LIÊN HIỆP CÁC HỘI KHOA HỌC
VÀ KĨ THUẬT VIỆT NAM
VIỆN KINH TẾ SINH THÁI
ỦY BAN NHÂN DÂN
THÀNH PHỐ HÀ NỘI
SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
DỰ ÁN
“Đánh giá tiềm năng và tổ chức áp dụng mô hình trồng cây dược liệu
trên địa bàn huyện Sóc Sơn”
BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ
Quy trình kĩ thuật trồng cây dược liệu tại địa bàn huyện Sóc
Sơn
Cây Ba Kích morinda officinalis How
Người viết: KS. Tạ Văn Vạn
MỤC LỤC
I. CÂY BA KÍCH
Tên khoa học: morinda officinalis How
Họ cà phê: Rubiaceae
Tên vị thuốc: Ba Kích
Tên khác: Dây ruột gà, ba kích thiên, liên châu ba kích, chẩu phòng xi
(Mông), Sáy cáy (Thái), Thau tày cáy (Tày), chồi hoàng kim (Mường)
II. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC
2.1. Đặc điểm thực vật
Ba kích là cây sống lâu năm, dạng dây leo cuốn vào giá thể. Rễ có thịt dày,
hình trụ tròn, cong queo, thắt thành từng đoạn như ruột gà, được chế biến sử
dụng làm thuốc, thân hình trụ tròn, phân nhiều nhánh, cành non có lông thô
màu nâu, khi già nhẵn không lông.
Lá đơn nguyên, mọc đối chéo chữ thập, có cuống. Lá kim nhỏ hợp thành
ống màu xám nâu. Phiến lá hình elip thuôn dài, lá non màu tím có lông, lá già
mầu xanh không lông. Cụm hoa ở lách lá hay đầu cành. Hoa nhỏ màu trắng ngà.
Quả khi còn non màu xanh, khi chín màu hồng.

Theo y học cổ truyền
Ba kích có vị ngọt, hơi cay, tính ấm vào tim thận. Có tác dụng ôn thận
dương, mạnh gân cốt, trừ phong thấp.
Ba kích có tác dụng tăng khả năng hoạt động sinh dục, tăng cường khả
năng giao hợp, sức giẻo dai. Nhưng không có tác dụng kiểu androgen, không
làm thay đổi tinh dịch đồ, tuy vậy vẫn có tác dụng hỗ trợ điều trị vô sinh ở nam
giới.
Ba kích có tác dụng tăng lực rõ rệt với bệnh nhân tuổi già, suy nhược cơ
thể, mệt mỏi, ăn ngủ kém, không có biểu hiện của các yếu tố bệnh lý. Ngoài ra
còn có tác dụng giảm các triệu chứng đau khớp của các bệnh nhân đau khớp,
dùng ba kích dài ngày.
Theo các tài liệu cổ, ba kích còn chữa dương tủy, di tinh, phong thấp cước
khi, gân cốt yếu mêm, lưng gối mỏi đau. Còn được dùng như vị thuốc bổ não,
tinh khí, chữa liệt dương, xuất tinh sơm, di mộng tinh, phụ nữ kinh nguyệt
không đều, có tác dụng dùng riêng hay dùng phối hợp.
Theo y học hiện đại (tác dụng dược lý, lâm sàng)
Ba kích có tác dụng tăng cường sự dẻo dai cho súc vật qua nghiệm qua
phương pháp chuột bơi
Có tác dụng chống viêm rõ rệt qua thí nghiệm gây viêm bằng kolim ở
chuột cống trắng
Tăng cường sức đề kháng của cơ thể với các yếu tố độc hại
Có tác dụng hạ huyết áp, LD50 = 193g/kg thể trọng trên chuột nhắt trắng.
Một số bài thuốc và cách sử dụng
Trị cao huyết áp: ba kích 12g, tiên mao 12g, dâm dương hoắc 12g, trị mẫu
12g, hoàng bá 12g, đương quy 12g, nước 600ml. Sắc còn 20ml chia 3 lần, uống
trong ngày, thời gian điều trị ba tháng.
Trị thận hư, dương suy, di tinh: Ba kích 15g, thục địa 15g, sơn thù du 12g,
kim anh tử 12g sắc uống.
Trị thận hư, di liệu, đi tiểu nhiều lần: ba kích 12g, sơn thù du 12g, thọ ti tự
12g, tang phiêu tiêu 12 g. Sắc uống hoặc tán bột uống.

Bầu là túi PE thùng 2 đầu kích thước 15x8 cm.
Đất vào bầu: đất thịt vườm ươm cuốc lên, đập nhỏ, loại bỏ rễ cây, rễ cỏ và
các tạp chất khác. Trộn với phân chuồng hoai mục theo tỷ lệ 1/3, trồn đều đổ đất
vào bầu.
Cách thứ hai: khi hạt trong thùng cát nảy mầm có đôi lá thứ nhất xòe to và
bắt đầu có đôi lá thứ hai, nhẹ nhàng nhổ từng cây lên trồng vào bầu,\.
Sau khi cây mầm đã vào bầu, đem bầu xếp thành luống ở vườm ươm,
luống chìm 1/3 bầu để giữ bầu khỏi đổ và giữ ẩm tốt. Vườm ươm phải được vệ
sinh sạch sẽ, rào chắn cẩn thận.
Thường xuyên tưới nước giữ ẩm, làm sạch cỏ dại và phải che nắng cho
cây con không để ánh nắng trực tiếp chiếu vào. Chú ý chống úng cho vườm ươm
triệt để sau cơn mưa và phòng trừ sâu, chuột cắn cây con.
Cây con cao 20 – 30 cm bắt đầu vươm ngọn leo, thân mập khỏe, không
dấu hiệu sâu bệnh, là đạt tiêu chuẩn cây giống đưa ra trồng ở ruộng sản xuất.
3.2.2. Nhân giống bằng hom:
chặt thẫn cây ba kích 2 – 3 tuổi thành các đoạn ngắn, mỗi đoạn có 3 – 4
mắt đem trồng. Phương pháp này được áp dụng phổ biến ở trung quốc. Ngoài ra,
ở trung quốc còn có phương pháp nhân giống bằng rễ.
3.3. Thời vụ trồng
Thời vụ gieo ươm hạt vào tháng 1 hàng năm để mùa xuân năm sau có cây
xuất đi trồng, đảm bảo tỷ lệ cây sống cao, sinh trưởng thuận lợi, đồng thời đỡ
tốn công chăm sóc cây con trên diện tích lớn.
3.4. Đất trồng và kỹ thuật làm đất
Chọn đất thịt nhẹ hoặc đất thịt pha cát tơi xốp có tầng canh tác dày. Đất
ẩm mát, cao, tốt nhất là đất đồi feralit giàu mùn. Phát đốt dọn sạch các loại cây
tạp. Đất được cày sâu nhưng không được lật tầng để cầy lên. Đất được làm ải từ
cuối năm trước. Cày ải xong 5 – 7 ngày phải bừa ải giữ ẩm cho đất. Đến vụ
trồng ba kích phải bừa lại để đất nhỏ, tơi xốp, nhặt sạch các tạp chất trên ruộng
trước khi trồng.
3.5. Phân bón và kỹ thuật bón phân.

Phòng trừ sâu bệnh cách vệ sinh vườm sạch sẽ, thoát nước kịp thời và triệt
để sau mưa.
3.9. Chế độ luân canh hoặc xen canh
Ba kích là cây trồng lâu năm, sau 5 – 6 năm mới khai thác. Nếu sản xuất
thâm canh, sau thu hoạch chuyển sang trồng cây khác như sắn, khoai lang, hoài
sơn, 2 – 3 năm sau trồng lại. Có thể trồng xen canh với cây ăn quả hoặc cây
công nghiệp dài ngày. ở trung quốc, người ta thường trồng xen các loại cây như:
sắn,gừng, lạc, khoai sọ…. vào ruộng trồng ba kích.
IV. THU HOACH, CHẾ BIẾN VÀ BẢO QUẢN
4.1. Thu hoạch
Cây trồng sau 5 năm có thể thu hoạch được. Thời vụ thu hoạch vào mùa
thu sau khi quả chín. Đào rộng cần phải làm sây sát, đứt đoạn rễ ở nhiều chỗ.
4.2. Chế biến
Củ đào về sửa sạch, loại bỏ rễ con, phơi nắng đến khi phần thịt rễ dẻo lại
(2 ngày nắng nhẹ ) độ ẩm còn khoảng 50%, đập nhẹ hoặc nén nhẹ cho dẹp phần
thịt rễ. Không làm nát hoặc bong phần thịt rễ ra khoi lõi gỗ, sau đó tiếp tục phơi
cho khô hẳn ( độ ẩm khoảng 13%) cắt thành đoạn 10 – 13cm.
Củ hình cong queo, có dạng chuỗi hạt, vỏ có màu nâu nhạt, xù xì, có vân
cứng. Mắt cắt rễ có màu tím xám hoặc nâu hồng. Ba kích khô có vị hơi ngọt.
Phương pháp bào chế:
- chế thường: rửa sạch ba kích sau khi thu hoạch, bỏ lõi. Có thể đổ cho
mềm để bỏ lõi ( khi còn nóng). Thái đoạn vát dài 3 – 4 cm. Phơi khô
- Ba kích tẩm rượu: Ba kích đã chuẩn bị ở trên, tẩm rượi, ủ 30p cho ngấm
đều. Sao nhỏ lửa tới khô.
- Ba kích tẩm muối: Ba kích sau khi bỏ lõi, thái lát. Tẩm với nước muối 5
% (đủ ẩm và đều), ủ 30 phút đến 1 giờ. Sao nhỏ lửa đến khi dược liệu có màu
vàng. Cũng có khi người ta đun trực tiếp ba kích với nước muối (tỷ lệ: 1kg muối
cho 10 kg ba kích), đun trong 2 giờ. Ba kích chuyển màu đen là được, phơi khô.
4.3. Bảo quản, vận chuyển
Ba kích được đóng gói trong loại bao bì tốt, hai lớp. dược liệu được để