Sáng kiến kinh nghiệm - giải bài tập vật lí - phần điện học lớp 9
1

PHẦN THỨ NHẤT
ĐẶT VẤN ĐỀ
I . LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI :
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII và hội nghị BCHTW Đảng lần thứ 4
khoá 7 đã đề ra những quan điểm đổi mới " Giáo dục là quốc sách hàng đầu " Giáo
dục đóng vai rò then chốt trong toàn bộ sự nghiệp XD XHCN và bảo vệ tổ quốc ,
là một động lực của đất nước . Đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu vươn
lên trình độ tiên tiến của thế giới ( Trích văn kiện ĐH VII) . Phát triển GD nhằm
phát huy nhân tố con người , GD là chìa khoá mở cửa vào tương lại .
Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy, nhận thức được vai trò của giáo dục
trong thời đại hiện nay, tôi thấy : Để mỗi con người, phát triển toàn diện , việc nắm
bắt tốt mỗi một bộ môn đều góp phần vào việc hình thành và phát triển nhân cách
con người Việt Nam. Bộ môn vật lý THCS có vai trò quan trọng bởi các kiến thức
kĩ năng có nhiều ứng dụng trong đời sống và kỹ thuật. Nó cung cấp những kiến
thức Vật lý phổ thông cơ bản có hệ thống và toàn diện, những kiến thức này phải
phù hợp với trình độ hiểu biết hiện đại theo tinh thần kỹ thuật tổng hợp, tạo điều
kiện hướng nghiệp gắn với cuộc sống. Nhằm chuẩn bị tốt cho các em tham gia vào
lao động sản xuất hoặc tiếp tục học lên phổ thông trung học. Đồng thời môn Vật lý
góp phần phát triển năng lực tư duy khoa học, rèn luyện kỹ năng cơ bản có tính
chất kỹ thuật tổng hợp góp phần xây dựng thế giới quan khoa học rèn luyện phẩm
chất đạo đức của người lao động mới.
Phần điện học lớp 9 là phần tiếp cận của lớp 7 thay sách. Việc nắm những
khái niệm, hiện tượng, định luật và việc giải bài tập điện học lớp 9 là rất quan trọng
và cần thiết. Thực tế trong giảng dạy cho thấy . Nếu như học không nắm chắc kiến
thức cơ bản trong chương trình điện học lớp 9 và không vận dụng kiến thức đó để
giải thành thạo các bài tập Vật lý phần điện học thì lên các lớp trên các em sẽ rất
Ngô Thị Minh Hương – Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm – Vĩnh Bảo.
Sáng kiến kinh nghiệm - giải bài tập vật lí - phần điện học lớp 9

3
rất đơn sơ , cho các em giải một số bài tập ở trong sách , không có bài tập điển
hình và tổng hợp .
* Về phía học sinh :
Vẫn còn nhiều học sinh chưa tổng hợp được kiến thức Vật lý từ lớp 6, 7,8
các em chưa hiểu sâu , hiểu kĩ các kiến thức Vật lý, còn thụ động lĩnh hội kiến thức
. Trong khi chữa bài tập, nhiều học sinh vẫn còn thờ ơ, nhiều học sinh chỉ cần kết
quả đối chiếu , thậm chí vẫn còn học sinh chưa biết tóm tắt bài toán bằng các kí
hiệu Vật lý , cách đổi ra đơn vị cơ bản đặc biệt là giải thích các hiện tượng Vật lý
trong đời sống và kĩ thuật .
III. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU :
Từ những thực tiễn đổi mới phương pháp dạy học , cải cách chương trình
sách giáo khoa cho phù hợp.
Qua thời gian thực hiện (4 năm) tại trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm, đối tượng
là học sinh lớp 9.
IV. KẾT QUẢ THỰC HIỆN:
- Trước khi thực hiện kết quả khảo sát là:
Năm học
Tổn
g số
HS
K9
Điểm
9 >10 7 >8,5 5 >6,5 3,5 >4,5 0 >3
SL % SL % SL % SL % SL %
2005-
2006
147 20 13,
6%
44 30% 61 41,4

55 40
%
21 15,2
%
5 3,8% 0 0%
PHẦN THỨ HAI
NỘI DUNG
I- CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ CẦN NGHIÊN CỨU
1- Trước hết muốn hướng dẫn tốt một tiết bài tập cho học sinh, giáo
viên phải xây dựng cho mình một số nhiệm vụ sau:
Thứ nhất: Phải nghiên cứu lý luận dạy học về bài tập và giải bài tập , thông
qua giải bài tập Vật lý phần điện học lớp 9, phải xây dựng và lựa chọn hệ thống bài
tập từ dễ đến khó - Các bài tập phải đa dạng về thể loại, các kiến thức toán lý phải
phù hợp với trình độ của học sinh. Số lượng bài tập phải phù hợp với thời gian.
Thứ hai: Phải phân tích thật kỹ kiến thức trong sách giáo khoa và các kiến
thức có liên quan đến phần bài tập mà bài tập yêu cầu.
Thứ ba: Phải tìm hiểu kỹ, vận dụng một cách linh hoạt vào việc lĩnh hội
kiến thức của học sinh của một số trường lân cận và trường mình công tác. Nhất là
giáo viên phải biết phần lý thuyết mà học sinh ở những năm trước thường hiểu
nhầm ở phần bài tập này như thế nào. Nay phải đặt câu hỏi như thế nào cho học
sinh tránh những sai lầm đó. Nếu học sinh nói đúng ( hoặc sai ) giáo viên cần nhấn
mạnh và lưu ý cho các em về vấn đề đó.
2-Thực hiện theo nhiệm vụ trên bản thân có những giải pháp cụ thể sau:
a, Cùng với học sinh phân loại được bài tập Vật Lý .
Giáo viên phải dự tính kế hoạch cho toàn bộ công việc về bài tập với từng
tiết dạy cụ thể . Trong 1 tiết dạy có thể có các bài tập ở những dạng sau :
Ngô Thị Minh Hương – Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm – Vĩnh Bảo.
Sáng kiến kinh nghiệm - giải bài tập vật lí - phần điện học lớp 9
5
- Bài tập định tính .

và tính tự lập của học sinh giúp học sinh chủ động tìm đến kiến thức và ứng dụng
kiến thức vào giải bài tập Vật Lý một cách thành thạo .
Từ các giải pháp trên : Muốn hướng dẫn HS giải một tiết bài tập Vật lý
phần điện học lớp 9 đạt kết quả cao , đòi hỏi GV phải có một trình độ kiến thức và
trình độ tổ chức cao, phải biết kết hợp giữa công việc cá nhân và tập thể làm sao
cho cả lớp cùng hoạt động . Phải biết xen kẻ việc kiểm tra chung và riêng, phải biết
đoán trước những nhầm lẫn thiếu sót của học sinh , phải tập cho HS biết phân biệt
được cái sai , cái đúng , cách giải hay , ngắn gọn ,rõ ràng với cách giải thiếu khoa
học . Đồng thời GV phải tôn trọng cách suy nghĩ đúng của HS, kịp động viên ,
khuyến khích để gây hứng thú học tập ở học sinh , yêu cầu học sinh suy nghĩ tìm ra
nhiều cách giải, lựa chọn cách giải tốt nhất (thông qua sơ đồ giải). Tránh để thời
gian chết và bế tắc của GV.
II. MÔ TẢ CÁC GIẢI PHÁP:
Trong 1 tiết học : ôn tập chương I: Điện học. Kiến thức phần này rất rộng và
sâu. Phần tự học GV phải yêu cầu HS làm đề cương ôn tập ở nhà. Phần bài tập GV
phải lựa chọn bài tập thật tinh giản nhưng phải tương đối đủ dạng, hướng dẫn các
em chủ động giải bài tập thành thạo.Trong khuôn khổ một đề tài, tôi chỉ xin trình
bày một số bài tập điển hình theo trình tự các bước giải bài tập Vật lý như sau :
1. BÀI TẬP ĐỊNH TÍNH
Bài 1 : a, Đề bài : Vẽ sơ đồ mạch điện trong đó sử dung am pe kế và vôn kế để
xác định điện trở của một dây dẫn
b, Mục đích sử dụng : Nhằm kiểm tra học sinh kiến thức đã học ở phần điện học
lớp 7 . Ứng dụng và cách mắc am pe kế , vôn kế , cách đọc số chỉ của các dụng cụ
dó. Vận dụng vẽ sơ đồ mạch điện rồi áp dụng công thức
I
U
R
=
để xác định
điện trở của một dây dẫn.

=
để tính điện trở dây dẫn.
Bước 4: Kiểm tra xác nhận kết quả .( Sơ đồ mạch điện )
- Đọc số chỉ am pe kế và vôn kế
(2) R
- Tính
I
U
R
=
(-)
(1) (+) (-)
(+)
Ngô Thị Minh Hương – Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm – Vĩnh Bảo.
A
V
Sáng kiến kinh nghiệm - giải bài tập vật lí - phần điện học lớp 9
8
+ -
d, Kiến thức sử dụng: K
- Qui tắc mắc am pe kế và vôn kế .
- Kí hiệu các thiết bị điện trong sơ đồ mạch điện
- Cách đọc số chỉ am pe kế và vôn kế
- Tính
I
U
R
=
e, Khó khăn :
- Nếu mắc am pe kế tại vị trí (1) và vị trí (2) thì kết quả có khác nhau không ? vì

Cho : Một dây dẫn đồng chất , chiều dài l , tiết diện S có điện trở 12Ω
Hỏi : Dây dẫn đó khi chập đôi, chiều dài
2
l
:
Có điện trở bằng bao nhiêu?
*Muốn tính được điện trở của dây chập đôi phải tính được tiết diện của nó.
Vậy khi chập đôi dây lại thì tiết diện tăng gấp đôi. Tức là dây mới có tiết
diện là 2S
Bước 2,3: Xác lập các mối mối quan hệ và rút ra kết quả cần tìm .
- Hai dây dẫn cùng bản chất (ρ) , tiết diện đều là S, dây dẫn có chiều dài l , có giá
trị R
1
= 12Ω.
- Một dây khác có chiều dài chập đôi
2
l
thì điện trở của dây này phải là :
R =
6
2
12
2
1
==
R
(Ω). vì 2 dây dẫn này đồng chất , cùng tiết diệnS thì điện
trở tỉ lệ thuận với chiều dài tức là chiều dài giảm 2 lần thì điện trở giảm 2 lần .
- Môt dây dẫn khác có chiều dài
2

R
2
2
2
2
2
ρ
ρ
==
(2)
Từ (1) và (2) có
Ngô Thị Minh Hương – Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm – Vĩnh Bảo.
Sáng kiến kinh nghiệm - giải bài tập vật lí - phần điện học lớp 9
10

)(3
4
12
4
4
2
2
1
2
2
1
Ω===⇒==
R
R
S

- Biết 2 dây dẫn cùng bản chất , cùng tiết diện , điện trở tỉ lệ thuận với chiều dài ,
1 dây dẫn có chiều dài l, điện trở 12Ω, dây dẫn khác có chiều dài l/2 thì giá trị
điện trở là bao nhiêu?
Ngô Thị Minh Hương – Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm – Vĩnh Bảo.
Sáng kiến kinh nghiệm - giải bài tập vật lí - phần điện học lớp 9
11
- Biết 2 dây dẫn cùng bản chất , cùng chiều dài , điện trở tỉ lệ nghịch với tiết diện ,
1 dây dẫn có tiết diện là S, điện trở 6Ω, dây dẫn khác có tiết diện là 2S thì giá trị
điện trở là bao nhiêu?
2. BÀI TẬP ĐỊNH LƯỢNG
Bài 3 : (bài 17 * SGK vật lí 9/trang 55) Khi mắc nối tiếp 2 diện trở R
1
và R
2
vào
hiệu điện thế 12V thì dòng điện qua chúng có cường độ I
1
= 0,3A. Nếu mắc song
song 2 điện trở này cũng vào hiệu điện thế 12V thì dòng điện mạch chính có cường
độ
I
2
= 1,6A. Hãy tính R
1
, R
2
.
* Học sinh tóm tắt bài toán : Hướng dẫn giải theo 4 bước .
Bước 1: Phân tích các kiến thức cần sử dụng .
- Công thức định luật ôm => Công thức tính điện trở .

=
Ω==
40
3,0
12
A
V
I
U
nt
nt
(2)
Mặt khác :
3005,7
6,1
12111
21
21
21
21
=⇒Ω===
+
=⇒+= RR
A
V
I
U
RR
RR
R

10
2
1
R
R
hoặc



Ω=
Ω=
10
30
2
1
R
R
Bước 3: Sơ đồ luận giải Bước 4: Hệ thống câu hỏi :
Muốn tính điện trở dây dẫn , áp dụng công thức nào. ?
Áp dụng định luật ôm cho đoạn mạch mắc nối tiếp , đoạn mạch mắc song song để
tính R
1
R
2
?
Giải phương trình bậc 2 như thế nào ?
* Những khó khăn của học sinh :

Bước 1: Phân tích các kiến thức cần sử dụng :
- Công thức định luật Jun- Len -Xơ: Q = I
2
Rt (nhiệt lượng toàn phần )
- Công thức tính nhiệt lượng thu vào của nước để đun sôi 1,5l nước từ 25
0
c đến
100
0
C (Nhiệt lượng có ích )
- Công thức tính hiệu suất :
%100.
1
Q
Q
H
=
- Công của dòng điện theo định luật bảo toàn là nhiệt lượng toả ra trên dây dẫn .
Bước 2: Giải
a, Nhiệt lượng mà bếp toả ra trong 1s (công suất toả nhiệt của bếp)
Q' = P = I
2
R = (2,5)
2
.80 = 500 (W) (1)
b, Nhiệt lượng toả ra của bếp điện (Nhiệt lượng toàn phần Q) để đun sôi 1,5l nước
từ 25
0
C đến sôi trong thời gian 20 phút là :
Q = I

=
J
J
(4)
c, P = 500w = 0,5 kw
Công của dòng điện do bếp sản ra :
P
⇒=
't
A
A = P t = 0,5.3.30 = 45(KW.h) (5)
Số giá tiền phải trả là : 700
đ
x 45 = 315 000 đ
Bước 3: Sơ đồ luận giải :
Ngô Thị Minh Hương – Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm – Vĩnh Bảo.
Sáng kiến kinh nghiệm - giải bài tập vật lí - phần điện học lớp 9
14

Bước 4: Hệ thống câu hỏi :
Nhiệt lựơng mà bếp toả ra trong 1s có bằng công suất toả nhiệt của bếp không ?
Q' = P.
Xác định nhiệt lượng toàn phần : Q = I
2
Rt
Xác định nhiệt lượng thu vào để đun sôi nước (Q
1

(IV)
H
Q
(I)

P
(V)
A
Sáng kiến kinh nghiệm - giải bài tập vật lí - phần điện học lớp 9
15
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
Tóm lại , để nâng cao chất lượng bộ môn Vật lý ở cấp THCS và việc giải hệ
thống bài tập , cụ thể việc giải hệ thống bài tập phần điện học lớp 9 có tầm quan
trọng to lớn trong việc lĩnh hội kiến thức Vật Lý ở cấp cơ sở. Nó trang bị những cơ
sở ban đầu , những định luật , những hiện tượng , những khái niệm được thể hiện
trong quá trình để các em chuẩn bị hành trang trong việc lĩnh hội các kiến thức Vật
Lý.
- Chọn bài tập cho phù hợp với từng phần , từng chương cho từng đối tượng
dạy thì mới có kết quả cao.
- Qua việc giải hệ thống bài tập , học sinh được trang bị cho mình một kĩ
năng xử lí tình huống và rèn luyện cách tổng hợp phần kiến thức giúp học sinh
hiểu và nắm sâu hơn phần lý thuyết. Đồng thời qua giải bài tập Vật Lý giúp học
sinh ôn tập đào sâu, mở rộng kiến thức , có khi dẫn đến kiến thức mới, rèn luyện
kĩ năng , kĩ sảo vận dụng lý thuyết vào thực tiễn , rèn luyện thói quen vận dụng
kiến thức quan sát , phát huy hình thức tự lực của học sinh góp phần làm phát triển
tư duy sáng tạo , đồng thời kiểm tra mức độ nắm vững kiến thức của học sinh.
Muốn rèn luyện cho học sinh biết cách giải bài tập một cách khoa học, GV
phải hướng dẫn cho HS 1 dàn bài chung gồm 4 bước :
- Tìm hiểu đầu bài , xác định dữ kiện đầu bài , ẩn số phải tìm bằng các kí
hiệu và ngôn ngữ Vật Lý .

Sáng kiến kinh nghiệm - giải bài tập vật lí - phần điện học lớp 9
17
MỤC LỤC
Trang
Phần thứ nhất: Đặt vấn đề 1
I. lí do chọn đề tài 1
II. Thực trạng vấn đề cần nghiên cứu. 2
III. Đối tượng nghiên cứu. 3
IV. Kết quả thực hiện. 3
Phần thứ hai: Nội dung 4
I. Cơ sở lí luận của vấn đề cần nghiên cứu. 4
II. Mô tả các giải pháp. 6
Phần thứ ba: Kết luận và những kiến nghị 13
Ngô Thị Minh Hương – Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm – Vĩnh Bảo.
Sáng kiến kinh nghiệm - giải bài tập vật lí - phần điện học lớp 9
18
NHỮNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ VIẾT
1. Bài tập vận dụng quy tắc trong chương điện từ học vật lí 9.
2. Rèn kĩ năng phân biệt đoạn mạch – tính điện trở tương đương
trong chương điện học vật lí 9.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. SGK vật lí 9
2. SGV vật lí 9.
3. Đổi mới phương pháp giảng dạy môn vật lí ( của bộ giáo dục)
4. Sách bài tập vật lí 9.
Ngô Thị Minh Hương – Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm – Vĩnh Bảo.