: chủ
nghĩa duy vật lich sử là lý luận XHH và phương pháp nhận thức xã
hội chung và nêu rõ những nguyên lý xây dựng tri thức XHH:
nguyên lý duy vật, nguyên lý phát triển, nguyên lý tính hệ thống,
nguyên lý phản ánh, nguyên lý tính đảng.
Tại Đức: đến những năm 60 của thế kỷ này ở Tây Đức người
ta mới công nhân Mác là một nhà khoa học.
Đổng thời người ta tiếp nhận tư tưởng của Mác. Ở Đông Đức
những quan điểm lý luận và phương pháp luận của Mác về XHH
được chú ý nghiên cứu và được giảng dậy trong các trường đại học.
Tại Bun-ga-ri, XHH có những bước phát triển mạnh mẽ những
công trình nghiên cứu vể phương pháp luận được chú ý. Các nhà
XHH Buruga-Ri đã tiến hành hàng loạt các thí nghiệm nhằm phát
hiện, vai trò phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lich sử đối với
nhận thức XHH.

Nằm trong bối cảnh chung và chịu sự ảnh hưởng của hệ thống
xã hội chủ nghĩa, XHH đặt trong triết học duy vật lịch sử và quan
niệm rằng chỉ cần chủ nghĩa duy vật lịch sử đã bao hàm XHH. Bởi
vậy quá trình hình thành và phát triển XHH ở nước ta chỉ mới diễn
ra trong vài thập kỷ gần đây. Nếu lấy năm 1975 làm mốc (đất nước
thống nhất, cả nước bước vào xây dựng chủ nghĩa xã hội) thì có thể
chia thành 2 thời kỳ: Thời kỳ trước năm 1975 và từ năm 1975 đến
nay.
Trong thời kỳ thứ nhất: ở Miền Nam dưới sự thống trị của đế
quốc Mỹ và bè lũ bán nước, do ảnh hưởng của Mỹ vào những năm
1965 đã xuất hiện một số nhóm nghiên cứu và giảng dậy XHH
trong trường Đại học văn khoa Sài gòn và một số trường đại học
khác. Một số tài liệu XHH của Mỹ được biên dịch ra tiếnơ Việt và
chỉ có một vài cuốn sách viết về lịch sử XHH và lý thuyết XHH.
Thí dụ như cuốn "Lịch sử XHH" của tác giả Lê Ngọc Huỳnh xuất
bản tại Sài gòn vào năm 1967-1968. Trong cuốn sách này có criành
một chương giới thiệu những nhà sáng lập XHH ở thế kỷ XIX
7
trong đó có Các Mác. Một cuốn sách khác đáng chú ý đó là cuốn
"Lý thuyết XHH" của Bửu Lịch xuất bản tại Sài gòn, năm 1971.
Trong cuốn sách này tác giả cũng giành một phần trinh bày vê
XHH của Các Mác. Nhìn chung những cuốn sách này tập trung vào
giới thiệu những nhà XHH thế giới, trong đó giới thiệu XHH của
Mác như một xu hướng đối lập với XHH tư sản. Những cuốn sách
này thể hiện nhiều điểm hạn chế nhưng dẫu sao cũng là một nguồn
tài liệu tham khảo cho vấn để nghiên cứu.
Ở Miền Bắc do ảnh hưởng của cuộc chiến tranh xâm lược của
đế quốc Mỹ ngày càng ác liệt, vấn đề nghiên cứu XHH nằm trong
những nghiên cứu về chủ nghĩa duy vật lịch sử.
Trong thời kỳ thứ hai, từ năm 1975 đến nay. Trưóc những đòi

cứu những vấn đế phương pháp luận thì luôn luôn có nguy cơ rơi
vào chủ nghĩa kinh nghiệm hoặc xem xét các vấn đề xã hội như
thầy bói xem voi. Mặt khác,do nhu cầu nghiên cứu và đào tạo cử
nhân, cao học và nghiên cứu sinh về XHH ngày càng tăng, thực tế
này đòi hỏi cần có tài liệu tham khảo, những công trình nghiên cứu
mang tính chất lý thuyết về quan điểm lý luận, phương pháp luận
XHH Mác - Lê nin. Làm được như vậy không những nâng cao được
chất lượng đào tạo mà còn góp phần bảo vệ và phát triển các quan
điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lê nin trong hoàn cảnh mới.
Với những lý do trên chúng tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài:
"Một số quan điểm của Các Mác trong việc xây dựng phương pháp
luận nghiên cứu XHH ở nước ta hiện nay".
II. Đối tượng, mục tiêu và phạm vi nghiên cứu
1- Đôi tượng nghiên cứu của đề tài:
Mác là nhà khoa học thiên tài, di sản của Mác để lại cho nhân
loại trên nhiều lĩnh vực khoa học như triết học, sử học kinh tế học
chính trị học, ở đây chúng tôi đi vào nghiên cứu một sô quan
điểm cơ bản của Mác về XHH thông qua một số tác phẩm của Mác
9
2- Mục tiêu DghỉêD cứu của đề tài:
- Nêu ra và phân tích một số quan điểm cơ bản nhất của Các
Mác vể XHH thông qua các tác phẩm của Mác có hàm chứa tư duy
vẻ XHH và các nguồn tài liệu khác của các nhà XHH nghiên cứu vế
Mác đóng góp cho XHH thế giới.
- Từ những nghiên cứu trên để khái quát các nguyên tắc về
phương pháp luận chung cho việc nghiên cứu XHH ở nước ta hiện
nay.
- Để biên soạn một tài liệu tham khảo phục vụ cho sinh viên,
học viên cao học ngành XHH.
3- Phạm vi nghiên cứu của đề tài:

lý luận và phương pháp luận XHH của các nước trên thế giới. Tổ
chức tọa đàm nhóm và viết báo cáo các phần tiếp theo, biên tập in
ấn kết quả nghiên cứu.
Phần H
Cơ SỞ LÝ THUYẾT VÀ
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu.
I/ Những khái niệm cơ bản.
Trong những khái niệm cơ bản của đề tài có thể phải đề cập
đến "quan điểm cơ bản", "phương pháp" và "phương pháp luận",
"XHH
Những khái niệm trên được sử dụng trong nhiều lĩnh vực
nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn như triết học, kinh tê học,
luật học
1- Khái niệm quan điểm.
Theo từ điển tiếng Việt: quan điểm là chỗ người ta đứng để
quan sát sự vật, giải quyết các vấn đề theo lợi ích của giai cấp và
theo thế giới quan của giai cấp. Trong đề tài này chúng tôi quan
niệm quan điểm là điểm xuất phát, chỗ đứng để nhìn nhận xem xét
11
giải quyết và giải thích các vấn đề theo lợi ích của giai cấp và theo
thế giới quan của giai cấp.
Có nhiểu cách thức phân loại các quan điểm. Nếu căn cứ vào
tiêu chí cách thức xem xét và giải quyết vấn đề cơ bản của triết học
thì có thể chia thành quan điểm duy vật và quan điểm duy tâm.
Quan điểm duy vật thừa nhận vật chất có trước, ý thức có sau và
quan điểm duy tâm thừa nhận ý thức có trước và vật chất có sau.
Nếu xét riêng vế quan điểm duy vật thì có thể chia thành quan điểm
duy vật máy móc siêu hình và quan điểm duy vật biện chứng. Quan
điểm duy vật biện chứng do Mác khởi thảo. Nếu căn cứ vào lợi ích
giai cấp trong xã hội thì có thể chia thành quan điểm của giai cấp

đó của những thủ pháp và phương thức hành động gọi là thể thức,
thể thức là một bộ phận không thể thiếu được của bất kỳ phương
pháp nào".
Hiện nay xu thế chung các nhà khoa học cho rằng phương
pháp là cách tiếp cận đối tượng nghiên cứu một cách có tổ chức, có
hệ thống, phương pháp bao giờ cũng cụ thể và gắn với nội dung
riêng biệt.
3. Phương pháp ỉuận (methodologic)
Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về phương pháp luận ở đây
chúng tôi xin dẫn ra một số định nghĩa: "Phương pháp luận là sự
nghiên cứu hậu nghiệm về các phương pháp". Hay phương pháp
luận là hệ thống những tư tưởng nền tảng, những nguyên tắc chung
mà xuất phát từ đó, và bằng những cái đó chỉ đạo nhà nghiên cứu
trong nhận thức của mình.
Khái niệm phương pháp luận và phương pháp có thể khác
nhau giữa các nhà nghiên cứu nói chung, cũng như XHH nói riêng
nhưng tổng hợp lại có thể nêu lên nhận xét chung.
Phương pháp luận bao gồm hệ thống khung quy chiếu những
quan điểm lý luận (những quan điểm lý luận này thường được gắn
với hệ tư tưởng và khái niệm khoa học, những hoạt động của tư duy
* O-xi-pôp và tgk: Những cơ sở nghiên cứu XHH. Nxb, Tiến bộ, Macxcơva, 1999, Tr-518.
*' Lê Tử Thành: Lôgíc học và phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nxb, TP Hò Chí Minh, 1995
13
khoa học, độc lập với mọi sự nghiên cứu có nội dung cụ thê nhằm
nhận thức bản chất của đôí tượng nghiên cứu. Còn phương pháp là
cách tiếp cận đối tượng nghiên cứu một cách có tổ chức, có hệ
thống.
Các nhà nghiên cứu đã khái quát một cách sơ giản sự khác
nhau giữa phương pháp luận và phương pháp ở chỗ: Trong khi
phương pháp luận phải giải đáp câu hỏi cái gì? Thì phương pháp trả

học xã hội nghiên cứu xã hội con người, nhưng không phải xã hội
con người nói chung mà là từng xã hội cụ thể độc đáo riêng biệt,
từng xã hội với những tồn tại vật chất cụ thể, những thiết chế và ý
thức xã hội tương ứng. XHH Mác - Lê nin được xây dựng trên cơ
sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng
và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Khi vận dụng lý luận duy vật biện
chứng vào nghiên cứu xã hội , chủ nghĩa Mác - Lê nin rút ra kết
luận: sự phát triển của xã hội loài người là một quá trình lịch sử tự
nhiên. Sự phát triển đó của xã hội do những quy luật khách quan
quy định mà không phải do ý tưởng, lực lượng siêu nhiên thần bí
nào. Quy luật này là những quy luật của chính nền sản xuất đời
sống vật chất của xã hội quy định, tạo ra sự phát triển thống nhất
trong toàn bộ tiến trình lịch sử.
II. Phương pháp nghiên cứu.
Trong quá trình thực hiện đề tài: QG 95-46 chúng tôi đã sử
dụng các phương pháp và kỹ thuật sau:
1. Phương pháp pháp sưu tầm và phân tích tài liệu:
Là một đề tài nghiên cứu lý thuyết vì vậy việc sưu tầm và
phân tích tài liệu là công cụ quan trọng hàng đầu. Để sưu tầm được
tài liệu chúng tôi tiến hành lập thư mục, các tác phẩm của Mác có
liên quan đên XHH, báo chí, tạp chí của các nhà khoa học nghiên
cứu về Mác. Bằng những tài liệu đã thu thập được chúng tôi tiến
hành phân loại, đối với tài liệu nước ngoài thì biên dịch, đối chiếu
so sánh giữa các bản dịch thuật của các dịch giả, tiến hành đọc các
tác phẩm của Mác, tổng hợp tư liệu và tiến hành phân tích tư liệu
theo chiều sâu, thấm sâu vào tư liệu nhằm hiểu thấu đáo nội dung
15
tài liệu. Trong khi phân tích nội dung chúng tôi còn chú ý tới yếu
tố thời gian, giă trị của tài liệu.
Trên cơ sở sưu tầm phân tích tài liệu để viết tóm tắt khoa học

và sự phát triển xã hội. Sự thật này được Lênin phân tích và chỉ ra
tính khoa học trong cách nhìn của Mác so với cách nhìn của các
nhà tư tưởng xã hội trước Mác cũng như các nhà XHH tư sản
đương thời. Lênin viết: "Mác đã đánh đổ hẳn được quan niệm cho
rằng xã hội là một tổ hợp có tính chất máy móc gồm có những cá
nhân. Mác là người đầu tiên làm cho XHH có một cơ sở khoa học
bằng cách xác định khái niệm coi hình thái kinh tế - xã hội là một
toàn bộ những quan hệ sản xuất nhất định, bằng cách xác định rằng
sự phát triển của những hình thái đó là một quá trình lịch sử tự
nhiên"* . Để nhận thức sự thật này có thể bắt đầu bằng việc điểm
qua những quan niệm về xã hội và sự phát triển xã hội trước Mác.
I- Những quan niệm về xã hội và sự phát triển xã hội trước
Mác.
Từ thời cổ đại các nhà tư tưởng xã hội đã có tham vọng nhận
thức và giải thích lịch sử phát triển của xã hội. Nhưng những sự
giải thích đó mang nặng tính chất duy tâm tôn giáo. Có thể kể ra
một số nhà tư tưởng xã hội tiêu biểu như: Hê-rô-đô-tôx (khoảng
485 - 425 trước công nguyên) là thuỷ tổ của sử học, ông mô tả hành
vi của con người để vạch ra nguyên nhân của chúng nhằm tìm ra
chân lý. Còn các nhà triết học cổ đại như ĐêmôKrít, Platon,
Arixtốt tìm cách giải thích bản chất của đời sống xã hội. Trong
đó đáng chú ý là Platon đã phác hoạ một kiểu thiết chế xã hội -
chính trị không tưởng dựa trên sự bất bình đẳng vốn có của con
người và do các nhà triết học cai quản.

• r .V ►"
Lênin: Toàn tập, tập I, Nxb Tiến bộ, Matxcơva, 1974 ư 167.
17 DT / c o ũ {Ọ
Các nhà tư tưởng xã hội trung cổ như Tômát d'A canh giải
thích lịch sử theo mục đích luận, coi lịch sử là sự thực hiện mệnh

18
thích xã hội, bản chất con người, động lực phát triển xã hội theo lập
trường duy tâm, vế lý luận là siêu hình, tính tích cực của con người
chỉ hạn chế ở phạm vi hoạt động tinh thần.
Đứng trước những đòi hỏi của thời đại mà Mác và Ãng Ghen
sống, Mác và Ãng Ghen đã tiến hành tổng kết khoa học để kế thừa
có chọn lọc những tinh hoa của các nhà tư tưởng trước đó, khắc
phục triệt để những sai lầm của họ. Bằng cách đó Mác và Ảng
Ghen đã thực hiện một cuộc cách mạng vĩ đại trong triết học, trong
quan điểm về tự nhiên, xã hội và tư duy con người.
Xét riêng vẻ nhận thức xã hội có thể chứng minh được thực
chất cách mạng trong quá trình hình thành quan điểm duy vật về xã
hội của Các Mác.
II. Sự hình thành quan điểm duy vật về xả hội của Các Mác.
Chủ nghĩa Mác ra đời trong điều kiện lịch sử giữa thế kỷ XIX,
là kết quả của sự phát triển lịch sử tư tưởng triết học, sự phát triển
của khoa học nói chung và phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội
đương thời cũng như cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp vô sản và
giai cấp tư sản diễn ra ngày càng quyết liệt.
Điều kiện lịch sử và những tiền đề kinh tế - xã hội, lý luận và
khoa học có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự hình thành chủ
nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật về xã hội do Mác
khởi thảo. Chỉ có Mác một thiên tài có khả năng khái quát toàn bộ
lịch sử phát triển nhân loại, khái quát những kinh nghiệm lịch sử đã
trả lời đúng những câu hỏi mà thời đại đặt ra.
Lê nin nhận xét rằng: "Toàn bộ thiên tài của Mác chính là ở
chỗ Ông đã giải đáp đươc những vấn để mà tư tưởng tiên tiến của
nhân loại đã nêu ra".
V.LLêNin. Toàn tập, t.23, Nxb Tiến bô, Matxcova, 1980 ưang 19.
19

2 0
mới, sang chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa xã hội khoa
học”.*
Tháng 11 năm 1843 Mác đến Pari để xuất bản "Niên giám
Pháp - Đức". Mác có điểu kiện nghiên cứu phong trào công nhân,
chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp và Anh, triết học duy vật Pháp
thế kỷ XVIII. Mác đã xuất bản 2 tác phẩm "Góp phần vào vấn đề
Châu Âu" và "Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hê
ghen". Trong lời nói đầu "Phê phán triết học pháp quyền của
Hêghen" (năm 1843) Mác đã khẳng định quan điểm duy vật khi phê
phán Heghen. Trên cơ sở đó Mác tiến tới phát hiện sứ mệnh lịch sử
toàn thế giới của giai cấp vô sản bằng cách phát triển tư tưởng về
"Sự giải phóng nhân loại" nghĩa là sự cải tạo xã hội theo chủ nghĩa
xã hội. Ông đã khẳng định dứt khoát rằng, triết học phải tìm lực
lượng ngay trong bản thân hiện thực, ở giai cấp nằm ngay trong xã
hội, và mang trong mình khả năng phủ định cái xã hội hiện tại, đó
là giai cấp vô sản. Triết học đó phải phản ánh những xung đột hiện
thực, những điều kiện vật chất của những xung đột ấy và vạch ra
con đường hiện thực để giải quyết các xung đột đó. Đây là luận
điểm then chốt của Mác trong việc hình thành quan điểm duy vật về
xã hội và đặt cơ sở cho việc giải quyết một cách khoa học mối quan
hệ giữa tồn tại và ý thức.
Trong "Bản thảo kinh tế - triết học" (1844), với tác phẩm này
ông đã khởi thảo những nguyên lý xuất phát của chủ nghĩa duy vật
biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, áp dụng chúng vào việc
nghiên cứu kinh tế - chính trị học và luận chứng cho thế giới quan
cộng sản chủ nghĩa. Tư tưởng chủ yếu của tác phẩm này là tư tưởng
về vai trò quyết định của lao động và sản xuất vật chất trong việc
sáng tạo ra con người, phát triển con người. Trong quá trình đó lao
động đồng thời tiêu phí tất cả sức lực và thời gian của con người,

Đảng cộng sản" do Mác và Ảng-Ghen khởi thảo, được công bô lần
đầu tiên vào tháng 2 năm 1848.
Khi nhận định về tác phẩm này Lê nin viết: "Trong tác phẩm
này đã trình bày hêt sức rõ ràng về thế giới quan mới, chủ nghĩa
2 2
duy vật triệt để bao trùm cả lĩnh vực đời sống xã hội và phép biện
chứng như là học thuyết vể sự phát triển, lý luận đấu tranh giai cấp
và vai trò cách mạng có tính chất lịch sử toàn thế giới của giai cấp
vô sản - người sáng tạo ra xã hội mới, cộng sản chủ nghĩa".
Những tư tưởng cơ bản trong thê quan Triết học mới của Mác
và Ảng ghen là gì? Vấn để này đã được Mác giải đáp trong "Lời
tựa" của tác phẩm: "Góp phần phê phán khoa kinh tê chính trị"
(1859). Mác viết: "Kết quả chung mà chúng tôi đã đạt được và đã
trở thành kim chỉ nam cho mọi sự nghiên cứu sau này của tôi, có
thể trình bày vắn tắt như sau: trong sản xuất xã hội ra đời sống của
mình, con người ta có những quan hệ nhất định, tất yếu, không tuỳ
thuộc vào ý muốn của họ - tức những quan hệ sản xuất, những quan
hệ này phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của các lực
lượng sản xuất của họ toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành
cơ cấu kinh tế của xã hội, tức là cái cơ sở hiện thực, trên đó xây
dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị và tương
ứng với cơ sở thực tại thì có những hình thái ý thức xã hội nhất
định. Phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định các quá
trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung. Không phải
ý thức của con người quyết định sự tồn tại của họ, trái lại, chính sự
tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ. Tới một giai đoạn
phát triển nào đó của chúng, các lực lượng sản xuất vật chất của xã
hội sẽ mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất hiện có, hay đây chỉ
là biểu hiện pháp lý của những quan hệ sản xuất đó, mâu thuẫn với
những quan hệ sở hữu, trong đó từ trước đến nay các lực lượng sản

phương thức sản xuất Châu Á, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại
là những thời đại tiến triễn dần dần của hình thái kinh tế - xã hội.
Các quan hệ sản xuất tư sản là hình thức đối kháng cuối cùng của
quá trình sản xuất xã hội, đối kháng không theo ý là đối kháng cá
nhân, mà theo ý nghĩa là đối kháng nảy sinh từ trong điều kiện sinh
hoạt xã hội của cá nhân, nhưng những lực lượng sản xuất phát triển
trong lòng xã hội tư sản đồng thời cũng tạo ra những điều kiện vật
chất để giải quyết đối kháng ấy, cho nên với hình thái xã hội đó
thời kỳ tiền sử của xã hội loài người đang kết thúc"* .
’ Các Mác, Ăng-Ghen, Tuyển tập (6 tập), T.II, Nxb. Sự thật, H. 1981, tr.637 đến 639
24
Những quan điểm duy vật về xã hội trên của Mác được tiếp
tục phát triển trong các tác phẩm tiếp theo như: "Tư bản" tập I - III
(1862 - 1863); "phê phán cương lĩnh Gotha" (1875) và nhiều tác
phẩm khác mà Mác đang viết chung với Ảng Ghen. Quá trình này
đã tạo ra một bước ngoặt một cuộc cách mạng trong việc nhận thức
xã hội, thực chất bước ngoặt cách mạng này là:
a) Mác đã giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa tự nhiên và
xã hội, giữa nhận thức tự nhiên và xã hội.
b) Giải quyết đúng đắn quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức
xã hội.
c) Mác và ẢngGhen đã phát minh học thuyết về hình thái
kinh tế - xã hội, và coi sự phát triển của hình thái kinh tế xã hội là
một quá trình lịch sử tự nhiên.
d) Học thuyết về giai cấp và đấu tranh giai cấp,
e) Vai trò chủ đạo của quần chúng nhân dân ngày càng tăng
trong sự phát triển xã hội.v.v
Đúng như Lênin đã nhận định: việc vận dụng chủ nghĩa duy
vật vào xã hội là một tư tưởng thiên tài, lần đầu tiên tạo ra khả năng
có một thái độ khoa học đối với lịch sử và xã hội, đã nâng XHH lên