ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BÙI VĂN HIẾU
MÓNG KIẾN TRÚC THỜI LÝ, TRẦN, HỒ
QUA TÀI LIỆU KHẢO CỔ HỌC Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Khảo cổ học
Mã số: 60 22 60
PHỤ LỤC
Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS Tống Trung Tín
1.3 TIỂU KẾT CHƢƠNG 1 41
CHƯƠNG 2 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM MÓNG KIẾN TRÚC THỜI LÝ, TRẦN,
HỒ 43
2.1 THỜI LÝ 43
2.1.1 Móng nền 43
2.1.2 Móng cột 53
2.1.3 Tiểu kết về móng kiến trúc thời Lý 58
2.2 THỜI TRẦN 61
2.2.1 Móng nền 61
2
2.2.2 Móng cột 66
2.2.3 Tiểu kết về móng kiến trúc thời Trần 70
2.3 THỜI TRẦN-HỒ 72
2.3.1 Móng nền 73
2.3.2 Móng cột 74
2.3.3 Tiểu kết về móng kiến trúc thời Trần-Hồ 75
2.4 TIỂU KẾT CHƢƠNG 2 76
CHƯƠNG 3 DIỄN BIẾN VÀ GIÁ TRỊ CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU MÓNG
KIẾN TRÚC THỜI LÝ, TRẦN, HỒ 80
3.1. DIỄN BIẾN CỦA MÓNG KIẾN TRÚC THỜI LÝ, TRẦN, HỒ 80
3.1.1 Về mặt loại hình 80
3.1.2 Về vật liệu 84
3.1.3 Về kỹ thuật xây dựng 86
3.2. GIÁ TRỊ CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU MÓNG KIẾN TRÚC THỜI LÝ, TRẦN,

Sđ Sơ đồ
tr. Trang
TV Tầng vị
TL Tư liệu
UBND Ủy ban nhân dân
12 Kích thước còn lại
12 Kích thước phần xuất lộ.
[12] Kích thước lớp vật liệu còn nguyên.
* Kích thước chưa rõ
4
DANH MỤC BẢNG BIỂU, BẢN ĐỒ, SƠ ĐỒ, BẢN VẼ VÀ BẢN ẢNH

BẢNG THỐNG KÊ, MÔ TẢ
Bảng 1:
Bảng thống kê các loại hình móng kiến trúc thời Lý
Bảng 2:
Bảng thống kê các loại hình móng nền thời Lý
Bảng 3:
Bảng thống kê các kiểu móng bó nền thời Lý
Bảng 4:
Bảng thống kê các loại hình móng cột thời Lý
Bảng 5:
Bảng thống kê các kiểu móng cột loại 5 thời Lý
Bảng 6:

Bảng 15.1:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 2 thời Lý
Bảng 15.2:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 2 thời Lý
Bảng 15.3:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 2 thời Lý
Bảng 16:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 3 thời Lý
Bảng 16.1:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 3 thời Lý
Bảng 17:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 4 thời Lý
Bảng 17.1:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 4 thời Lý
Bảng 17.2:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 4 thời Lý
Bảng 17.3:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 4 thời Lý
Bảng 17.4:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 4 thời Lý
Bảng 17.5:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 4 thời Lý
Bảng 17.6:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 4 thời Lý
Bảng 17.7:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 4 thời Lý
Bảng 17.8:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 4 thời Lý
Bảng 17.9:
Mô tả đặc điểm móng cột loại 4 thời Lý

Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 1 loại 5 thời Lý
Bảng 18.9:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 1 loại 5 thời Lý
Bảng 18.10:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 1 loại 5 thời Lý
Bảng 18.11:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 1 loại 5 thời Lý
Bảng 19:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý
Bảng 19.1:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý
Bảng 19.2:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý
Bảng 19.3:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý
Bảng 19.4:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý
7
Bảng 19.5:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý
Bảng 20:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 3a loại 5 thời Lý
Bảng 20.1:
Mô tả đặc điểm móng cột kiểu 3a loại 5 thời Lý
8
Bản đồ 4:
Vị trí xã Phượng Sơn, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang
Bản đồ 5:
Vị trí xã Minh Hải, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên
Bản đồ 6:
Vị trí phường Ngọc Xuyên, quận Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng
Bản đồ 7:
Vị trí xã Yên Lợi, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định
Bản đồ 8:
Vị trí di tích Đoan Môn, Ba Đình, Hà Nội
Bản đồ 9:
Vị trí xã Dương Quang, huyện Gia Lâm, Hà Nội
Bản đồ 10:
Vị trí xã An Sinh, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh
Ban đồ 11:
Vị trí phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định
Bản đồ 12:
Vị trí xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Bản đồ 13:
Vị trí xã Hà Đông, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa
Bản đồ 14:
Vị trí di tích thành nhà Hồ, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa
SƠ ĐỒ
Sơ đồ 1:

Bản vẽ 6:
Mặt tường phía bắc dấu vết tháp chùa Phật Tích
Bản vẽ 7:
Mặt tường phía nam dấu vết tháp chùa Phật Tích
Bản vẽ 8:
Mặt tường phía đông dấu vết tháp chùa Phật Tích
Bản vẽ 9:
Mặt tường phía tây dấu vết tháp chùa Phật Tích
Bản vẽ 10:
Mặt tường phía nam lòng tháp chùa Phật Tích
Bản vẽ 11:
Mặt tường phía đông lòng tháp chùa Phật Tích
Bản vẽ 12:
Dấu vết kiến trúc ở khu A địa điểm 18 Hoàng Diệu
Bản vẽ 13:
Dấu vết kiến trúc ở khu A và A1 địa điểm 18 Hoàng Diệu
Bản vẽ 14:
Dấu vết kiến trúc khu A1 địa điểm 18 Hoàng Diệu
Bản vẽ 15:
Vị trí dấu vết móng tường thứ nhất thời Lý
Bản vẽ 16:
Vị trí dấu vết móng tường thứ hai thời Lý
Bản vẽ 17:
Dấu vết kiến trúc khu A và hố A20-A5 địa điểm 18 Hoàng Diệu

Mặt cắt móng bó nền kiểu 3 thời Lý
Bản vẽ 32:
Móng cột loại 1 thời Lý
Bản vẽ 33:
Dấu vết kiến trúc khu A và hố A15 địa điểm 18 Hoàng Diệu
Bản vẽ 34:
Móng cột loại 1 thời Lý, địa điểm 18 Hoàng Diệu
11
Bản vẽ 35:
Mặt cắt móng cột loại 1 thời Lý
Bản vẽ 36:
Móng cột loại 1 thời Lý, địa điểm đền Cầu Từ
Bản vẽ 37:
Móng cột loại 1 thời Lý
Bản vẽ 38:
Móng cột loại 2 thời Lý ở hố 10B1 địa điểm đàn Nam Giao
Bản vẽ 39:
Móng cột loại 2 thời Lý ở hố 10N địa điểm đàn Nam Giao
Bản vẽ 40:
Mặt cắt móng cột loại 2 thời Lý
Bản vẽ 41:
Móng cột loại 3 thời Lý ở hố 10B2 địa điểm đàn Nam Giao
Bản vẽ 42:
Móng cột loại 3 thời Lý ở hố 10N địa điểm đàn Nam Giao

Bản vẽ 53:
Móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý ở hố 4 địa điểm đàn Nam Giao
Bản vẽ 54:
Móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý ở hố 9 địa điểm đàn Nam Giao
Bản vẽ 55:
Móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý ở hố 10B1 địa điểm đàn Nam Giao
Bản vẽ 56:
Móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý ở hố 10N địa điểm đàn Nam Giao
Bản vẽ 57:
Móng cột kiểu 2 (có ngói) loại 5 thời Lý ở hố 9 địa điểm đàn Nam Giao
Bản vẽ 58:
Mặt cắt móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý
Bản vẽ 59:
Dấu vết kiến trúc khu A và hố A3 địa điểm 18 Hoàng Diệu
Bản vẽ 60:
Móng cột kiểu 3a loại 5 thời Lý
Bản vẽ 61:
Dấu vết kiến trúc khu A và hố A20 địa điểm 18 Hoàng Diệu
Bản vẽ 62:
Móng cột kiểu 3a loại 5 thời Lý
Bản vẽ 63:
Mặt bằng di tích chùa Phổ Minh
Bản vẽ 64:
Mặt đứng tháp chùa Phổ Minh
Bản vẽ 65:
Mặt bằng tháp chùa Phổ Minh
Bản vẽ 66:
Mặt cắt cấu tạo đế và móng tháp chùa Phổ Minh
Bản vẽ 67:
Mặt cắt địa chất hố đào và định dạng móng tháp chùa Phổ Minh

Bản vẽ 78:
Mặt bằng và mặt cắt địa tầng hố 2 lần khai quật thứ ba địa điểm chùa
Báo Ân
Bản vẽ 79:
Mặt bằng hố 2 lần khai quật thứ ba địa điểm chùa Báo Ân
Bản vẽ 80:
Mặt bằng và mặt cắt địa tầng hố 3 lần khai quật thứ ba địa điểm chùa
Báo Ân
Bản vẽ 81:
Mặt bằng hố 3 lần khai quật thứ ba địa điểm chùa Báo Ân
Bản vẽ 82:
Dấu vết kiến trúc xuất lộ tại di tích Thái Lăng đợt khai quật lần 1
Bản vẽ 83:
Móng cột loại 2 thời Trần, di tích Thái Lăng
14
Bản vẽ 84:
Móng cột loại 2 thời Trần ở hố 1 địa điểm đền Thái
Bản vẽ 85:
Móng cột loại 2 thời Trần ở hố 2 địa điểm đền Thái
Bản vẽ 86:
Móng cột loại 2 thời Trần ở hố 3 địa điểm đền Thái
Bản vẽ 87:
Móng cột loại 2 thời Trần ở hố 4 địa điểm đền Thái
Bản vẽ 88:

15
Bản ảnh 1:
Dấu vết tháp chùa Phật Tích
Bản ảnh 2:
Dấu vết tháp chùa Phật Tích
Bản ảnh 3:
Lớp vật liệu gia cố chân tháp chùa Phật Tích
Bản ảnh 4:
Mô hình tháp trên gạch thời Lý và kiến trúc hố B3, địa điểm 18
Hoàng Diệu
Bản ảnh 5:
Dấu vết tháp Tường Long
Bản ảnh 6:
Dấu vết tháp Tường Long
Bản ảnh 7:
Dấu vết tháp Chương Sơn
Bản ảnh 8:
Dấu vết tháp Chương Sơn
Bản ảnh 9:
Dấu vết kiến trúc và lớp gia cố chân tháp Chương Sơn
Bản ảnh 10:
Dấu vết móng tường thứ nhất thời Lý
Bản ảnh 11:
Dấu vết móng tường thứ hai thời Lý
Bản ảnh 12:
Kiến trúc khu A1 và dấu vết những đường bó nền
Bản ảnh 13:

Bản ảnh 25:
Móng cột loại 2 thời Lý
Bản ảnh 26:
Móng cột loại 3 thời Lý
Bản ảnh 27:
Móng cột loại 4 thời Lý
Bản ảnh 28:
Móng cột loại 4 thời Lý
Bản ảnh 29:
Kiến trúc khu A1 và móng cột kiểu 1 loại 5 thời Lý
Bản ảnh 30:
Kiến trúc hố A10 và móng cột kiểu 1 loại 5 thời Lý
Bản ảnh 31:
Kiến trúc hố A15 và móng cột kiểu 1 loại 5 thời Lý
Bản ảnh 32:
Kiến trúc hố A20-A5 và móng cột kiểu 1 loại 5 thời Lý
Bản ảnh 33:
Kiến trúc “lục giác” B và móng cột kiểu 1 loại 5 thời Lý
Bản ảnh 34:
Kiến trúc “lục giác” I và móng cột kiểu 1 loại 5 thời Lý
Bản ảnh 35:
Móng cột kiểu 2 loại 5 thời Lý
17
Bản ảnh 36:

Di tích Thái Lăng
Bản ảnh 52:
Móng cột loại 2 thời Trần tại di tích Thái Lăng
Bản ảnh 53:
Móng cột loại 2 thời Trần tại địa điểm đền Thái
18
Bản ảnh 54:
Móng cột kiểu 1a loại 3 thời Trần
Bản ảnh 55:
Móng cột kiểu 1b loại 3 thời Trần
Bản ảnh 56:
Hố khai quật 1 và móng cột kiểu 2 loại 3 thời Trần
Bản ảnh 57:
Móng cột kiểu 2a loại 3 thời Trần
Bản ảnh 58:
Dấu vết móng cột có niên đại thời Lý Trần ở đền Cầu Từ
Bản ảnh 59:
Dấu vết móng cột tại khu vực đền Cầu Từ 2 đợt khai quật năm 2007
Bản ảnh 60:
Dấu vết đàn Nam Giao, Thanh Hóa
Bản ảnh 61:
Dấu vết đàn Nam Giao, Thanh Hóa
Bản ảnh 62:
Khối đá móng chân tường thành nhà Hồ và địa tầng các hố thám sát

Cho tới nay, người ta vẫn có chiều hướng tập trung nghiên cứu về mặt hình
thể kiến trúc mà không chú ý nhiều đến vấn đề kết cấu vật liệu. Thế nhưng mọi
người đều biết chúng phải được xem xét trong mối quan hệ biện chứng, tác động
qua lại lẫn nhau. Rõ ràng những vấn đề về kết cấu thường giới hạn nét thể hiện của
kiến trúc.
1.3 Nền móng là một trong nhiều yếu tố có ảnh hưởng lớn tới tính bền vững
của các công trình kiến trúc. Sự ổn định, bền vững của công trình phụ thuộc chủ yếu
vào nền và móng. Nó phải rắn chắc tới mức có thể làm được mà quy mô của công
trình đòi hỏi. Tuy nhiên nếu xây dựng móng qúa kiên cố và gia cường nền qúa chắc
chắn sẽ gây sự lãng phí không cần thiết. Vì vậy, giải quyết tốt bài toán về nền và
móng có ý nghĩa vô cùng to lớn trong xây dựng công trình cả về kinh tế và kỹ thuật.
20
1.4 Nền nghệ thuật kiến trúc Việt Nam thời Lý, Trần, Hồ đánh dấu một mốc
son trong lịch sử kiến trúc truyền thống của dân tộc. Tuy nhiên đến nay, do nhiều
nguyên nhân khác nhau như điều kiện môi trường, chiến tranh loạn lạc, phần còn lại
chủ yếu để tìm hiểu nền nghệ thuật kiến trúc thời kỳ này chỉ là những dấu vết nền
móng. Đã có những bài viết đề cập đến những dấu vết nền móng kiến trúc thời kỳ
Lý, Trần, Hồ nhưng cho đến nay chưa có bất kỳ một công trình tổng hợp nào về vấn
đề này.
1.5. Ham muốn nghiên cứu về kiến trúc truyền thống đặc biệt là nền móng
kiến trúc cổ luôn được nuôi dưỡng trong tác giả từ khi còn học tập tại giảng đường
đại học. Những lý do khách quan và chủ quan như vậy đã khiến chúng tôi không
ngần ngại chọn đề tài luận văn là: Móng kiến trúc thời Lý, Trần, Hồ qua tài liệu
khảo cổ học.

- Địa điểm 18 Hoàng Diệu, Ba Đình, Hà Nội - Khu di tích Trung tâm Hoàng
thành Thăng Long.
- Di tích đàn Nam Giao, Hà Nội.
- Di tích Đoan Môn, Hà Nội.
- Địa điểm chùa Báo Ân, Hà Nội.
- Địa điểm chùa Phật Tích (Vạn Phúc Tự), Bắc Ninh.
- Địa điểm đền Cầu Từ, Bắc Giang.
- Địa điểm chùa Lạng (Viên Giác Tự), Hưng Yên.
- Di tích tháp Tường Long, Hải Phòng.
- Di tích Thái Lăng, Đông Triều, Quảng Ninh.
- Địa điểm đền Thái, Đông Triều, Quảng Ninh.
- Di tích tháp Vạn Phong Thành Thiện (tháp Chương Sơn), Nam Định.
22
- Khu vực đền Trần - chùa Tháp Phổ Minh, Nam Định.
- Địa điểm Ghềnh Tháp, Ninh Bình.
- Di tích Ly Cung, Thanh Hóa.
- Địa điểm thành nhà Hồ, Thanh Hóa.
Như vậy, đối tượng nghiên cứu chính của luận văn sẽ là 15 địa điểm nói trên.
Tuy nhiên, đối với các địa điểm 18 Hoàng Diệu, địa điểm đàn Nam Giao, khu vực
đền Trần-chùa Tháp, Thái Lăng, đền Thái, đối tượng nghiên cứu lại có những giới
hạn nhất định cụ thể như sau:
Tại địa điểm 18 Hoàng Diệu - Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng
Long do tình hình di tích vẫn đang trong qúa trình chỉnh lý nghiên cứu nên đối với
di tích này, ngoài tư liệu về hố A5 mà tác giả là người trực tiếp khai quật, chúng tôi

móng cột) [93]. Tuy nhiên, móng cột số 6 hố 1 đã bị phá hủy, chỉ còn dấu vết là một
phần đất màu xám đen, 7 dấu vết móng cột ở hố 3 không thật sự rõ ràng nên chúng
tôi không đề cập đến ở đây. Như vậy, đối với khu vực này, 29 dấu vết móng cột nói
trên sẽ là đối tượng nghiên cứu của luận văn.
Tại địa điểm Thái Lăng, báo cáo kết quả khai quật lần thứ hai đang trong quá
trình hoàn thiện nên những móng cột tại địa điểm này được đề cập đến trong luận
văn chỉ là những móng cột được nói đến trong Báo cáo kết quả khai quật di tích
Thái Lăng lần thứ nhất.
Tại địa điểm đền Thái, báo cáo kết quả của cả hai lần khai quật thám sát đều
đang trong quá trình xây dựng, hoàn thiện. Do vậy, những miêu tả dưới đây về
móng cột tại địa điểm này hoàn toàn dựa vào Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật khảo
cổ học địa điểm đền Thái lần thứ nhất.
Những tư liệu về móng kiến trúc thời Lý, Trần, Hồ tại các địa điểm khác
được biên soạn trong các hồ sơ báo cáo, các thông báo khoa học, các bài tạp chí, các
tập kỷ yếu hội nghị, sách
3.2 Phạm vi nghiên cứu của luận văn
24
3.2.1 Về không gian : Tập trung chủ yếu ở vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ,
một số tỉnh, thành đồng bằng duyên hải đông bắc Bắc Bộ và khu vực Bắc Trung Bộ,
bao gồm Hà Nội, Bắc Ninh, Bắc Giang, Hưng Yên, Hải Phòng, Quảng Ninh, Nam
Định, Ninh Bình, Thanh Hóa.
3.2.2 Về thời gian: Nằm trong khung niên đại thời Lý, Trần, Hồ, từ năm
1010 khi vương triều Lý được thành lập đến năm 1407, năm đánh dấu sự sụp đổ của
của vương triều Hồ trong lịch sử.