ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
DIÊU THỊ LAN PHƯƠNG
Đ Ể T À I:
TRƯỜNG CA VỂ ĐỂ TÀI CHIÊN TRANH CHỐNG MỸ
(NHÌN Từ GÓC Độ THỂ LOẠI)
LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HỌC
• • •
Chuyên ngành: Lý luận văn học
Mã số: 50401
OA i HOC O U '_'C ủ lA Ha -t ò ' '
ĨP ư K G Ih M THL»Ku Trĩ* THƯ VlCi1'!
Nc
Người hướng dẫn khoa học : TS. Trân Khảnh Thành
Hà Nội - 2004
T r ư ờ n g c a vế đ ề tà i c h iế n t r a n h c h ố n g M ỹ
D ié u T h ị L a n P h ư ơ n g
MỤC LỤC
MỞ ĐẦ U 4
1. Lý do chọn đề tài 4
2. Lịch sử vấn đề 5
3. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 8
4. Cái mới của luận văn 10
5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 10
6. Kết cấu luận văn 11
NỘI DUNG
Chương 1: Các vấn đề lí thuyết về trường ca 12
1.1. Khái niệm trường ca 12
1.2. Cơ sở xã hội của trường ca 15
1.2.1. Ý kiến của Hêghen về ‘T rạng thái của thê'giới sử thi” 15

3.1.3. Kết cấu theo hệ thống nhân vật 89
3.1.4. Tổ chức đoạn thơ, câu thơ 90
3.2. Tổ chức hệ thống hình ảnh 95
3.2.1 Hình ảnh con đường 95
3.2.2. Hình ảnh đất 98
3.2.3. Hình ảnh lửa 101
3.2.4. Một số hình ảnh khác 103
3.3. Ngôn ngữ và giọng điệu 108
3.3.1. Ngôn ngữ 108
3.3.2. Giọng điệu 111
K ẾT LUẬN 113
TÀI LIỆ U THA M KHẢ O 116
3
Trường ca về đé tài chiến tranh chống Mỹ
Diêu Thị Lan Phươiig
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài:
Trường ca là một thể loại xuất hiện sớm trong văn học thế giới. Trong
lịch sử phát triển, nó đã ghi lại những giai đoạn hào hùng, những chiến công
vang dội của các dân tộc. Bất kỳ một đất nước nào cũng mong có được
những bản tráng ca muôn đời. Là một thê loại mang tính chất cao cấp, trường
ca có một ý nghĩa rất đặc biệt. Từ thể loại này, chúng ta sẽ thấy được sự vận
động và phát triển của tinh thần dân tộc ở mỗi đất nước, trong mỗi thời kì
lịch sử là khác nhau.
Ớ Việt Nam, trường ca đã có tiền đề từ xa xưa nhưng đặc biệt phát triển
mạnh trong và sau thời kỳ chống Mỹ. Tuy nhiên đây lại là một thể loại phức
tạp và gây nhiều tranh luận, với nhiều định nghĩa khác nhau. Hầu như chưa
có một công trình mang tính hệ thống nào nghiên cứu về vấn đề này. Một số
tác giả cho rằng trường ca chỉ là một hiện tượng, một xu hướng nhất thời.
Trong thực tế từ những năm 80 đến nay phong trào viết trường ca đã chững

xét vê loại trường ca anh hùng”. Trong đó ông đã tập trung sự chú ý vào
việc nghiên cứu lí luận về anh hùng ca từ đó đề ra nhiều luận điểm Mỹ học
khái quát. Ông đã khẳng định rằng phạm trù cái kì diệu có một ý nghĩa quan
trọng và căn bản, đó là phạm trù chủ đạo của anh hùng ca (theo Bôrep). Bên
cạnh T. Tátxô, Hêghen là người cũng viết rất nhiều về trường ca sử thi. Trong
bộ M ỹ học, ông đã nghiên cứu một cách hệ thống về hoàn cảnh ra đời, các
đặc điểm và diễn biến lịch sử của thơ sử thi. Trong đó ông xếp các trường ca
sử thi thuộc loại hình thơ (các nghệ thuật lãng mạn) và cho rằng “chính với
tính cách là một tổng thể nguyên sơ mà trường ca sử thi làm thành cái quí
báu nhất, quyển sácli, quyển Thánh kinh của một dân tộc và mọi dân tộc lớn
và quan trọng đều có.”[28,574].
5
Trường ca về đê tài chiến tranh chống Mỹ
Diêu Thị Lan Phương
Bước sang thời hiện đại, dưới cách nhìn thi pháp học, Bakhtin cũng đã
giúp ta hình dung về các vấn để thời gian nghệ thuật, cách thể hiện trong tác
phẩm trường ca sử thi một cách rõ hơn(các ý kiến của Bakhtin sẽ được chúng
tôi trình bày trong chương I). Mặt khác, theo nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc
Hiến, ở Nga thể loại trường ca rất phát triển và đã có những thời kì khá phồn
thịnh. Vì vậy, lí luận về trường ca ở Nga có thể nói là tương đối hoàn thiện.
Từ thế kỉ XIX Bêlinxki đã đưa ra những nhận định về đặc trưng của thể loại
này. Ông cho rằng “nó chỉ chớp lấy những yếu tố mang chất thơ, chất lí
tưởng của cuộc sống mà nội dung là những chiêm nghiệm sâu sắc nhất vê thế
giới và những vấn đề cao sâu nhất của nhân loại hiện tại.”[31,44] . Trong
thời đại Xô Viết có những nhà khoa học chuyên nghiên cứu về trường ca
(A.N. Xôkôlôv) và trên Báo văn học cũng đã có những cuộc thảo luận sôi nổi
về trường ca.
Như vậy việc nghiên cứu thể loại trường ca trên thế giới nói chung cũng
đã có một quá trình lịch sử và có thể khẳng định đây là vấn đề mà nhiều nhà
nghiên cứu đã quan tâm.

Giang Lân, Vũ Đức Phúc )- Bên cạnh đó một số tác giả đi từ sự vận động
của các thể loại được gọi là trường ca hoặc từ những lí thuyết về thể loại của
nước ngoài mà vận dụng vào để xem xét trường ca chống Mỹ (Phạm Huy
Thông, Đỗ Văn Khang, Hoàng Ngọc Hiến ).
Ngoài các bài viết được đăng tải trên báo chí, trong một số công trình
nghiên cứu cũng xuất hiện một sô' bài viết về trường ca. Vũ Văn Sỹ đặc biệt
chú ý đến vai trò của thể loại này trong hệ thống thơ Việt Nam hiện đại.
Trong bài Trường ca trong hệ thông th ể loại thơ Việt Nam hiện đại
[19,703] tác giả đã luận giải một cách hợp lí về sự phát triển của thể loại này.
Năm 1999, Hoàng Ngọc Hiến đã xuất bản giáo trình Nám bài giảng về th ế
loại và một trong số những vấn đề được ông đưa ra là “Mấy vấn đé đặc trưng
7
Trường ca VẾ đê tài chiến tranh chống Mỹ
Diêu Thị Lan Phương
thể loại và thi pháp của trường cá". Có thể nói Hoàng Ngọc Hiến là một
trong số ít người đã dành nhiều tâm sức cho việc nghiên cứu trường ca. Từ
các bản dịch, các bài giới thiệu về trường ca của Maiacôpxki, các lí thuyết về
thể loại của Nga ông đã khái quát nên những đặc điểm cơ bản của trường ca
hiện đại như: nội dung lớn, cảm hứng lớn, mối tương quan giữa tự sự và trữ
tình Có thể nói “Mấy vấn đề đặc trưng thể loại và thi pháp của trườtìg ca"
của Hoàng Ngọc Hiến là công trình rất công phu, đã vận dụng những lí
thuyết và thực tiễn tương đối mô phạm, tuy ngay trong cách đặt tên quyển
sách đã ít nhiều mang tính nội bộ.
Điểm qua một sô' công trình nghiên cứu, chúng ta cũng thấy được thể loại
trường ca là mảnh đất đã thu hút nhiều sự quan tâm. Hơn nữa thể loại này
không chỉ là sản phẩm của riêng xã hội ta. Tuy nhiên trên thực tế, một phần
có thể do sáng tác quyết định, những kết luận về thể loại này qua các diỗn
đàn, các cuộc hội thảo hầu như vẫn đang được bỏ ngỏ, vẫn chưa có một cách
hiểu thống nhất về thể loại (Tất nhiên đây có thể là vấn đề muôn thuở của
văn học). Nhìn chung những bài viết còn mang tính khái lược, điều ấy thể

* Trường ca viết về chiến tranh chống Mỹ có số lượng rất lớn, tuy nhiên
một số tác phẩm chất lượng còn hạn chế và vì vậy chúng tôi chỉ chọn lọc
những trường ca được đánh giá là thành công và tiêu biểu nhất, trực tiếp viết
về đề tài chiến tranh chống Mỹ như: Mặt đường khát vọng (Nguyễn Khoa
Điềm), Đường tới thành p h ố (Hữu Thỉnh), Những người đi tới biển (Thanh
Thảo), Bài ca chim Chơ rao (Thu Bồn), Trường ca Sư đoàn (Nguyễn Đức
Mậu)
9
Trường ca vê đề tài chiến tranh chống M ỹ
Diêu Thị Lan Phương
4. Cái mới của luận văn:
Đây là một đề tài chưa có ai nghiên cứu một cách chính thức nên luận
văn của chúng tôi trước hết sẽ cung cấp một cơ sở mang tính hệ thống về
những vấn đề lý luận và sự phát triển của thể loại trường ca.
Luận văn chỉ ra những đặc trưng thi pháp cụ thể của trường ca chống
Mỹ. Có thể nói đây là một hình thức mới xuất hiện nên chúng ta chưa có
được cái nhìn đầy đủ về nó. Vì vậy đề tài của chúng tôi sẽ góp phần bổ sung
những kiến thức về thể loại để có thể có một cái nhìn tổng quan hơn về văn
học chống Mỹ.
Trường ca là thể loại mang tính thời đại rõ nhất, đồng thời nó cũng là
một thể loại mang tính tổng kết. Trong sự vận động của văn học, với sự xuất
hiện ồ ạt và rút lui nhanh chóng, nó như một thể loại đã khép lại một thời đại
văn học chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh chiến tranh.
5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Để tiến hành nghiên cứu đề tài này chúng tôi dựa trên cơ sở Chủ nghĩa
duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của c . Mác- Ảngghen để lí giải các
vấn để về thực tiễn văn học, sự qui định của hiện thực khách quan đối với tư
duy phản ánh trong tác phẩrrL Đồng thời trong vấn đề thể loại cụ thể, chúng
tôi sẽ'dựa trên những lí luận về mỹ học của Hêghen để tiếp cận thể loại
trường ca.

không phải là một thuật ngữ chính xác và khoa học. Bởi lẽ, khái niệm này
không nói lên được đặc trưng cơ bản của một thể loại thơ nào cả. Hơn nữa, nó
còn có thể gây nên một tình trạng mơ hồ, lẩn lộn"[36], Có thể, đây là những ý
kiến mang tính chủ quan, nhưng một phần nó cũng nói lên sự “bất ổn" của
thuật ngữ. Theo ông Hoàng Ngọc Hiến trong "Năm bài giảng vê th ể loại" thì
'T h ể loại ta vẫn quen gọi là Trường ca trong thuật ngữ nghiên cứu văn học
Liên Xô(cũ) được gọi là Poema (trong bài này từ Poema tạm dịch là Trường
ca) có thể hiểu với một nghĩa rất rộng, thậm chí mông /zí/ỉg”[31,41]. Còn trong
cuốn “Thuật ngữ lí luận văn học” của trường Đại học Sư phạm Vinh tổ chức
biên soạn năm 1974 có viết: “Thuật ngữ Trường ca xuất hiện như là đ ể dịch
một danh từ nước ngoài. Danh từPoema trong tiếng Nga chỉ một th ể loại văn
học dân gian Nga truyền thống với đặc trưng là tác phẩm thơ thể hiện một nội
dung lớn có ỷ nghĩa trọng đại đối với dân tộc. Nhiều khi Trường ca được dùng
một cách rộng rãi đ ể chỉ một tác phẩm thơ dài liơi không nhất thiết plìải có
nội dung lớn. Trong trường lư/p này Trường ca chỉ có ỷ nglũa là bài ca, bài
thơ dài"[24,255 ]. Như vậy, thuật ngữ trường ca được hiểu theo một nghĩa rất
rộng. Trong cuốn “Từ điển Thuật ngữ vãn học” (Lê Bá Hán chủ biên) trường
12
Trường ca vé đề tài chiến tranh chống Mỹ Diêu Thị Lan Phương
ca được hiểu là “tóc phẩm thơ có dung lượng lớn, thường cỏ cốt truyện tự sự
hoặc trữ tình. Trường ca (poème) cũng được dùng đ ể gọi các tác phẩm sử thi
(épopee) thời cổ và thời Trung đại, khuyết danh hoặc có tác g/ả”[23,309]. Và
như vậy, trường ca như cách hiểu ở đây bao gồm cả các sáng tác cổ điển và
các sáng tác hiện đại, cả dân gian và văn học viết Bên cạnh những định
nghĩa rộng cũng có những định nghĩa hẹp hơn về thể loại trường ca. Bêlinxki
là nhà lí luận văn học đầu tiên muốn dành tên gọi trường ca cho một loại tác
phẩm thơ dài đặc biệt, có đặc trưng riêng về nội dung. Trong văn học Xô Viết,
không phải tác phẩm thơ dài nào cũng được gọi là trường ca. Có sự phân biệt
giữa Trường ca và truyện bằng thơ, tiểu thuyết bâng thơ. Vấn đề đặc trưng nội
dung của trường ca được đặt ra. Như vậy, ngoài nghĩa rất rộng đã được nói ở

năm nay không giống những trường ca cổ điển ‘Trường ca hiện đại ở Việt
Nơm không thể là sự tiếp tục tự nhiên của các trường ca trong lịch sử như
kiểu Iliat và Ođitxe, như kiểu Ramayana và Mahabharata, như kiểu các
khan Tây Nguyên và các loại Saga Poem ở các dân tộc khác trước Ả7c/”[93].
Các nhà nghiên cứu văn học Đỗ Văn Khang, Vũ Đức Phúc lại cho rằng có
thể gọi những bản trường ca chống Mỹ là Trường ca sử thi hiện đại và như
vậy là nó có những đặc điểm thống nhất - cùng loại hình với trường ca sử thi.
Chúng tôi cho rằng trường ca hiện đại không phải là sự tiếp tục, sự phát triển
tự thân ở một mức cao hơn của các loại trường ca sử thi nhưng chính hoàn
cảnh lịch sử, thời đại cách mạng đã qui định chặt chẽ tính chất tác phẩm nên
trường ca có nhiều điểm thống nhất với trường ca cổ điển, đặc biệt là ở tính
chất anh hùng ca. Vì vậy nếu nói trường ca hiện đại là cùng một loại hình với
các thể loại tương tự trước cũng không phải là một nhận xét sai. Mặt khác
nếu đặt ra vấn đề đây là sự tái sinh hay khai sinh của thể loại thì Trường ca
của ta lại không thể là sự khai sinh. Bởi vì dù sao tên gọi và một số đặc điểm
thể loại dù do các vấn đề lịch sử chi phối và có nguyên nhân sâu xa khác với
với các loại trường ca sử thi (ví dụ âm hưởng anh hùng ca của trường ca ngày
nay là do một thời đại anh hùng quyết định, còn âm hưởng anh hùng ca thời
14
Trường ca về đế tài chiến tranh chống M ỹ
Diêu Thị Lan Phương
xưa không chỉ là yếu tố thời đại mà phần nhiều do sự tưởng tượng thêm, do
khát vọng chiếm lĩnh tự nhiên và xã hội của con người quyết định) nhưng
nó lại thể hiện ra thành những điểm tương tự nhau. Để thuận lợi cho việc xem
xét các vấn đề khác, chúng tôi tạm thời giới hạn thuật ngữ trường ca hiện đại
như sau: Trường ca là những tác phẩm thơ dài có kết cấu chặt chẽ, có nội
dung lớn hướng đến cái toàn th ể cộng đồng dân tộc và mang tính chát anh
hùng ca.
1.2. Cơ sở xã hội của trường ca
1.2.1. Ý kiến của Hêghen về "Trạng thái của th ế giới sử thi"

bản trường ca ban đầu này chưa được Hêghen coi là Trường ca chính thức.
Những bản trường ca xứng đáng là quyển “Thánh kinh của một dàn tộc” -
những trường ca chính thức - trường ca chân chính - “chủ yếu ra đời vào thời
kỳ trung gian trong đó một dân tộc thoát khỏi tình trạng mê muội của nó và
cảm thấy tinli thần của nó thức tỉnh bắt đầu tạo nên một th ế giới dành riêng
cho nó và nó cảm thấy sống ở đấy là thoải mái”[28, 575]. Đó là một thể chế
xã hội đạt tới một trạng thái độc đáo trong đó nền tảng của sự phục tùng
không phải là một uy quyền thuần tuý, mà là một “tinh thần danli dự, sự tôn
trọng". Sự thức tỉnh song song của ý thức tự do cá nhân và tinh thần dân tộc
đã là tiền đề cho sử thi. Trong xã hội ấy người ta muốn tạo ra một thế giới và
dành riêng cho nó một quyển sách ghi lại tất cả cái không khí, khí phách hào
hùng đẹp đẽ của dân tộc.
Trường ca sử thi gắn liền với cái toàn thể của thời đại và của đời sống
dân tộc. Song nó không phải vẽ lên tâm trạng chủ quan của nhà thơ mà vẽ lên
các sự kiện và các biến cố cụ thể, cho nên cái tôi của anh ta lại càng lùi về
phía sau khi anh ta lao vào thế giới đang diễn ra trước mắt, hoà mình vào
cộng đồng, vào không khí dân tộc.
Khi nghiên cứu các bản Trường ca của Hômerơ người ta cho ràng nó
đã ra đời trong thời kỳ quá độ từ nền văn hoá Mixen chuyển sang nền văn
16
Trường ca vé đé tài chiến tranh chống M ỹ Diéu Thị Lan Phương
hoá cổ tiền Hi Lạp thời kỳ đồng hoá của bốn nhóm bộ tộc Hi Lạp để hình
thành dân tộc Hi Lạp, dân tộc trong cái ý nghĩa ban đầu, ý nghĩa sơ khai của
nó. Qua những chứng cứ khảo cổ học, người ta thấy nền văn minh Cret và
Mixen thuộc về thời đại đồ đồng, kim loại sắt đã có nhưng còn hiếm. Người
Đôriêng từ phía Bắc tràn xuống chinh phục Hi Lạp đã đem theo những dụng
cụ bằng sắt thường dùng. Người Akêen đã bị kẻ xâm lược mới này đánh đuổi,
chạy sang vùng bờ biển Tiểu Á. Nơi ấy các thành bang Iôni và Êôlit còn giữ
được, qua hàng thế kỷ, câu chuyện về nhũng anh hùng Akêen và những chiến
công lừng lẫy của họ. Những người hát rong đã biến những câu chuyện kể

riêng và cái chung, giữa cuộc sống cá nhân và cuộc sống cộng đồng, giữa gia
đình và xã hội trong một bản Trường ca chân chính. Mặt khác, điều kiện
khách quan, hay là tình huống phù hợp nhất cho một bản Trường ca sử thi ra
đời, theo Hêghen, đấy là xung đột của trạng thái chiến tranh. Trong chiến
tranh, toàn bộ dân tộc đang vận động, đang hướng về cùng một mục đích:
bảo vệ mình. Khi ấy tinh thần dân tộc mới được thể hiện và thức tỉnh một
cách toàn vẹn. Đề tài về Iliat và Ođitxe của Hômerơ đều rút ra từ truyền
thuyết về cuộc chiến tranh thành Troa, một cuộc chiến tranh có thật xảy ra
vào thế kỷ XII trước công nguyên. Trong đó Iliat trực tiếp viết về cảnh chiến
trận và cơn giận của Asin; Ođitxe viết về hoà bình, nhưng trong đó vẫn còn
dư âm của cuộc chiến, những gì liên quan đến tình trạng diễn ra trong ngôi
nhà ở đảo Ithác cũng như tới cuộc du lịch của Ođitxe khi trở về đều là hậu
quả trực tiếp của cuộc chiến tranh, thậm chí là việc kéo dài của cuộc chiến
tranh ấy. Rất nhiều Trường ca viết về đề tài chiến tranh đã trở thành những
quyển “thánh kinh" tượng trưng cho tinh thần dân tộc, ví dụ như “Giải phóng
Gieruxalem” của T.Tátxô , “Lusiadas”của L.Camoes, “Khúc ca vê' cuộc hành
binh I-go” của dân tộc Nga Dù những bản trường ca ấy viết về cảnh chiến
thắng hay thất bại thì nó vẫn là những ngọn lửa rực sáng. Hêghen viết:
"Trong chiến tranh thì tinh thần dũng cảm làm thành cái hứng thú chủ yếu,
mà tinh thần dũng cảm là một trạng thái tâm hồn và có một hoạt động không
lưrp với cách biểu hiện trữ tình cũng không hợp với hành động có kịch
///j/í”[28,594]. Không phải tất cả các trường ca đều viết về chiến tranh nhưng
chiến tranh là một đề tài lớn, một môi trường phù hợp nhất và vô cùng đa
dạng để thể hiện sự hoành tráng và tinh thần cộng đồng. Bởi vì chiến tranh
đòi hỏi một sức mạnh lớn - sức mạnh tập thể, đòi hỏi sự quên mình - nâng
con người cá nhân và con người tập thể ngang hàng với thần thánh. Tuy
18
Trường ca vê để tài chiến tranh chống M ỹ
Diêu Thị Lan Phương
nhiên, không phải bất cứ cuộc chiến tranh nào cũng là “tình huống phủ hợp'''

sử thi. Bên cạnh đó chúng ta còn có một truyền thống văn học với sự phát
triển rực rỡ của truyện thơ, truyện Nôm bình dân, diễn ca, ngâm khúc - các
thể loại thơ dài nói chung. Theo nhà nghiên cứu Phạm Huy Thông, thì “Lĩnh
Nam chích quái” xuất hiện từ thời Trần và Lê sơ giữ vị trí như một bộ
Trường ca nguyên thuỷ Việt Nam. Từ cái nhìn lịch sử, chúng ta có thể khẳng
định rằng trường ca viết về chiến tranh chống Mỹ là một sự phát triển từ
truyền thống văn học dân tộc và mang dấu ấn của thời đại mới.
Trong lịch sử có lẽ có hai giai đoạn để lại dấu ấn về hào khí dân tộc lớn
nhất trong văn học đó là giai đoạn Lý, Trần, Lê và giai đoạn chống Mỹ. Văn
học Lý Trần với hào khí Đông A đã làm nên một chủ nghĩa yêu nước đầy khí
phách anh hùng và độc lập, tự cường, xứng đáng là thời đại anh hùng ca. Lời
kêu gọi đứng lên cứu nước trong “Hịch tướng sỹ” của Trần Quốc Tuấn là sự
ý thức về tinh thần dân tộc của thời đại. Đỉnh cao của thời kỳ này là bài thơ
dài “Bình Ngô đại cáo” - áng “thiên cổ hùng văn” của muôn đời. Nó nhu
một bản giao hưởng hùng tráng về sức mạnh to lớn của dân tộc ta trong cuộc
kháng chiến chống quân Minh. Âm hưởng của Bình Ngô đại cáo có tính chất
của một bản trường ca, bởi như Hêghen viết nó “thực sự là toàn bộ quan
niệm về thế giới và cuộc sống một dân tộc, được trình bày dưới hình thức
khách quan của những biến c ố thực to;”[28,573], Tuy Bình Ngô đại cáo
chưa phải là một tác phẩm có độ dài, đặc biệt đặt trong thể loại trường ca
nhưng về nội dung cảm hứng, âm vang hào sảng của nó xứng đáng là một
thiên cổ hùng văn, sánh ngang với một số bản trường ca mang tính dân tộc
của các nước khác như Kaìêvaìa (Phần Lan), Nibelung (Đức), Bài ca Rôlăng
(Pháp)
Những cuộc chiến tranh chống xâm lược ở Việt Nam đều là những
cuộc chiến tranh chính nghĩa. Hơn nữa chúng ta lại là một nước nhỏ nhưng
đã thắng được những đạo quân khổng lồ từ Mông cổ, Trung Quốc, Pháp,
Mỹ Vì vậy những điều ấy đã trở nên kỳ diệu, thần thánh. Trường ca hùng
20
Trường ca vé đé tài chiến tranh chông M ỹ

Trường ca vé đê tài chiến tranh chống M ỹ
Diêu Thị Lan Phương
điển thuật ngữ văn học ở Việt Nam khi nói về thể loại này cũng chỉ nói một
cách đại lược như: Trường ca sử thi - Trường ca tiền lãng mạn -Trường ca
lãng mạn Trong cuốn M ỹ học, Héghen chia Trường ca sử thi ra thành ba
thời kỳ ( đến thời đại của ông):
- Thơ sử thi Phương Đông
- Sử thi của người Hi Lạp và La Mã
- Sử thi lãng mạn
Trong hệ thống này, loại thứ nhất, thơ sử thi Phương Đông, có tính chất
chủ yếu là tượng trưng, đa phần đều được Hêghen cho là loại trường ca sử thi
không thực sự, bởi nó “không thể vươn lên được tới tình trạng độc lập cá
nhân của tính cách, của mục đích và của các xung đột” [28,643]. Hêghen chỉ
thừa nhận những sử thi thực sự ở hai dân tộc Ấn Độ và Ba Tư. Điều này là do
tính chất của các quan niệm khái quát về vũ trụ, về nhân sinh và tôn giáo ở
các dân tộc khác nhau.
Tiếp theo là loại Trường ca sử thi của người Hi Lạp và những người
La Mã. Chính Hômerơ đã đưa chúng ta vào thế giới nghệ thuật sử thi chân
chính. Hêghen đặc biệt đánh giá cao thơ sử thi giai đoạn này, theo ông,
những tác phẩm của Hômerơ là “sự sáng tạo cao nhất của tinh thẩn sử thi, và
là cái nguồn hưởng thụ trong trẻo nhất đối với tinh thần con người chúng to”
[28,648],
Có thể nói, hai giai đoạn trên là thời kỳ đầu của sử thi anh hùng ca.
Cũng tương tự như cách phân chia của Hêghen, một số nhà lí luận về sử thi
của Liên Xô (cũ) đã phân chia sử thi thành hai loại:
1. Sử thi c ổ sơ (hay sử thi thần thoại ) - tương ứng với thơ sử thi
Phương Đông - không chính thức.
22
Trường ca vê đề tài chiến tranh chông Mỹ
Diêu Thị Lan Phươìig

Diêu Thị Lan Phương
vấn đề sẽ dễ dàng hơn. về đại thể chúng ta có thể hình dung sự vận động của
trường ca theo một mạch chính từ những Trường ca sử thi (thần thoại + cổ
điển) - Trường ca thời Trung cổ -Trường ca thời Phục hưng - Trườỉig ca lãng
mạn th ế kỷ XVIII - XIX).
Trước hết chúng ta nói về sử thỉ cổ điển, về tên gọi sử thi cổ điển còn
có nhiều cách và nhiều sự phân loại khác nhau cũng như Hêghen chia những
trường ca giai đoạn đầu này thành hai loại: không chính thức và chính thức.
Không chính thức thường gắn với các yếu tố dân gian truyền miệng và tính
chất thần bí tôn giáo. Còn sử thi chính thức đã có một tác giả - một cá nhân
nào đó cụ thể, dù có thể nó vẫn còn dựa trên cốt truyện dân gian. Những sử
thi không chính thức, hay có một số cách gọi khác: sử thi dân gian, sử thi cổ
sơ, sử thi thần thoại đương nhiên vẫn có mối quan hệ rất lớn đối với thê’
loại sau này, nhưng do tính chất truyền miệng của nó mà không có được
những văn bản cụ thể, nên tạm thời chúng ta không bàn đến ở đây. Bước sang
thời kỳ sử thi chính thức, hay còn gọi là sử thi anh hùng, sử thi tái tạo với
những tác phẩm Iliat, Ôđitxê được xem là của Hômerơ; Mahabharata, tác
giả có tên là Vyasa - chỉ đơn giản có nghĩa là “Người biên s o ạ n R am a y a n a
- cuốn sách thần thánh của nhiều triệu người Hindu trong cuộc đời của họ,
nguyên bản được tạo nên bởi nhà thơ thông thái Valmki. Những sử thi kể trên
đều là những bộ sử thi đồ sộ của các nền văn minh lớn trong lịch sử. Chúng
đều là những tác phẩm có cốt truyện và có nhân vật mang tính chất anh hùng.
Theo Hêghen “nội dung và hình thức của nó thực sự là toàn bộ các quan
niệm, toàn bộ th ế giới và cuộc sống của một dân tộc được trình bày dưới hình
thức khách quan của một biến c ố thực tại” [28,573]. Thực chất các sử thi cổ
điển đều là những tác phẩm anh hùng ca (Vì vậy một số từ điển thuật ngữ của
ta khi giải thích mục sử thi thường có câu: còn gọi là anh hùng ca) xuất hiện
sớm trong lịch sử văn học của các dân tộc nhằm ngợi ca những sự nghiệp anh
hùng có tính chất toàn dân và có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc. Trong “
24