ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN CHU THỊ HUYỀN YẾN

Tác động của du lịch đến sự phát triển đời
sống kinh tế xã hội của đô thị cổ Hội An : \b
LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

1.3.3. Điều kiện giáo dục 28
2. Lịch sử phát triển của đô thị cổ Hội An 29
3. Du lịch - điểm mạnh của Đô thị cổ Hội An 31
3.1 Sự phát triển của du lịch ở đô thị cổ Hội An 31
3.2. Các nhân tố tác động đến sự phát triển của du lịch 38
3.2.1. Nhân tố khách quan 38
3.2.2. Nhân tố chủ quan 41
4. Tác động của Du lịch đến sự phát triển kinh tế – xã hội và văn hoá của đô thị cổ Hội An 46
4.1. Tác động đến sự biến đổi cơ cấu xã hội 46
4.1.1. Tác động của du lịch đến dân số 46
4.1.2. Tác động của du lịch đến nghề nghiệp 50
4.1.3. Tác động của du lịch đến trình độ học vấn 53
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 2
4.2. Tác động đến sự phát triển kinh tế xã hội 54
4.3. Tác động đến sự phát triển văn hoá 63
4.3.1. Phát triển văn hoá vật thể (trên mặt đất và trong lòng đất) 64
5. Hoạt động du lịch gắn liền với công tác bảo tồn đô thị cổ Hội An 72
5.1. Lý do và mục tiêu bảo tồn 72
5.2. Những định hướng và giải pháp bảo tồn di sản kiến trúc nhà gỗ trong khu phố cổ Hội
An 74
5.2.1. Tình hình và kết quả bảo tồn quần thể kiến trúc khu phố cổ Hội An 74
5.2.2. Các vấn đề đang đặt ra đó là: 81
5.2.3. Những định hướng cơ bản nhằm bảo tồn di sản kiến trúc nhà gỗ trong khu phố cổ Hội
An. 86
PHẦN III - KẾT LUẬN 91
PHỤ LỤC 93
điều kiện khắc nghiệt của thiên nhiên, hầu hết các đô thị cổ khác đều bị huỷ
hoại hoặc cải tạo hoàn toàn, chỉ để lại trên mặt đất một số di tích rời rạc. Di
tích đô thị cổ Hội An còn đƣợc bảo tồn đến nay là trƣờng hợp duy nhất của
Việt Nam và trƣờng hợp hiếm có trên thế giới. Vì thế, Hội An trở thành tâm
điểm chú ý của đông đảo nhân dân trong nƣớc và quốc tế.
Ngày 21/12/2003, tại Hội An, văn phòng UNESCO tại Việt Nam và
Uỷ ban UNESCO của Việt Nam đã tổ chức toạ đàm chủ đề “Du lịch văn
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 4
hoá”. Đây là hoạt động trong khuôn khổ dự án về phát triển du lịch bền vững
mà UNESCO đang tiến hành. Qua 4 năm kể từ khi đƣợc UNESCO công nhận
là Di sản văn hoá thế giới (1999), Hội An đã từng bƣớc chuyển mình trở
thành điểm du lịch văn hoá quan trọng ở miền Trung Việt Nam. Đến nay, du
lịch chiếm tỷ trọng trên 58% trong cơ cấu kinh tế chung của Hội An và là thế
mạnh hàng đầu của thị xã này.
Du lịch là ngành kinh tế quan trọng và chủ yếu của thị xã, ngƣời dân
nơi đây ngày càng có xu hƣớng sống và thu nhập dựa vào du lịch. Kể từ năm
1999 đến nay, đời sống vật chất và tinh thần của ngƣời dân Hội An có nhiều
thay đổi đáng kể. Phố cổ Hội An trở thành phố xá của các loại hình dịch vụ
du lịch phục vụ du khách trong và ngoài nƣớc với những galery, cửa hàng
may mặc, cửa hàng bán đồ lƣu niệm, quán ăn, nhà hàng, khách sạn…
Du khách đến với Hội An không chỉ vì Hội An vẫn còn lƣu giữ đƣợc
những kiến trúc, công trình cổ xƣa mà Hội An còn để lại dấu ấn với du khách
bằng những lễ hội văn hoá dân gian đặc trƣng, những món ăn đặc sắc không
nơi nào có. Ở Hội An có những nét đẹp truyền thống phƣơng Đông, làm liên
tƣởng đến cội nguồn, quay lại với những nét đẹp cuả bản sắc văn hoá dân tộc.
Do giá trị văn hoá nghệ thuật của các di tích lịch sử trong khu phố cổ kết hợp
với các hoạt động văn hoá tinh thần độc đáo và tình cảm mến khách của nhân
dân Hội An mà đô thị cổ Hội An đón tiếp ngày càng nhiều du khách hơn, đặc

du lịch Hội An ngày càng là thế mạnh không chỉ cho riêng Hội An mà còn
cho cả nƣớc.
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 6
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:
3.1 Mục đích:
Vận dụng các kiến thức và lý thuyết xã hội học để phân tích tác động
của du lịch đến sự phát triển đời sống kinh tế và đời sống xã hội của đô thị cổ
Hội An. Từ đó rút ra đƣợc những kinh nghiệm, những khuyến nghị và giải
pháp để công cuộc bảo tồn khu di tích và các sản phẩm văn hoá ở Hội An
ngày càng đƣợc quan tâm đúng mức, góp phần vào sự phát triển của du lịch
thị xã.
3.2 Nhiệm vụ:
- Phân tích và đánh giá sự phát triển của du lịch thị xã Hội An
- Làm rõ nguyên nhân của sự phát triển ngành du lịch ở Hội An
- Những tác động của du lịch đến sự phát triển của thị xã: tác động
đến sự phát triển kinh tế, tác động đến sự phát triển xã hội, tác động
đến sự phát triển văn hoá.
4. Khách thể, đối tƣợng nghiên cứu:
4.1 Khách thể khảo sát:
Ngƣời dân và những nhà quản lý ở đô thị cổ Hội An
Các khách thể khảo sát này sẽ cung cấp các thông tin liên quan đến sự
tác động của du lịch đến sự phát triển kinh tế và sự phát triển xã hội của đô
thị cổ Hội An.
4.2 Đối tƣợng nghiên cứu:
Tác động của du lịch đến sự phát triển đời sống kinh tế, xã hội của
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 7

Có thể coi sự phát triển kinh tế và xã hội của đô thị cổ Hội An nhƣ một
bộ phận không thể tách rời của sự phát triển du lịch - thuộc kiến trúc thƣợng
tầng của xã hội, đồng thời, là sản phẩm của một cơ sở hạ tầng hiện có của xã
hội, đƣợc hình thành và đáp ứng bởi cơ sở hạ tầng ấy, mà trƣớc hết là điều
kiện kinh tế - xã hội. Mặt khác, nó cũng tƣơng tác và chịu sự chi phối mạnh
mẽ của một bộ phận khác thuộc kiến trúc thƣợng tầng đó là hệ giá trị - chuẩn
mực, hệ thống pháp luật…và cùng với các yếu tố đó tác động trở lại đối với
cơ sở hạ tầng.
- Quan điểm lịch sử:
Cách tiếp cận này yêu cầu nghiên cứu tác động của du lịch đến sự phát
triển kinh tế xã hội phải đƣợc đặt trong các điều kiện lịch sử cụ thể về thời
gian, không gian, gắn với nền văn hoá vùng – miền.
Đề tài nghiên cứu đƣợc thực hiện trong bối cảnh đất nƣớc đổi mới với
quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá phát triển theo cơ chế kinh tế thị
trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa. Đô thị cổ Hội An đƣợc UNESCO công
nhận là Di sản Thế giới, nó vận động và biến đổi do những động lực khách
quan tạo ra và chịu sự chi phối, quy định của thực tại xã hội mà trong đó du
lịch là một yếu tố quan trọng. Do đó, khi nghiên cứu, cần chú ý sự vận động
và biến đổi này.
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 9
Nghiên cứu việc tác động của du lịch với quan điểm lịch sử cụ thể phải
xuất phát từ đời sống vật chất và tinh thần của ngƣời dân trong sự phát triển
kinh tế- xã hội của từng cộng đồng, và của cả nƣớc, không tách rời ảnh hƣởng
văn hoá và chính sách xã hội.
- Phương pháp tiếp cận văn hoá:
Tính tất yếu của cuộc vận động xây dựng đời sống văn hoá trong cách
mạng XHCN đã đƣợc các nhà lý luận Macxit làm sáng tỏ trên nhiều phƣơng
diện, trong đó nội dung quan trọng nhất đƣợc đề cập là vai trò của việc xây

Kết quả của phỏng vấn sâu đƣợc sử dụng để phân tích định tính trong
luận văn.
5.3. Phương pháp quan sát:
Phƣơng pháp này đƣợc dùng trong quá trình quan sát những đổi thay
của bộ mặt đô thị cổ. Thời gian tháng 04/2005 và tháng 07/2005.
Ngoài ra, trong quá trình phỏng vấn, phƣơng pháp này đƣợc áp dụng
để quan sát thái độ ngƣời đƣợc phỏng vấn, nhằm đánh giá mức độ tin cậy của
thông tin mà ngƣời đó cung cấp.
Phƣơng pháp này đƣợc kết hợp với các phƣơng pháp nghiên cứu khác
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 11
nhằm nâng cao tính khách quan, độ chính xác của kết quả nghiên cứu.
5.4. Phương pháp định lượng (Phương pháp phỏng vấn bằng bảng hỏi)
Bên cạnh những thông tin thu đƣợc từ các phƣơng pháp trên, nghiên
cứu cũng dựa trên kết quả thu thập định lƣợng từ cuộc khảo sát với số lƣợng
mẫu điều tra là 300 hộ gia đình sống và sinh hoạt, làm việc tại thị xã Hội An.
6. Giả thuyết và khung lý thuyết:
6.1 Giả thuyết:
- Du lịch là điểm mạnh và là ngành chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ
cấu kinh tế của đô thị cổ Hội An.
- Du lịch phát triển đã tác động mạnh mẽ đến kinh tế Hội An và trở
thành kinh tế du lịch, đời sống của nguời dân đƣợc cải thiện đáng kể và ngƣời
dân đang sống nhờ vào du lịch.
- Du lịch phát triển trên cơ sở những nét văn hoá truyền thống đặc sắc,
tạo nên những giá trị văn hoá thu hút đƣợc khách du lịch.
- Bảo tồn và trùng tu các công trình kiến trúc cũng nhƣ gìn giữ những
giá trị văn hoá tinh thần là hoạt động cần thiết thúc đẩy ngành du lịch ngày
càng phát triển.
6.2 Khung lý thuyết:

HỘI
TĂNG TRƢỞNG
KINH TẾ, XÃ HỘI
GIÁ TRỊ
VĂN HOÁ
DÂN
SỐ
NGHỀ
NGHIỆP
HỌC
VẤN
THU
NHẬP
CHI
TIÊU
NHÀ
Ở
ĐỒ
DÙNG
MỚI
CŨ
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 13
PHẦN II
TÁC ĐỘNG CỦA DU LỊCH ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ
VÀ XÃ HỘI CỦA ĐÔ THỊ CỔ HỘI AN
CHƢƠNG I
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu:

Tuy chƣa phải là những công trình nghiên cứu khoa học nhƣng chúng lại là
tiền đề cho những công trình nghiên cứu về Hội An sau này.
Giai đoạn 2:
Sau một chặng dài suy thoái của cảng thị, đô thị cổ Hội An lại tiếp tục
chìm vào “quên lãng” bởi chiến tranh. Ngay cả khi đất nƣớc thống nhất thì do
hậu quả của cuộc chiến tranh để lại nên việc nghiên cứu về Hội An vẫn chƣa
đƣợc quan tâm đúng mức.
Các nhà khảo cổ học thuộc trƣờng Đại học Tổng hợp Hà Nội đã đi tiên
phong trong công tác nghiên cứu xứ Quảng từ những năm đầu sau ngày miền
Nam đƣợc giải phóng. Vào những năm 80 của thế kỷ 20, Bộ Văn hoá đã cử
các chuyên gia thuộc Trung tâm Thiết kế và Tu bổ di tích vào Hội An thống
kê, phân loại, lập hồ sơ khoa học quần thể kiến trúc Khu phố cổ.
Tháng 3/1985, Hội An đƣợc Bộ Văn hoá công nhận là di tích lịch sử-
văn hoá quốc gia.
Tháng 7/1985, cuộc Hội thảo khoa học quốc gia về Khu phố cổ Hội An
đƣợc tổ chức với 268 nhà khoa học, nhà quản lý tham dự, 36 báo cáo thuộc
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 15
các lĩnh vực lịch sử, khảo cổ, kiến trúc, ngôn ngữ, bảo tồn… đã đƣợc trình
bày, thảo luận tại hội thảo.
Tháng 3/1990, cuộc Hội thảo khoa học quốc tế về Hội An đã đƣợc tổ
chức tại Đà Nẵng với sự tham dự của 150 nhà khoa học, nhà quản lý thuộc 9
nƣớc với 35 tham luận khoa học phân thành 3 nhóm lĩnh vực: lịch sử, khảo
cổ-văn hoá, kiến trúc-bảo tồn. Trong Hội thảo này, lịch sử Hội An đƣợc tái
dựng rõ nét, vai trò vị trí của Hội An trong lịch sử dân tộc và thế giới càng
đƣợc đánh giá cao, các giá trị văn hoá-nghệ thuật, các quần thể kiến trúc càng
đƣợc khẳng định.
Cũng từ đây, các nhà khoa học đã quan tâm đến Hội An bằng nhiều
công trình nghiên cứu rất giá trị.

đích sao cho có hiệu quả cao nhất (ví dụ rõ nhất là hành động kinh tế)
+ Hành động duy lý giá trị là hành động đƣợc thực hiện vì bản thân
hành động, vì mục đích tự thân. Thực chất loại hành động này có thể nhằm
vào những mục đích phi lý nhƣng lại đƣợc thực hiện bằng những phƣơng tiện
duy lý (ví dụ một số hành vi tín ngƣỡng)
+ Hành động duy cảm là hành động do các trạng thái cảm xúc, tình
cảm bột phát gây ra mà không có sự cân nhắc, xem xét mối quan hệ giƣã
công cụ, phƣơng tiện và mục đích (ví dụ hành động quá khích của đám đông
hay hành động do giận giữ gây ra).
+ Hành động duy lý truyền thống là loại hành động tuân thủ những thói
quen, nghi lễ, phong tục tập quán
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 17
Theo Weber, hành động xã hội là sự trao đổi xã hội: Mọi chủ thể chỉ
hành động nếu nhƣ trong quá khứ hành động đó đƣợc lợi, đƣợc thƣởng và họ
sẽ không hành động nếu nhƣ những hành động này bị phạt hay bị thiệt thòi.
Mặt khác, theo cách giải thích này thì các chủ thể luôn tìm cách đạt đƣợc lợi
ích cao nhất với chi phí nhỏ nhất trong hành động. Sự phát triển về du lịch và
sự phát triển các mặt khác của đời sống xã hội của thị xã Hội An nằm trong
mối quan hệ tƣơng hỗ. Du lịch phát triển đem lại sức sống cho đời sống kinh
tế, xã hội và sự phát triển kinh tế, xã hội là động lực tác động trở lại và làm
cho du lịch ngày càng phát triển hơn.
Hành động xã hội là phản ứng với xung quanh: Theo quan điểm của
nhà xã hội học E. Goffman chúng ta luôn hành động theo cách mà chúng ta
muốn ngƣời khác nhìn thấy ở chúng ta, do đó các cá nhân hành động khác
nhau khi họ ở trƣớc những ngƣời khác và khi họ ở một mình. Nói cách khác,
chính thái độ, phản ứng của những ngƣời khác đã quy định hành động của
chúng ta. Sự phát triển mạnh mẽ của du lịch tạo đà cho nhiều ngành nghề mở
rộng, và hình thành kiểu “ngƣời ngƣời làm du lịch, nhà nhà làm du lịch”.

2.1.3. Lý thuyết trao đổi
Lý thuyết trao đổi với đại diện tiêu biểu là G. Homans có những đóng
góp quan trọng trong việc xem xét tƣơng tác xã hội.
Theo Homans, các cá nhân hành động theo nguyên tắc trao đổi các giá
trị vật chất và tinh thần, những ngƣời trao nhiều có xu hƣớng để nhận lại
nhiều, những ngƣời nhận nhiều sẽ cảm thấy có những áp lực, đó là xu hƣớng
cân bằng giữa trao và nhận trong quá trình tƣơng tác mà Homans gọi là sự
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 19
cân bằng giữa chi phí và phần thƣởng, các cá nhân luôn muốn đƣợc phần
thƣởng lớn nhất so với chi phí bỏ ra.
Homans đƣa ra 4 nguyên tắc trao đổi giữa các cá nhân trong tƣơng tác:
- Nếu một dạng hành vi đƣợc thƣởng hay có lợi thì nó có xu hƣớng lặp
lại;
- Hành vi đƣợc thƣởng, có lợi trong hoàn cảnh nào thì cá nhân sẽ có xu
hƣớng lặp lại hành vi đó trong hoàn cảnh đó;
- Nếu phần thƣởng đủ lớn thì cá nhân sẵn sàng bỏ ra nhiều chi phí để
đạt đƣợc nó;
- Mức độ hài lòng thoả mãn với những phần thƣởng mà cá nhân giành
đƣợc cao nhất là ở lần đầu và có xu hƣớng giảm dần.
Trong thực tế đời sống xã hội, quá trình tƣơng tác theo mô hình trao
đổi xã hội rất phổ biến. Tuy nhiên, để hiểu đƣợc quan điểm của Homans
chúng ta cần xác định khái niệm phần thƣởng và chi phí ông đƣa ra là có nội
hàm rất rộng, không chỉ mang ý nghĩa vật chất mà bao hàm cả những giá trị
tinh thần. Luận điểm này của Homans cho phép giải thích sự tác động qua lại
giữa du lịch và các ngành nghề kinh tế khác, giữa cƣ dân bản địa và du khách
đến thăm Hội An. Sự phát triển của du lịch tạo đà phát triển cho các ngành
nghề khác và ngƣợc lại. Du lịch làm cho cuộc sống của ngƣời dân cải thiện cả
về vật chất lẫn tinh thần đồng thời việc ngƣời dân tham gia vào các hoạt động

Trang 21
quốc gia trên thế giới ngày nay hƣớng tới, đó là niềm hy vọng lớn của toàn
thể loài ngƣời.
Hộp 1. Các nguyên tắc xây dựng xã hội bền vững
Hội nghị thƣợng đỉnh về môi trƣờng và phát triển bền vững tại Rio-
Janeiro (Braxin) tháng 6/1992 đã đƣa ra ý kiến thống nhất của 172 quốc gia
về sự cần thiết phải xây dựng một xã hội bền vững trên trái đất. Đây là xã hội
biết kết hợp hài hoà giữa việc phát triển kinh tế vpới việc bảo vệ môi trƣờng
một xã hội có nền kinh tế và môi trƣờng bền vững. Để xây dựng một xã hội
phát triển bền vững, các nhà môi trƣờng đề ra 9 nguyên tắc:
Nguyên tắc thứ nhất: Tôn trọng và quan tâm đến cuộc sống cộng đồng
Tất cả các dạng sống trên trái đất tạo thành một hệ thống lớn lệ thuộc
lẫn nhau, tác dụng tƣơng hỗ lẫn nhau. Vì vậy, việc làm rối loạn một yếu tố
nào đó trong tự nhiên sẽ ảnh hƣởng đến cả hệ thống tự nhiên cho đến xã hội
loài ngƣời. Đây là nguyên tắc vô cùng quan trọng, nói lên trách nhiệm phải
quan tâm đến môi trƣờng xung quanh và các hình thức khác nhau của cuộc
sống hiện tại, cũng nhƣ trong tƣơng lai. Đó là đạo đức đối với lối sống, nghĩa
là sự phát triển của nƣớc này không làm thiệt hại đến nguồn lợi của những
nƣớc khác, cũng nhƣ không gây tổn hại đến thế hệ mai sau.
Nguyên tắc thứ hai: Cải thiện chất lƣợng cuộc sống con ngƣời. Con
ngƣời phải nhận biết đƣợc khả năng của minh, xác lập một niềm tin vào cuộc
sống vinh quang và thành đạt. Việc phát triển kinh tế là một yếu tố quan trọng
trong sự phát triển. Mỗi dân tộc có một mục tiêu khác nhau trong sự nghiệp
phát triển, nhƣng lại có một số điểm thống nhất. Đó là mục tiêu xây dựng
cuộc sống lành mạnh, có một nền giáo dục tốt, có đủ tài nguyên đảm bảo cho
cuộc sống không những cho riêng mình mà cho cả thế hệ mai sau.
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 22
Nguyên tắc thứ ba: Bảo vệ cuộc sống và tính đa dạng của trái đất. Sự

b. Phát triển kinh tế-xã hội (gọi tắt là phát triển) là quá trình nâng cao điều
kiện sống về vật chất và tinh thần cho con ngƣời. Đó là xu hƣớng tự nhiên
của mỗi cá nhân hay cộng đồng các con ngƣời. Đối với một quốc gia, quá
trình phát triển phải nhằm đạt đƣợc một mục tiêu nhất định, tiêu biểu cho
mức sống vật chất và tinh thần cho những ngƣời dân trong quốc gia đó. Mỗi
nƣớc trên thế giới hiện nay đều có những đƣờng lối, chính sách, mục tiêu và
chiến lƣợc phát triển riêng của mình, đem lại những hiệu quả rất khác nhau,
tạo nên sự phân hoá ngày càng lớn về kinh tế-xã hội giữa các nƣớc.
Phát triển kinh tế-xã hội gắn liền với việc khai thác, sử dụng và bảo vệ
tài nguyên cũng nhƣ bảo vệ môi trƣờng. Nhƣng trong lịch sử phát triển của
các quốc gia đã có một thời, nhất là trong giai đoạn của cuộc cách mạng công
nghiệp lần thứ nhất và tiếp theo sau đó, ngƣời ta vẫn đặt lên hàng đầu việc
phát triển kinh tế thuần tuý, xem nhẹ các yếu tố khác nhƣ văn hoá, xã hội,
môi trƣờng Do đó, đã nẩy sinh khuynh hƣớng: “Phát triển với bất cứ giá
nào”, điều đã dẫn đến những hậu quả hết sức tai hại về cả môi trƣờng lẫn xã
hội, văn hoá.
c. Khái niệm phát triển.
Vì đang xét đến sự phát triển của đô thị cổ Hội An kể từ khi trở thành
Di sản thế giới nên chúng tôi đƣa ra khái niệm phát triển theo định nghĩa của
UNESCO:
“Phát triển có nghĩa là tăng trưởng, gắn với con người. Thế nhưng con
Luận văn thạc sỹ Chu Thị Huyền Yến

Trang 24
người vừa là chủ thể, vừa là khách thể của văn hoá. Vì vậy, phát triển gắn với
con người và văn hoá”.
Đảng và Nhà nƣớc ta chủ trƣơng “xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên
tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát
triển kinh tế-xã hội”. Vì thế vai trò của văn hoá rất lớn trong việc định hƣớng
và điều tiết sự phát triển.