1
I HC QUC GIA HÀ NI
I HC KHOA HC XÃ H TRƯƠNG THỊ HẢI

TRƯỚC TÁC CỦA PHAN MẠNH DANH TRONG
BỐI CẢNH HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HỌC VIỆT NAM LU
c Vit Nam
Hà Nội-2012
2

3
Chú thích
-Trong luận văn chúng tôi trích dẫn nguyên văn các tư liệu về tác giả và
tác phẩm của Phan Mạnh Danh và để trong ngoặc kép. Song, có tài liệu
chúng tôi đã sửa lại một số lỗi chính tả cho phù hợp với quy ước chính tả hiện
thời.
- Do tư liệu thu thập được đã cũ, có nhiều chỗ khó đọc mà không có văn
bản khác để đối chiếu nên chúng tôi trích dẫn nguyên văn nhưng để ở dạng
nghi vấn bằng cách đánh dấu (?) ngay sau chữ nghi vấn. Ví dụ: vậng (?)
trong bài Liễu âm tống biệt trang 50. 4
MỤC LỤC

A. Phần mở đầu 6
1. Lí do ch tài 6
2. Lch s v 8
3. Nhim v c tài 11
4. Phm vi nghiên cu c tài 11
5. u 12
6. a lu 12
7. Cu trúc ca lu 12
B. Phần nội dung 13
Chương 1: TIỂU SỬ VÀ HÀNH TRẠNG 13
1.1. n 1 (T  14
1.2. n 2 (T  16
1.3. n 3 (T  20
Chương 2: TRƯỚC TÁC CỦA PHAN MẠNH DANH 26
2.1.  30
6

A. Phần mở đầu
1. Lí do chọn đề tài
1.1.  nhn din nhu ca m c
i nghiên cn cách tip cn các tác gi li din cho mt
t chc, mng, mCách tip cn này s
i nghiên cu nhn dic nhm ln nht
ca mc th hin trong mt hoc mi din tiêu biu.
Tuy nhiên, i s  c vn vô cùng phc tp và phong phú, bên cnh
nhng cá nhân kit xut, ni b   u vn còn tn ti
nhng hin vào tin trình
v ng c  c Vit Nam thì ít hoc h   c nghiên cu.
Nghiên cu nhng hp này là m tr li cho h v trí x
trong ncng th khnh hay 
mt hay mm cc mà tác gi n ti. Cng có
khi nghiên cu nhng tác gi  b  s là s b khuyt  mt
ng công trình nghiên ci thn
nhi m luôn là nhim v ca ni

tình cm bng 
gn vi ting nói thông t phn ánh chân thc hin thc cuc sng. Nhng
i có tính chc ngoc Vit Nam tin nhanh vào qu

8
o hii ca th gic truyn thng ngày càng b thu hp, mt v
i sc nhi chóng m, mt
s   nui tic nhng giá tr i ca dân tc, h
vn sáng tác bng th ngôn ng n nhng l thnh
phnh nhng thành tu ca mt n
hc mi thì nhng sáng tác ca h không phc làm
nên tinh hoa ca mc. Chúng tôi mun minh ch
qua nghiên cng hp Phan Mnh Danh.
T nhng lí do trên, chúng tôi la ch tài lu Trước tác của
Phan Mạnh Danh trong bối cảnh hiện đại hóa văn học Việt Nam.
2. Lịch sử vấn đề
Qua kho sát,  n nay, chúng tôi thy nghiên cu v tác gi Phan
Mc tác ca ông vn còn nhiu khong trc gii
nghiên cng chn. Ngoài các tc xut bn, v tác gi
Phan Ma ông mi ch có mt s nhà nghiên cu, phê bình
quan tâm. Có th k 
2.1. Trong Từ điển văn học Bộ mới (NXB Thế giới) và trong cun Các tác
giả văn chương Việt Nam, tập 2, NXB Văn hóa thông tin nhà nghiên cng
Th Ho và Trn Mu  cn Phan Mt tác
gi c ln. Trong mc t ca mình, c hai nhà nghiên cu  có cái nhìn
toàn din v cup sáng tác ca Phan Mnh Danh mt cách
  t tác gi có tm x trong
nc Vit Nam. Bài nghiên ct s nhn xét ca cá nhân
i vit và trích dn nhnh ca các nhà nghiên ci
v mt s tác phm c   Bút hoa thơ tập cổ, Hà Giang nhật trình,

10
Phan Mạnh Danh ca tác gi Song Ci in trên tp chí Tri Tân. Sau khi k ra
nha Phan Mnh Danh ch
, Song Ci  ra c nhng hn chm và cho r
gi là mt tay th  nào chúng tôi xin góp ý kin
trong công trình nghiên cu ca mình.
2.4. Tp chí Hán Nôm tp 1 s       t ca
PGS.TS Trn Th     Sức hấp dẫn của Truyện Kiều với
danh sĩ Bắc Hà – Trường hợp Phan Mạnh Danh, tác gi bài vic li s
mn m cc Hà dành cho Truyện Kiều t c nh
n khi cun Bút hoa c xut bn. Quan tr c
gii thiu li chân dung Phan Mnh Danh - mt tác gi c vô tình b quên
lãng trong khong m dành phn ln bài vit ca mình gii
thiu v cun Bút hoa thơ tập cổ, la chn nhng bài hay biên dch l gii
thiu vi bc v la my,
bài vit mi ch chm ti b sâu ca mt trong s nhc tác ca tác gi h
   trí ca ông trong tin trình vng phát
trin cc Vit Nam.
y, nhìn chung các công trình nghiên c mi dng li
 phi, hoc li h thng các sáng tác,
hoc gii thiu, phm bình mc tác ca Phan Mt ông
vào trong tin trình vng ca nn c. Thi t tác gi vào
trong tin trình hiu th k XX mi có th ch ra
c nhn ch ca ông. Tri tài Trước tác
của Phan Mạnh Danh trong bối cảnh hiện đại hóa văn học Việt Nam”, chúng
tôi s c gng to dng mt cái nhìn toàn diu v c
tác ca Phan Mnh Danh trong tin trình vc Vit Nam nhng thp

11
u th k XX.

     i chi      i;
 pháp thng hch s
c th. Tùy tng v mà chúng tôi có s la chn hay phi kt hp nhiu

6. Đóng góp của luận văn
Trong dòng chy ca công cuc hic Viu th k
XX, bên cnh nhng nhà nho thun theo xu th ca th
góp khá nhiu vào tin trình vng hic; bên cnh nhng nhà
nho nng lòng vi nghip khoa c vc nho gia, không thích
c vi vic mt v c tôn ca h ng nho giáo chính thng, do
v cuc, t  bàng quan vi th s nhân sinh; vn có nhng cá nhân
c chiu tin trình hic mt cách lng l 
tìm v vi nhng giá tr c c truy m. Phan
Mnh Danh thung hp th ba. Ông tr thành mt trong s ít i nhng nhà
nho - tác gi xóa m vt gy gic, là mt tác gi quan
trng trong tin trình vng cc Vit Nam.
Chúng tôi mong mun vi quá trình nghiên cu và làm vic nghiêm túc
lu là mt ting nói tr tác gi Phan Mnh Danh v  trí ca mình
trong nc; ng thi tu kin cho nhi nghiên cu sau tìm
hi nhng cng hin ca ông cho nc nhà.
7. Cấu trúc của luận văn
Lu a chúng tôi g i các ni dung c th s
 .

13
 git này, và dù   li nhng du n khó phai
 nghiên cu Tiu s hành
trng ca Phan Mnh Danh, chúng tôi s n ng vi các
mc thi gian quan trng và s kin ni bt trong cui tác gi.

1.1. Giai đoạn 1 (Từ năm 1866 đến năm 1887)
n Phan Mnh Danh còn n khi ng thành,
ch yu sng tnh.
Phan Mnh Danh sinh ngày 12/12/1866 (tc mùng 6 tháng 11 
Dn), tng Th c Phan Trác Hot, lp nghip  Nam
 H i th X: con th sáu ca Phan Trác Miên
là Phan Trác Hoàng dnh, nay nhà t ng h  s 224, ph Hàn
Thuyên , thành ph nh)
1
. Ông là cháu ni ca c Phan Tr  Hoàng
Giáp (1832) triu Minh Mn Tun ph Khánh Hòa. Thu nh,
ông có tên ch i thành Mnh Danh, hiu là Th V

1 Giaphahophan.com

15
lên sáu tui, c  vn
i cu bé Trung theo hc cu là c c Tr
huyn Tin Hi ti tui li theo hc anh h là c c 
Cn, làm Giám lâm Ninh Bình. Lúc by gi u bc danh
v khoa Nguy cun Ngọc Kiều Lê din ca)
1
,
c nhân Nguyc theo h
vn có n np. Sau Phan Mn theo hc ông Nghè Hành thin

Ch ngi rng sau khi in ri, khó có dp sa sang, b khuyt,
 i ngt vung bút mà tp tành hc v.
(PGS.TS Trần Thị Băng Thanh dịch nghĩa)
i (1885), Phan Mnh Danh có gp mt n s con nhà th phit,
tài sc gm hai. Tri âm gp g, tình cm g. Thi
gian này, ông vit tôm Mấy bức tiên hoa theo li lc bát và song tht
lc bát. Tio s    i tri âm nên cui
cùng k Bi Nam.
1.2. Giai đoạn 2 (Từ năm 1888 đến năm 1915)
Sau khi lp gia tht, ây là thi gian dài nht ông ng ti tnh l 
n ông tham gia nhiu nht các hong o và sáng
c.
i (1888), ông kt duyên vi con gái c kép Trn Xuân Luyn
 là mt nhà thi l trong làng và ng ti quê t t là làng Phù ng, ph
Ân Thi, ti v 
   nh Danh có nhi    chuyên tâm vào thú vui 
 ng dy hc ít lâu, Tiên Thái Công t th, ông
v nh cha dp t
c hc là Hoàng giáp Nguyn Vit Bình và các quan Ph, Huyn, Hun,
u là nhng bc danh nhân (Th ng Trn V, Nguyn Tn Cnh,
Lê Thnh Chu, Nguynh Trinh m i khoa

17
(Nhâm Thìn 1892) v m ng dy hc. Bn bè thân hu v  
c và tính tình ca Phan Mu khuyên mi Phan v theo
hc thy Hoàng giáp Nguyn. Ông bèn dt gia quy cùng bn
bè hc tp.
Tuy vn nhà thanh b nhà li có lòng hiu khách, mà phu
 i ng chút ch , hc thc nhiu nên
 n chn Nguyt h p,

n hc m mc cho t Hán là Xuân mộng
 30 vn bng. Tc nhing thc
n su ca c 
 i ti  n   

1
, y vy mà kì thi khoa Canh Tý (1900) Phan Mnh Danh có tham gia nhng
mong s tr c n bút nghiên, nào ng vì b nên b hng oan.
V vic này Tôn Thng thi là mt s 
 i, li vì bn mà ht vic r39]. Ut gin
thành bng thuê thuyn v i trong thuyn Phan Mnh
 gii bun: NG THI B TRUT BÃO BNH QUY CHU
Trp ti trn ai ng tích du
Phù trm thân th tr
Ln hi ân thành oán,

1
Xem ph lc 1

19
Su bnh hu su.
T suyn khí,
Kh lân nhan hu th hàm tu.
Giai âm trng mai tín

 ng Hùng dc
Ứng thi bị truất…

h nht cp ca tnh l c hc. Vic
dy hc, ông rt chuyên tâm, ông son ra nhi Việt Nam
danh nhân diễn ca và quyn Vật lí học bng ch Nôm (1909), quyn Vạn vật học
và Ngũ đại châu địa dư bng ch Hán (1910); sách có rt nhiu h do chính
ông v ra. Hc trò nh sách  rt nhiu. Sau my lc khen ngi,
khuyn khích, ông lng hàm.
1.3. Giai đoạn 3 (Từ năm 1916 đến năm 1942)
ây là thi gian ông sng ch yu tnh nhi.
 i, ông cáo v. Nhân lúc nhàn ri ông v
nh sng vng là Phan Th Roanh. Nhng lúc ri rãi, ông li
nghiên cu v y h kinh doanh, h xa gn có ai cn là ông sn
. Vì th, trong mi ni ting là mt v 
a vào Truyện Nôm Hoa tiên  mt truy bi
hoan ly hc din ca thành mt tác, có th sánh vi Truyện
Kiềun thành mt v tung c, va Nôm va ch là
Tuồng Hoa tiên.
 bên Tàu lúc y li truyc mt quyn tiu thuyt ca T Chm Á
 là Đa tình hận. Tác phm nói v cái ha t do trong n gic Tàu.

21
T y có th c nhng si nam oán n c mng
ch Nu bn d mt
bài ta bng qui bin ngu rt mc tài tình. Rt tic chúng tôi ch
tìm thy phn Lời tựa và chương thứ nhất ca bn dch Đa tình hận. Vì th phm
vi nghiên c ch dng li  gii hu cho phép.
Dch xong Đa tình hận ông tip tc dch b Tình sử ca Tàu. Tình sử ghi
chép nhii chuyn li có nhi ca nhng danh
nhân tài t  làm khuôn mi ht
u dch và hoàn thành b Tình sử 
i (1924), trong làng có nhiu vic sa sang, vn c nhiu

t. T 
ông bu ng
cây, chp núi, un cnh v    i chu ông là mt bc tài hoa.
       i (1930) phu nhân t th. T  
nguyn ca ông ch t vào s các bc tin nhân vn quan nim:
Văn phi sơn thủy vô kì khí,
Nhân bất phong sương vị lão tài
Va lúc công vi      b     
ngon các danh thc nhà: khi vnh H Long, núi Yên T, khi h Ba b,
c Champa, khi bãi Cng
HuyTui già xem chng li di chuyn du ngon.
c bi vnh. Nhy có trích in trong
Thi văn tập của Phan Mạnh Danh, và mt s c trích dn trong cun Thắng
cảnh Việt Nam qua thi ca ca con trai th ba là Phan Phong Linh.
T n 75 tui (1935  1940), ông la chn nhiu t và
mch ra quu, tp hp trong cun Cổ thi
trích dịch.
76 tui (1941), làn gió phc c khin thic nhà li chú ý
n sách v cc, ông li cm ci v
phòng nh tc tìm và chép li nhng bài

23
y ch c, và biên son thêm nhiu bài mi.
Sau cun sách c Nhà in Nguyn Trung Khác in tnh vi tên Thi văn
tập trích lục. Văn tập y có nhiu th , ta
bin ngm nhiu sách Tàu có truyn l 
n trong nh ch và
biên tp thành b Điển cố, nhng mong có th giúp ích cho ving thc li
 c nhà. Tu  c nhiu khin ông
không th tip tc hoàn thành tp sách. Sau này Phan Th Roanh hoàn thành b


24
  77 tui.
S a ông khin cho nhic khóc than cho cuc
m ni truân chuyên:
m kì thi ha rt mc thông minh

a sách, túi kinh luân tng sánh gót Âu Tô
B
Hc c tii nho
Tài kinh t vn ôm lòng Gi thái phó
Phun châu nh ngc gi
Dt ngang tr
(Văn tế của môn sinh Vũ Mộng Hùng)
1

Ngm trong mt kip nhân sinh, dnh Danh chng
       t s      n là
bun, bi bi y n ra nht h6, tr.16].
Lp bui Á Âu hi mi, hc hành theo v
n gi màu thi l np n nghiêm khc dy b
quy cng nay con tr thành danh / Tr  i phúc
h
2
. Sinh thi, ông ch kp chng kin s i ca cun Bút hoa (1942), khi
t hu, may thay trong s nhi con ca ông i ni nghip
bút nghiên, nh n Thi văn tập trích lục, Hồng Kiều, Cổ thi trích
dịch có dp ra mt bc. Mt s cun sách khác, tuy ông không trc tip biên
so    ng khá ln v i biên t   n Điển tích
truyện và thơ thường dùng làm văn liệu, Hán văn lược khảo ca Phan Th