KIẾN TRÚC THỜI LÝ –
TRẦN Ở TỈNH VĨNH
PHÚ

Từ đầu công nguyên, đạo Phật, đạo Giáo và sau đó là đạo Nho đã thâm nhập nước
ta. Đến thời Đinh - Lê, đặt biệt là thời Lý - Trần, đạo Phật rất thịnh hành, được coi
như quốc giáo và chiếm địa vị độc tôn trong tín ngưỡng của nhân dân. Bấy giờ Nhà
nước xuất nhiều tiền bạc để xây dựng chùa chiền. Nhân dân tin sùng đạo Phật.
Sách "Đại Việt sử ký toàn thư" đã tả quang cảnh nước ta thời đó: "nhân dân quá
nửa làm sãi, trong nước chỗ nào cũng có chùa". Ở Vĩnh Phú có rất nhiều chùa làm
từ thời Lý - Trần: Chùa Cói, chùa Hà Thạch, chùa Hương Nộ, chùa Hữu Đô, chùa
Xuân Lũng, chùa Then, chùa Yên Phương

Rất tiếc là do thời gian, khí hậu khắc nghiệt và chiến tranh liên miên, cả "rưỡng"
chùa tháp, đình đền ở Vĩnh Phú đến nay chỉ còn xót lại một số nhỏ. Cả tỉnh có 153
ngôi đình, 79 ngôi chùa, 54 ngôi đền, 31 ngôi miếu và một số am nhỏ.

Những đình, chùa, đền, miếu kể trên đều được xây dựng theo những công thức
nhất định.

Về mặt bằng, thường được bố trí theo các kiểu: hình chữ "nhất", chữ "nhị", chữ
"tam", chữ "vương", chữ "đình", chữ "nhi", chữ "công", lớn hơn nữa thì "nội công

(Phong Châu) là giữ được nguyên vẹn. Tam quan này làm khoảng thể kỷ XVII
g
ồm 2 tầng, 8 mái, lợp ngói mũi hai, tr
ên nóc đ
ắp rồng chầu, các góc mái đều có
đao cong vút lên trông rất đẹp. Tầng dưới gồm 3 gian, gian giữa rộng 3,30m, hai
gian cạnh rộng 1,70m. Cả 3 gian có 16 cột. Sau này, bốn góc có xây thêm 4 cột để
đổ mái. Hiện nay, địa phương lại xây thêm cả tường xung quanh nữa. Tầng trên có
treo một chuông và một khánh. Sân gác được lát gỗ kín, chỉ để một lỗ vuông bắc
thang cho người lên, xuống.

Từ thời Lý - Trần, ở Vĩnh Phú đã có nhiều tháp. Tháp là một bộ phận, một công
trình nghệ thuật quan trọng của chùa. Cùng với chùa tháp là nơi thờ Phật có tính
chất tưởng niệm và là nơi để hài cốt của các nhà sư. Các tầng của tháp tượng trưng
cho từng bước tu hành để lên cõi Niết Bàn của các Phật tử. Tháp có nhiều loại cao
thấp, to nhỏ, màu sắc khác nhau. Có tháp màu xanh như tháp Thiên Tôn (Lập
Thạch), tháp màu đỏ (tức là để nguyên màu đất nung) như tháp Bình Sơn, có tháp
lại tráng men rất đẹp như tháp chùa Trò (Vĩnh Lạc ) có tháp gạch được xây bằng
thứ đất đặc biệt, ngoài trát một lớp vôi vừa làm áo như tháp chùa Cói (Tam
Đảo).v.v

Thời xưa có tháp rất nhiều tầng, cao vài chục mét, như tháp chùa Gia Lăng (Gia
Lăng Thiền Trị) xã Hà Thạnh (Phong Châu). Tương truyền trong tháp chứa nhiều
đồ quý giá. Về sau tháp đổ là do dã tâm của một tên khách trú. Tên này đến đây
mở trường dạy chữ nho, học trò rất đông. Hàng ngày, hắn bắt mỗi học trò lấy vồ
đập mạnh vaò tháp 3 vồ, cứ thế trong 3 năm liền, tháp đỗ, hắn ta lấy hết đồ quý giá
trong tháp, trốn đi. Tháp mất hẳn, nhưng tên tháp vẫn còn. Để ghi nhớ hình ảnh
hùng v
ĩ, kiến trúc đồ sộ của tháp Gia Lăng ấy, nhân dân lấy t
ên "Ng

chùa, tháp, miếu để các thế kỷ sau người đời chiêm ngưỡng, đúng là kỳ tài.