TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUÔC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA BÁO CHÍ VÀ TRUYỀN THÔNG
*** TRẦN NGỌC HÀ
SỰ VẬN ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA
TIỂU PHẨM TRONG BÁO CHÍ VIỆT NAM
HIỆN ĐẠI.
CHUYÊN NGÀNH: BÁO CHÍ HỌC
MÃ SỐ: 60 32 01
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. PHẠM THÀNH HƯNG
chí
7
1.2 Vị trí của tiểu phẩm trong hoạt động báo chí hiện đại
9
II. Khái niệm
10
2.1 Các quan niệm khác nhau về tiểu phẩm
10
2.2 Khái niệm về tiểu phẩm và tiểu phẩm báo chí
11
2.3 Những đặc trưng cơ bản của tiểu phẩm
15
III. Biến thể của tiểu phẩm
17
3.1 Quan niệm về biến thể của tiểu phẩm
17
3.2 Sự xuất hiện của tiểu phẩm biến thể trên báo chí Việt Nam hiện
đại
18
Chƣơng II: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TIỂU
PHẨM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX QUA PHONG CÁCH CỦA
HAI TÁC GIẢ NGUYỄN AÍ QUỐC VÀ NGÔ TẤT TỐ
20
I. Đôi nét về diện mạo báo chí và tình hình sử dụng tiểu phẩm trên
báo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
20
II.Phong cách tiểu phẩm Hồ Chí Minh
26
2.1 Về sự nghiệp báo chí cách mạng của chủ tịch Hồ Chí Minh
I. Diện mạo báo chí Việt Nam đương đại
50
II Biến thể của tiểu phẩm và hiệu quả của nó trong quá trình tạo lập
và định hướng dư luận xã hội
52
2.1 Thử tìm một khái niệm
52
2.2 Tình hình sử dụng biến thể tiểu phẩm trên báo in hiện đại
53
2.3 Sự đa dạng về đề tài, nội dung phản ánh của biến thể tiểu phẩm
55
2.4 Hiệu quả truyền thông của tiểu phẩm biến thể
56
III. Một số tác giả tiêu biểu về phong cách sử dụng tiểu phẩm biến
thể
59
3.1. Nhà báo Hữu Thọ
59
3.2 Biến thể trong tiểu phẩm của Ba Thợ Tiện
63
3.3 Lý Sinh Sự và sự tiếp nối chuyên mục “Nói hay đừng” trên báo
Lao động
70
3.4 Độc đáo tiểu phẩm biến thể của Bút Bi trên báo Tuổi trẻ
75
IV. Đặc điểm về phong cách, cấu trúc và kết cấu của tiểu phẩm
biến thể
85
4.1 Chủ đề, đề tài của tiểu phẩm biến thể
86
hình trong lịch sử. Thực tiễn nghề báo cho thấy xuất hiện ngày càng nhiều thể
loại mới hoặc những thể loại cũ được cách tân tạo nên những biến thể mới mà
khoa học báo chí chưa thực sự khảo sát và tổng kết hết. Tiểu phẩm báo chí là
một trong những dạng thức hết sức thú vị và đặc biệt đó.
Tiểu phẩm báo chí đã xuất hiện khá lâu trong lịch sử báo chí thế giới lẫn
báo chí Việt Nam. Nhiều cây bút đã thành danh và gắn tên tuổi của mình với
thể loại vừa có tính trào lộng, vừa có tính chiến đấu này. Một mặt đặc trưng
với lối viết giàu chất văn trên cái nền của sự kiện và thông tin mang tính báo
chí đã làm cho tiểu phẩm ngày càng phát triển mạnh mẽ và có một chỗ đứng
xứng đáng qua tất cả các giai đoạn phát triển khác nhau của lịch sử báo chí.
Tất nhiên hoàn cảnh xã hội thay đổi, thông tin báo chí theo đó cũng thay đổi.
Sự vận động, đổi mới của tiểu phẩm cho phù hợp với tâm lý bạn đọc đang là
một xu thế tất yếu. Trên báo in, đa phần các báo lớn, nhỏ, kể cả báo địa
phương đều xuất hiện tiểu phẩm với tư cách là một bài viết trội có thế mạnh.
Tiểu phẩm trên báo chí ngày nay tiết kiệm thời gian cho bạn đọc nên kết cấu
vô cùng ngắn gọn, linh động và không kém phần sâu sắc.
Tuy tiểu phẩm xuất hiện đã lâu trên báo chí nhưng hệ thống lý luận về
nó vẫn chưa thực sự phong phú, có tính hệ thống và đầy đủ. Đặc biệt những
biến thể của nó trên báo chí Việt Nam hiện đại thì càng không thấy đề cập đến
từ góc độ lý luận, với những đặc trưng, đặc điểm trên phương diện cấu trúc tác
2
phẩm, đồng thời cũng chưa thấy có những nghiên cứu về hiệu quả báo chí,
hiệu quả thông tin trên phương diện nội dung. Chính vì vậy, luận văn này sẽ
góp phần nghiên cứu thêm tiểu phẩm và biến thể của nó để góp thêm một góc
nhìn lý luận và thực tiễn đầy đủ và toàn diện hơn về tiểu phẩm và những biến
thể của nó. Trong lĩnh vực báo chí học xuất phát từ sự thiếu vắng, mỏng manh
của lý luận thể loại, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài này với chút hy vọng
góp phần hoàn thiện hơn lý luận về tiểu phẩm báo chí cả trong lịch đại và đồng
đại.
chí…
Như vậy, việc nghiên cứu tiểu phẩm báo chí đã có những nền móng nhất
định, song để nghiên cứu và gọi tên biến thể của tiểu phẩm thì chưa thấy đề
cập nhiều.Các tài liệu nói về biến thể của tiểu phẩm báo chí hiện đại đặt trong
sự vận động và phát triển của nó cho tới nay vẫn chưa có được một công trình
nghiên cứu hoàn chỉnh.
Thừa hưởng những kết quả nghiên cứu quan trọng nói trên, chúng tôi xem
đây như là những nền móng vô cùng quan trọng để tiếp tục nghiên cứu thêm,
làm sâu sắc và phong phú hơn kho tang lý luận về thể loại tiểu phẩm cũng như
các biến thể của nó trong khoa học về báo chí nói chung trong đề tài luận văn
thạc sỹ khoa học báo chí “Sự vận động và phát triển của thể loại tiiểu phẩm
trong báo chí Việt Nam hiện đại”.
3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn.
Như đã trình bày, tiểu phẩm báo chí trong sự vận động và phát triển của nó
rất cần một sự nghiên cứu và tổng kết từ thực tiễn cho đến lý luận một cách
đầy đủ để bổ sung vào hệ thống lý luận về thể loại trong báo chí học. Vì lẽ đó,
mục đích và nhiệm vụ của Luận văn này sẽ góp phần vào việc tập trung khái
quát và hệ thống hoá một cách tương đối đầy đủ các vấn đề lý luận chung về
tiểu phẩm. Trên cơ sở đó, luận văn cũng sẽ đi tìm và “giải mã” những bí ẩn
của thể loại, cũng như chỉ ra những vấn đề lý luận mới về Biến thể của tiểu
4
phẩm trên báo chí Việt Nam hiện đại. Từ kết quả của sự tập hợp và phân tích
thực tiễn thể loại,chúng tôi cố gắng chỉ ra những đặc trưng, kết cấu cũng như ý
nghĩa nội dung của biến thể tiểu phẩm để vận dụng nó trong đời sống báo chí
đương đại. Không chỉ trên phương diện lý luận, luận văn cũng sẽ tiếp cận trên
cả những kỹ năng, phương pháp sáng tạo của tiểu phẩm và biến thể của nó với
mong muốn không chỉ trang bị kiến thức lý luận mà cả kỹ năng cho tất cả
những ai quan tâm đến thể loại báo chí sinh động mà hấp dẫn này. Cùng với ý
tưởng đó, trên cơ sở nhận diện những đặc trưng cơ bản và những nét mới của
văn tập trung nghiên cứu là tiểu phẩm báo chí và các biến thể của nó, thông
qua khảo sát các tác phẩm của các nhà báo kể trên để nhận diện đặc trưng rồi
chỉ ra các biến thể của tiểu phẩm báo chí là gì.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu.
- Đề tài được nghiên cứu dựa trên nền tảng và cơ sở lý luận của Chủ nghĩa
duy vật biện chứng Mác- Lê Nin và tư tưởng Hồ Chí Minh về Báo chí cách
mạng và nhiệm vụ của báo chí cách mạng.
- Phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh các tác phẩm báo chí và các tác
giả liên quan đến phạm vi, đối tượng và đề tài nghiên cứu qua việc hệ thống
hóa tài liệu và các tác phẩm báo chí.
- Nghiên cứu văn bản, cụ thể là tiếp cận văn bản tiểu phẩm của các tác giả
liên quan trong hoàn cảnh xã hội xuất hiện tiểu phẩm
- Lấy mẫu và số liệu để khảo sát tần suất xuất hiện của tiểu phẩm cũng như
có những nghiên cứu nhỏ bằng phương pháp điều tra xã hội học về tâm lý, thái
độ từ thực tiễn công chúng trong việc tiếp nhận thể loại tiểu phẩm và các biến
thể của tiểu phẩm báo chí.
- Dựa trên nền tảng lý luận, các sách vở, giáo trình có đề cập đến vấn đề mà
luận văn quan tâm nghiên cứu.
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn.
6
Về ý nghĩa lý luận, luận văn sẽ góp phần làm rõ thêm và hệ thống hoá lại
những kiến thức về thể loại tiểu phẩm báo chí. Đặc biệt sẽ bổ sung những
thông tin lý luận ít nhiều mới mẻ về các biến thể của nó vào hệ thống lý luận
tiểu phẩm nói chung. Cùng với mục tiêu đó luận văn triển khai theo hướng
khẳng định lại vai trò, vị trí và hiệu qủa thông tin của tiểu phẩm báo chí và
những biến thể của nó mang lại trong hoạt động báo chí hiện nay.
Về ý nghĩa thực tiễn, luận văn sẽ là tài liệu góp phần để các bạn sinh viên,
học viên cao học và những ai quan tâm đến tiểu phẩm và các biến thể của tiểu
phẩm tìm hiểu để phục vụ cho nhu cầu học tập, nghiên cứu và hoạt động
Feuilleton. Ban đầu đa phần các nhà văn dùng dạng thức này như một thứ vũ
khí có tính chiến đấu cao để đả kích và công phá vào mặt trận tư tưởng của
những thế lực thù địch. Một số tài liệu báo chí Xô Viết lại cho rằng tiểu phẩm
ra đời vào những năm 60- 70 của thế kỷ XVIII với sự xuất hiện của các bài
viết có tính châm biếm của Nôvicốp và Giécxen trên báo chí Nga. Quan điểm
này thì cho rằng ở Pháp tiểu phẩm xuất hiện muộn hơn, nghĩa là đến đầu thế
kỷ XIX mới xuất hiện gắn với các bài viết của Cha đạo Julien Geoffroy
Các bài báo dạng này đều gắn với tên tuổi các nhà văn, nhà báo nổi tiếng và
đều nhằm theo mục tiêu chung là phê phán hiện thực xã hội thối nát đương
thời. Các cây bút tiểu phẩm nổi tiếng được nhắc đến nhiều trong lịch sử báo
chí là Tuốc-ghi-nhê-ép; Sê-đrin; Ghéc- xen; Goóc- ky; Đéc-mu- lanh; Brít-sot;
An-na-tôn Frăng; Lỗ Tấn…Nhiều nhà hoạt động cách mạng và là những lãnh
tụ của giai cấp công nhân thế giới cũng đã sử dụng tiểu phẩm như một thứ vũ
khí sắc bén trong công cuộc đấu tranh với những thế lực, giai cấp thống trị
phản động.
Dẫn chứng là C.Mác đã từng ra báo và đã từng bị cấm hoạt động báo chí,
thậm chí còn bị giai cấp tư sản đàn áp hoạt động báo chí của mình. Lịch sử còn
ghi lại sự kiện trước phiên tòa bồi thẩm ngày 7 tháng 2 năm 1848 xử những
người chịu trách nhiệm chính ở tờ báo Neue Rheinnische Zeitung (Báo Ranh
8
Mới) thì từ hàng ghế bị cáo, C.Mác đã nói rằng: “Báo chí phải chống lại một
hiến binh nhất định, một viên công tố nhất định”. Và trong suốt thời gian tồn
tại của tờ Ranh Mới. C. Mác và F.Ăng ghen đã viết rất nhiều tiểu phẩm phê
phán và đả kích sâu cay vào kẻ thù của cách mạng.
Còn ở Việt Nam, do các điều kiện lịch sử xã hội chi phối nên báo chí ra đời
khá muộn. Những tờ báo đầu tiên của Việt Nam xuất hiện vào khoảng giữa thế
kỷ XIX. Tờ báo bằng chữ Quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam là Gia Định Báo
cũng mãi đến ngày 15 tháng 4 năm 1865 mới ra đời. Cũng chính vì vậy mà
tiều phẩm báo chí cũng xuất hiện khá muộn màng so với lịch sử của thể loại
Vị trí của tiểu phẩm trong hoạt động báo chí hiện đại.
Chúng ta biết rằng tiểu phẩm xuất hiện trên báo chí cũng có những cơ sở xã
hội của nó. Mà một trong những nhân tố có tính tâm lý xã hội xuất phát từ văn
hóa và truyền thống Việt, đó là bản lĩnh đấu tranh và tinh thần lạc quan trong
lối sống của con người Việt Nam được hun đúc qua đấu tranh dân tộc và đấu
tranh xã hội. Một mặt truyền thống tiếu lâm trong văn nghệ dân gian với quan
niệm thẩm mỹ: Tiếng cười là vũ khí của kẻ mạnh, văn học là vũ khí đấu tranh
nên tiểu phẩm luôn phát huy được lợi thế sắc bén của nó trong mọi gian đoạn
phát triển của báo chí Việt Nam hiện đại như đã trình bày. Mặt khác, khi xã
hội có những bất công, ngang trái, có những mâu thuẫn giai cấp rõ nét, đặc biệt
là trong xã hội phong kiến thuộc Pháp nửa sau thế kỉ XIX thì thứ vũ khí sắc
bén có tên gọi là tiểu phẩm để đả kích sâu cay vào tư tưởng của chủ nghĩa thực
dân nửa phong kiến lẫn bè lũ xâm lược Pháp. Trong kháng chiến chống Mỹ
cho đến thời bình, tiểu phẩm cũng luôn phát huy được sức mạnh đấu tranh của
mình.
Vì các lẽ đó mà tiểu phẩm báo chí có một vị trì đặc biệt và ngày càng trở
thành một thể loại xung kích với tần số xuất hiện đậm đặc trong các trang báo
in. Tiểu phẩm được nghiên cứu và đúc kết lý luận như một đối tượng hấp dẫn
10
và có tính đặc thù cao. Nó được xếp vào nhóm Chính luận nghệ thuật và ngày
càng được chú ý nghiên cứu.
Tiểu phẩm và các biến thể của nó trong báo chí hiện đại không đơn thuần là
những bài báo giải trí gây cười thông thường. Càng ngày tính chính luận của
nó càng được khẳng định mạnh mẽ. Cũng vậy mà thay vì những vị trí khiêm
nhường của một góc trang Văn hóa- Văn nghệ, tiểu phẩm có sự “dời đô”
ngoạn mục lên trang 2 của mặt báo và nhiều tờ báo đã dành hẳn một diện tích
trang 1 cho tiểu phẩm và biến thể của nó. Đó là một vị trí xứng đáng, bởi vì
nội dung mà tiểu phẩm hướng đến luôn có tính thời sự, tính chiến đấu cao và
nhiều lúc còn là một phương tiện truyền phát chính kiến của cơ quan báo chí.
tính chất tầm th-ờng, vụn vặt về ph-ơng diện đề tài.
T nhng quan nim ny, da trờn nhng nột c trng chung nht ca tiu
phm trờn c phng din ni dung, kt cu, cỏc phng phỏp v th phỏp
biu hin chỳng, ta s i n tỡm hiu v ghi nhn mt khỏi nim khoa hc hn
c v tiu phm
Khỏi nim v tiu phm v tiu phm bỏo chớ.
Nh- đã trình bày trong phần các quan niệm khác nhau về tiểu phẩm, một sự
tiếp cận bắt đầu từ tên gọi là sự hé lộ một phần của khái niệm. Trong tiếng
Anh, thể loại này đ-ợc gọi là Feuilleton, Newspaper satire. Thực ra thuật ngữ
này xuất phát từ nguyên gốc tiếng Pháp: Feuillton có nghĩa là tờ giấy, chiếc lá.
Do sử dụng thuật ngữ bng từ Hán Việt, tiểu phẩm đợc hiểu một cách thông
dụng nh- một tác phẩm ngắn gọn, nhỏ lẻ, có dung l-ợng khiêm tốn, chỉ l-u ý
tới lợng chứ không tới chất của tác phẩm. Trong lĩnh vực truyền thông,
đặc biệt là báo in, tiểu phẩm là thể loại có vị thế t-ơng đối cổ điển. Thời kỳ đầu
xuất hiện, tiểu phẩm còn nằm lẫn trong các trang phụ tr-ơng quảng cáo gắn
kèm với nội dung chính của tờ báo. Nổi tiếng nhất trong số các trang phụ
tr-ơng tiểu phẩm và quảng cáo này là phụ tr-ơng của nhà văn Lessing cho tờ
báo Đức Vossische Zeitung, xuất bản từ năm 1751 đến năm 1751. Vì có nội
dung châm biếm, hài h-ớc về những chuyện sinh hoạt đời sống, có chức năng
12
giải trí là chủ yếu, tiểu phẩm đ-ợc phép phát triển nằm ngoài sự quan tâm của
bộ máy kiểm duyệt chính thống. Sự nhận biết v khai trơng thể loại chính
thức diễn ra vào năm 1800, khi chủ bút tờ báo Pháp Journal des Débats là J.
Geoffroy quyết định di chuyển tiểu phẩm cùng mục quảng cáo từ các trang phụ
tr-ơng vào nửa d-ới trang nhất của mỗi số báo. Những số báo đầu tiên, ông in
các bài phê bình sân khấu của mình. Nửa d-ới trang báo đ-ợc ngăn với nửa
trên bằng một vạch kẻ ngang, mực đậm, với mục đích l-u ý độc giả rằng đây là
phần đ-ợc miễn kiểm duyệt. Về mặt đồ hoạ kỹ thuật, bài tiểu phẩm th-ờng
đ-ợc in bằng kiểu chữ nghiêng và đ-ợc đóng khung. Đ-ợc sáp nhập vào trang
bỏo ngn núi v ti thi s cú tớnh cht chõm bim v l mt v kch ngn
mang tớnh cht hi hc, chõm bim. Mt s giỏo trỡnh bỏo chớ cng ó a ra
nhng khỏi nim v tiu phm bỏo chớ. Chng hn nh trong Giỏo trỡnh Cỏc
th loi bỏo chớ Chớnh lun ngh thut ca PGS.TS Dng Xuõn Sn, trong
chng 8- Chng Tiu phm cú a ra khỏi nim: Tiu phm l mt th loi
bỏo chớ nhúm chớnh lun-ngh thut, mang tớnh vn hc, c din t bng
ngụn ng chõm bim, kớch hoc hi hc v mt s kin, s vic, hin
tng cú thc, c th hoc khỏi quỏt, qua ú tỏc gi th hin quan im ca
mỡnh v s kin, hin tng ú. Trong cun Ngh nghip v cụng vic ca
nh bỏo, tỏc gi Trnh ỡnh Khụi cho rng: Tiu phm l mt th loi tỏc
phm bỏo chớ ngn gn, mang tớnh vn hc, c din t bng ngụn ng
chõm bim hoc hi hc v mt s vic cú thc, c th hoc khỏi quỏt, m
thụng qua ú tỏc gi biu hin quan im ca mỡnh trc nhng s vic, hin
tng ú. Thc cht hai quan im ny cú nhng nột tng ng, khỏc chng
trong khỏi nim c PGS.TS Dng Xuõn Sn a ra ó xỏc nh tớnh khu
bit ca tiu phm trong a ht ca nú khi xp nú vo nhúm Chớnh lun- ngh
thut.
Cũn t gúc ca ngi lm bỏo, nh bỏo ng thi cng l mt cõy bỳt
tiu phm, Xớch iu cho rng : Tiu phm L th loi va cho phộp phỏt
trin tớnh cht in hỡnh ca vn hc, va mang tớnh chõn tht, khoa hc v kp
14
thời của báo chí, tiểu phẩm vốn mang một tính chiến đấu cao, có khả năng
vạch bản chất tàn bạo của kẻ thù một cách trực tiếp, sâu cay và châm biếm làm
cho người đọc vừa căm thù, vừa khinh ghét vừa cười vào mũi chúng”.
Những khái niệm được nêu trên đã cơ bản đề cập được những nét chính yếu
dựa trên những đặc điểm, đặc trưng chung nhất của tiểu phẩm. Tuy nhiên các
vấn đề lý luận, các quan niệm khoa học không dừng lại mà nó vận động theo
thực tiễn của hoàn cảnh xã hội và thực tiễn của hoạt động báo chí. Cách nhìn
lịch đại và cách nhìn đồng đại sẽ có những thay đổi như một tất yếu khách
chúng tôi trình bày, nó chỉ là cái vỏ hình thức của tác phẩm, vậy nên tiểu phẩm
của báo chí hiện đại và những biến thể của nó trong quá trình vận động và phát
triển thì tính tư duy lý lẽ sắc bén mang “tính báo chí” mới là đặc điểm số một
của nó.
2.3 Những đặc trƣng cơ bản của tiểu phẩm.
Hệ thống lý luận nghiên cứu về tiểu phẩm trước đây cũng đã chỉ ra những
đặc trưng, đặc điểm cơ bản của tiểu phẩm. Trong luận văn này, qua nghiên
cứu, khảo sát tiểu phẩm trên báo chí hiện đại và các biến thể của nó, chúng tôi
bổ sung thêm một số đặc trưng và sắp xếp chúng lại theo trình tự tăng dần mức
độ quan trọng của các đặc trưng cơ bản của một tiểu phẩm báo chí.
Tiểu phẩm báo chí hiện đại có kết cấu ngắn gọn và linh động:
Trong lý luận báo chí về thể loại tiểu phấm đã từng xuất hiện khái
niệm “tiểu phẩm dài”, chẳng hạn như các tác phẩm của Nguyễn Ái
Quốc. Một số giáo trình như Giáo trình Các thể loại chính luận nghệ
thuật của khoa báo chí Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn-
Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng: Độ dài của tiểu phẩm từ 300 đến
1500 chữ. Thực chất trong quá khứ dung lượng dài đến 1500 chữ là có
thật nhưng qua khảo sát trên báo chí hiện đại hiện nay, độ chữ của tiểu
phẩm rất ít khi vượt quá ngưỡng 700 chữ. Cạnh đó có những tiểu
phẩm ngắn gọn, dạng hội thoại, chưa đến 200 chữ. Độ dài trung bình
16
của tiểu phẩm báo chí hiện nay chỉ dao động từ 200 đến 600 chữ. Có
thể khẳng định không còn xuất hiện tiểu phẩm báo chí nào có độ dài
đến 1500 chữ. Sự linh động của tiểu phẩm thể hiện ở kết cấu văn bản
của nó, lúc là những câu chuyện, lúc là những phỏng vấn, lúc là những
đối thoại, lúc là dạng ôn cố tri tân, rất biến hóa.
Tiểu phẩm báo chí hiện đại mang tính chính luận với hệ thống tƣ
duy lý lẽ sắc sảo đặt dƣới cái vỏ hình thức tác phẩm gần với văn
học: Đặc trưng này gắn với việc tiểu phẩm trên báo chí hiện đại
Đây là một nét khu biệt rất riêng của tiểu phẩm báo chí. Nhiều người
đã nhầm lẫn khi cho rằng cái chính của tiểu phẩm là gây cười, và một
số nghiên cứu đã nghiêng về tính giải trí đơn thuần của tiểu phẩm để
xếp dạng thức này là tiểu phẩm văn học. Thực chất cái cười, cái hài
trong tiểu phẩm chính là để hướng đến cái bi, cái cay đắng và bất công
trong xã hội mà thôi. Theo đó tiểu phẩm gợi nên những căm phẫn,
những phản biện chứ không phải để…cười.
Nắm bắt được những nét đặc trưng cơ bản này sẽ giúp tiếp cận việc nghiên
cứu tiểu phẩm báo chí hiện đại đi đúng hướng với tư cách là một thể loại báo
chí giàu tính chính luận có những thủ pháp biểu hiện gần với văn học như
chúng tôi đã trình bày.
III. Biến thể của tiểu phẩm.
Quan niệm về biến thể của tiểu phẩm.
Biến thể, theo định nghĩa của Đại từ điển Tiếng Việt nghĩa là thể đã biến
đổi đi ít nhiều so với thể gốc. Theo nghĩa này, trong sự vận động và phát triển
của thể loại, việc xuất hiện những biến thể mới phù hợp với truyền thông hiện
đại là một quy luật có tính tất yếu. Tiểu phẩm báo chí và việc xuất hiện các
biến thể của nó không là ngoại lệ. Việc nghiên cứu tiểu phẩm biến thể là rất
cần thiết cả trên phương diện lý luận lẫn thực tiễn của hoạt động báo chí.
18
V phn ny, chỳng tụi s trỡnh by k trong chng III ca lun vn,
õy chỳng tụi ch trỡnh by nhng vn cú tớnh cht lý lun s lc v bin
th ca tiu phm.
Khái niệm biến thể ở đây đ-ợc dùng trong tính t-ơng đối của ngữ nghĩa.
Biến thể chỉ có khi chung một gốc xuất phát, khởi đầu. Biến thể của tiểu phẩm
báo chí Việt Nam hình th nh và phát triển trên cơ sở:
1 -Kế thừa truyền thống tiếu lâm và văn ch-ơng trào phúng dân gian.
2- Tiếp thu và phát triển các thành tựu của tiểu phẩm, của thể văn giai thoại
trong báo chí và văn học Trung Quốc. Ngô Tất Tố là cây bút tiểu phẩm tiêu
cho các cây bút tiểu phẩm khai chiến và cống hiến. Công cuộc đổi mới xã hội
toàn diện, trong đó có đổi mới t- duy, cụ thể là t- duy báo chí đã tạo điều kiện
cho các nhà báo tự tin, tự do sáng tạo, phát huy tính năng động trong đổi mới,
cách tân hình thức, bút pháp thể hiện. Một quá trình biến đổi tiểu phẩm đã diễn
ra, nhiều khi v-ợt xa tầm tay nắm bắt của lý luận báo chí học và chính sự biến
đổi ấy rất cần đ-ợc nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện để đáp ứng cả công
tác nghiên cứu về báo chí lẫn việc định dạng, tìm đặc tr-ng, thủ pháp thể của
tiểu phẩm để giúp những ng-ời làm báo có thể tiếp cận và thực hành trong quá
trình sáng tạo tác phẩm báo chí của mình.
Tiểu kết ch-ơng 1
Tóm lại tiểu phẩm báo chí hiện đại đã có những sự vận động và phát triển
theo thời gian để rồi từ thể gốc của tiểu phẩm ban đầu xuất hiện những biến thể
với những đặc tr-ng, kết cấu hết sức linh động và hấp dẫn. Sức chiến đấu của
tiểu phẩm và tiểu phẩm biến thể mở rộng ra trên mọi mặt của đời sống xã hội
khiến thể loại này chiếm một vị trí xứng đáng với tần suất xuất hiện khá dày
đặc trong hoạt động báo chí hiện nay. Cũng chính từ sự đa dạng của đề tài, vấn
đề phản ánh cộng với sự sáng tạo của ng-ời viết trên việc nắm bắt nhu cầu, tâm
lý của độc giả, tiểu phẩm biến thể xuất hiện với nhiều dạng thức, làm sinh động
và phong phú thêm cho cả hoạt động lý luận lẫn thực tiễn của nghề báo. Tuy
20
nhiên cũng đặt ra những thách thức cho những ng-ời làm công tác nghiên cứu
lý luận báo chí khi nghiên cứu và định danh nó một cách khoa học.
Chng 2
S HèNH THNH V PHT TRIN CA TIU PHM NA U
TH K XX QUA PHONG CCH CA HAI TC GI NGUYN A
QUC V NGễ TT T.
I. ụi nột v din mo bỏo chớ v tỡnh hỡnh s dng tiu phm trờn
bỏo chớ Vit Nam na u th k XX.
số rất ít, người làm báo lúc này không còn là viên chức hoặc là kẻ cúc cung tận
tụy phục vụ quyền lợi thực dân. Gia nhập đội ngũ làm báo có những nhà hoạt
động chính trị như Trần Huy Liệu, Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng , những
người làm chính trị dưới dạng nghiên cứu học thuật như Phạm Quỳnh, Nguyễn
Văn Vĩnh , những nhà dịch thuật như Trần Chánh Chiếu, Phan Kế Bính,
Nguyễn Đỗ Mục , những trí thức du học từ nước ngoài về như Nguyễn An
Ninh, Hoàng Tích Chu , Chính họ chứ không phải nhà cầm quyền, là những
người quyết định nội dung báo chí tất nhiên theo quan điểm riêng của mỗi
người cùng với tất cả ràng buộc khắt khe dưới chế độ thuộc địa. Với việc
người Pháp đẩy mạnh việc khai thác Đông Dương để bù đắp cho nền kinh tế
chính quốc bị kiệt quệ bởi chiến tranh thế giới thứ nhất đi đôi với sự gia tăng
đàn áp về chính trị, xã hội nông nghiệp Việt Nam càng bị bần cùng hóa. Giai
cấp tư sản bản xứ hình thành và cùng với nó là sự xuất hiện và lớn mạnh của
giai cấp công nhân. Trên thế giới, Cách mạng Tháng Mười đã thành công ở
Nga. Đảng Cộng sản Pháp đã thành lập với chính sách đúng đắn đối với vấn đề
thuộc địa. Ở Việt Nam, dần dần hội tụ những điều kiện khách quan cho sự ra
đời của một phong trào yêu nước, dân chủ được chỉ đạo bởi tư tưởng của giai
cấp công nhân. Hoàn cảnh trong nước cũng như bối cảnh quốc tế đã chín muồi
Copyright: Tài liệu đại học ©